Çevre Şartlarının Genetik Değişimlerin Sürekliliğine Etkisi – Konu Anlatımı

Çevre Şartlarının Genetik Değişimlerin Sürekliliğine Etkisi

1. Çevre, canlı ve popülasyon arasındaki ilişki

**Ekoloji**, canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır. **Çevre**, canlıların yaşamları boyunca etkileşimde bulunduğu canlı ve cansız bileşenlerin tümünü kapsar. Bir popülasyondaki bireyler yalnız kendi kalıtsal özelliklerinin etkisi altında yaşamaz; sıcaklık, besin, rakipler ve diğer etmenlerle etkileşim kurar. Çevre şartları değiştiğinde bireylerin yaşama ve üreme olanakları da değişebilir; bu nedenle popülasyonun yapısı zaman içinde aynı kalmayabilir.

| Çevresel bileşen | MEB kitabındaki örnekler | Bireyler üzerindeki genel ilişki | |---|---|---| | **Cansız (abiyotik)** | İklim, sıcaklık, ışık, su, ortamın pH değeri, toprak, mineraller | Yaşama koşullarını ve canlıların gelişebileceği sınırları etkiler. | | **Canlı (biyotik)** | Üreticiler, tüketiciler, ayrıştırıcılar | Beslenme ve diğer canlılarla etkileşimler yoluyla popülasyonları etkiler. |

Cansız koşulların bozulması, yalnızca bir bireyi değil, onun içinde bulunduğu popülasyonu ve ilişkili canlıları da etkileyebilir. Örneğin ışık koşullarındaki değişiklik bir bitkinin büyümesini; bitkinin değişimi ise onunla beslenen canlıları etkileyebilir. Burada iki ayrı sonuç vardır: **bireyde ortaya çıkan görünüş değişikliği** ve **kuşaklar boyunca popülasyonda bazı kalıtsal özelliklerin daha sık görülmesi**. Bu ikisi eş anlamlı değildir.

2. Fenotip, genetik özellik ve varyasyon

**Fenotip**, bir organizmanın göz ve kürk rengi gibi dış görünüşüyle ilgili özelliklerini ifade eder. MEB kitabı, fenotipin ortaya çıkmasında **genetik etmenlerle çevresel etmenlerin** etkili olduğunu vurgular. Canlının genetik özellikleri bir gelişme potansiyeli ortaya koyar; ancak bu potansiyelin ne ölçüde gerçekleşeceğini çevre koşulları sınırlayabilir.

**Varyasyon**, aynı türün bireyleri arasında görülen farklılıklardır; kitap bu farklılıkların genetik etkiler, çevresel etkiler veya her ikisinin birleşimi sonucunda oluşabileceğini belirtir. Uğur böceklerinde **renk ve benek sayısı**, biber bitkilerinde **renk farklılıkları** gözlenebilen varyasyon örnekleridir.

2.1. Genetik varyasyonun kaynakları

Kitapta sayılan kaynaklar şunlardır:

1. **Mayozda krossing-over:** Genetik materyalin yeniden düzenlenmesiyle farklı birleşimler oluşabilir.
2. **Homolog kromozomların rastgele dağılımı:** Mayoz sırasında gametlerde farklı kromozom birleşimleri meydana gelir.
3. **Döllenme:** Genetik bakımdan farklı eşey hücrelerinin birleşmesi yeni birleşimler oluşturabilir.
4. **Mutasyon:** Genetik materyalin nükleotit dizisindeki değişiklik yeni bir farklılık kaynağıdır.

Kitap, **göz rengi, kan grubu ve dil yuvarlayabilme/yuvarlayamama** gibi özellikleri kalıtsal genetik varyasyona örnek gösterir. Genetik varyasyonlar eşeyli üremede nesillere aktarılabilir. Buna karşılık her gözlenen görünüş farklılığından doğrudan kalıtsal değişiklik sonucu çıkarılamaz.

2.2. Genetik potansiyel ile çevresel sınır arasındaki fark

İyi büyüme potansiyeli taşıyan bir bitki, yeterli güneş ışığı ve kaynak bulamazsa o potansiyeli tam olarak gösteremeyebilir. Bu durumda **kısa kalmış olmak**, tek başına DNA dizisinin değiştiği veya bu boyun sonraki nesillere aktarılacağı anlamına gelmez. Kitabın ifadesiyle genetik yapı fenotipi etkiler; çevresel faktörler bu potansiyeli sınırlar.

3. Mutasyon: tanımı, nedenleri, etkileri ve kalıtsallığı

**Mutasyon**, bir canlının DNA'sında ya da RNA'sındaki nükleotit dizisinde meydana gelen değişikliktir. **Mutajen**, mutasyona yol açabilen etmenlere verilen addır. Kitapta radyasyon, ultraviyole ışınları, X ışınları, radyoaktif maddeler, bazı kimyasal maddeler, ilaçlar ve virüsler mutajen örnekleri olarak verilir.

Mutasyonun sonucu bütün canlılarda ve bütün ortam koşullarında aynı olmak zorunda değildir:

• **Yararlı mutasyon:** Canlının yaşadığı ortama uyumunu ve yaşama başarısını artırabilir.
• **Zararlı mutasyon:** Hastalığa veya ölüme yol açabilir.
• **Nötr mutasyon:** Canlıya belirgin bir olumlu veya olumsuz etki yapmayabilir.

Bu üçlü ayrım, her mutasyonun yararlı olduğunu veya mutlaka hastalık doğurduğunu söylemeyi engeller. Ayrıca kitabın anlatımında mutasyonların bir canlının yaşamı boyunca çeşitli hücrelerde ortaya çıkabileceği belirtilir.

3.1. Üreme hücresi ile vücut hücresi değişikliğinin farkı

Kitap, **üreme hücrelerinde ortaya çıkan kalıtsal genetik değişikliklerin** dölden döle aktarılabileceğini; **vücut hücrelerinde meydana gelen değişikliklerin** ise kalıtsal olmadığını vurgular. Sorularda yalnız mutasyonun gerçekleşmesi ile sonraki nesilde görülmesi kesinlikle aynı kabul edilmemelidir.

| İncelenen durum | Çıkarılabilecek temel sonuç | |---|---| | Üreme hücresinde genetik değişiklik | Sonraki kuşağa aktarım açısından önemlidir. | | Vücut hücresinde değişiklik | Bireyi etkileyebilir; kitap kapsamındaki kalıtsallık ayrımına göre sonraki kuşağa aktarılmaz. | | Yetersiz ışık nedeniyle bitkinin az büyümesi | Çevre kaynaklı fenotip etkisidir; tek başına mutasyon kanıtı değildir. |

3.2. Mutasyonları incelemede kullanılan canlılar

Kitap, hızlı üredikleri için **bakteri, küf mantarı, sirke sineği ve bitkilerin** mutasyon çalışmalarında incelendiğini belirtir. **Virüslerde mutasyon olasılığının yüksek olması**, varyantların ortaya çıkmasını ve virüslerle mücadelede yaşanan güçlükleri açıklamakta kullanılır. Buradan her virüs mutasyonunun mutlaka yararlı olduğu sonucu çıkarılamaz; mutasyonun etkisi farklı olabilir. Değişikliğin sağladığı bir avantaj, çevre şartlarında yaşama ve çoğalma başarısını etkileyebilir.

4. Doğal seçilim: çevrenin kalıtsal farklılıklar üzerinde etkisi

**Doğal seçilim**, belirli **kalıtsal özelliklere** sahip bireylerin bu özellikleri nedeniyle diğer bireylerden daha yüksek **yaşama ve üreme olasılığına** sahip olmasıdır. Çevre koşulları değişebilir, kaynaklar sınırlı olabilir ve bireyler arasında yaşama mücadelesi bulunur. Bu yüzden belirli bir ortamda avantaj sağlayan özellik, sonraki nesillerde daha çok görülebilir.

Olayı sıralayalım:

1. Popülasyondaki bireylerde **varyasyon** vardır.
2. Çevresel koşullar, her varyantı **aynı ölçüde** etkilemez.
3. Belirli kalıtsal özelliklere sahip bireylerin **hayatta kalma ve üreme başarısı** artar.
4. Bu bireylerin özellikleri yeni nesilde daha sık görülebilir.
5. Böylece popülasyondaki kalıtsal özelliklerin dağılımı **kuşaklar boyunca** değişebilir.

Bu anlatım, “çevre bütün bireylerde gereksinime göre aynı yararlı değişikliği oluşturur” biçimindeki yorumu desteklemez. Çevre, farklı özelliklerin göreli başarısını etkiler. Bir dönemde avantajlı olan özellik, çevre şartları değiştiğinde avantajını yitirebilir.

5. Antibiyotik direnci: doğal seçilimin basamakları

MEB kitabının örneğinde bakteri popülasyonunda **antibiyotiğe duyarlı** ve **dirençli** bireyler bulunabilir. Antibiyotik uygulandığında duyarlılar olumsuz etkilenirken dirençli bireyler hayatta kalabilir. Dirençlilerin çoğalmaya devam etmesi, yeni popülasyonda dirençli bireylerin oranını yükseltir. Kitap, hayatta kalan bakterilerin **konjugasyon (gen aktarımı)** ile bu özelliği başka bakterilere de aktarabildiğini belirtir.

Bu zincirde dört olayı karıştırmamak gerekir:

• **Başlangıç farklılığı:** Bakteriler antibiyotiğe duyarlılık bakımından aynı değildir.
• **Seçilim etmeni:** Antibiyotik, duyarlı ve dirençli bakterileri farklı ölçüde etkiler.
• **Sonuç:** Dirençli bireylerin yaşam ve çoğalma başarısı göreli olarak yükselir.
• **Gen aktarımı:** Konjugasyon, kitapta direnç özelliğinin diğer bakterilere aktarılmasına örnek olarak açıklanır.

Antibiyotiğin yanlış seçilmesi, sık kullanılması ve kullanım süresine uyulmaması direnç sorununun büyümesiyle ilişkilidir. **Antibiyotik kullanımı ile direnç oranının artması**, her bakterinin aynı anda aynı kalıtsal değişikliği geçirdiği anlamına gelmez.

5.1. Alkol temelli dezenfektan ve Enterococcus araştırması

Kitabın hazırlık metninde, alkol bazlı dezenfektanlar karşısında **Enterococcus** bakterilerinde direnç artışını inceleyen bir araştırmaya yer verilir. **1998** ve **2012** tarihli kültürlerle yapılan kafes deneyinde, alkol temelli temizliğin daha yeni örnekleri öldürmede **%35 daha az etkili** olduğu bildirilmiştir. **1998–2015** yıllarından toplanan **139 örneğin** değerlendirilmesinde daha yakın tarihli örneklerin alkole karşı yaklaşık **10 kat daha dirençli** olduğu bulunmuştur. Genlerdeki değişikliklerle direnç artışı arasında eş zamanlılık gözlenmiştir.

Araştırmacılar, bu bulguların alkol temelli dezenfektanların tamamen etkisiz olduğu sonucunu **zorunlu kılmadığını** belirtir. Dezenfektanın unutulması veya daha düşük alkollü bir ürünün kullanılması gibi uygulama farkları da değerlendirilmelidir. Deney sorularında **ölçülen etki**, **önerilen açıklama** ve **kanıtlanmayan iddia** ayrımına dikkat edilmelidir.

6. İnsektisit direnci ve DDT örneği

**Pestisit**, tarımsal zararlılara karşı kullanılan maddelerin genel adıdır. Kitap, **insektisit**i böceklere, **herbisit**i yabani otlara, **fungusit**i mantarlara karşı kullanılan pestisit olarak açıklar.

Kitapta, günümüzde kullanımı yasaklanmış bir insektisit olan **DDT** ile mücadele örneği verilir. İlk uygulamalarda sineklerin çoğu zarar görürken kalıtsal açıdan dayanıklı bazı sinekler hayatta kalmıştır. Dayanıklılar çoğaldıkça popülasyonda bu özelliğin oranı yükselmiş ve aynı insektisitin etkisi azalmıştır.

**Doğal seçilim mantığı**, antibiyotik direnciyle aynıdır: Çevredeki uygulama kalıtsal açıdan farklı bireyleri eşit etkilemez; dirençlilerin yeni nesil oluşturma başarısı artabilir. Burada DDT'yi “bütün sineklere dayanıklılık kazandıran bir eğitim” gibi düşünmek yanlıştır.

7. Biberli güve: çevre koşulları tersine dönerse avantaj da değişebilir

Biberli güvelerde koyu ve açık renkli bireyler vardır; kuşlar bu güveleri avlar. Hava kirliliğinin artmasından önce ağaç üzerindeki açık renkli **likenler**, açık renkli güvelerin gizlenmesine yardımcı olur. Sanayi Devrimi ile artan hava kirliliği likenlerin azalmasına, koyu renkli kabuğun açığa çıkmasına yol açmıştır. Bu koşulda **koyu güveler** daha iyi gizlenmiş; açık güveler daha kolay avlandığı için sayıları azalmıştır.

Hava kirliliği azaltılıp likenler yeniden çoğaldığında bu kez **açık güveler** avantajlı hâle gelmiş ve popülasyondaki oranları artmıştır. Bu örnek, “bir renk her koşulda üstündür” yargısını çürütür. Avantaj, canlının özelliği ile **ortamın birlikte değerlendirilmesine** bağlıdır.

**Olay zinciri:** Hava kirliliği ↑ → liken ↓ → koyu kabuklar görünür → koyu güvelerin fark edilme/avlanma riski göreli olarak azalır → koyu güvelerin yaşama/üreme başarısı artar. Kirlilik azalınca süreç ters yönde işleyebilir.

8. Adaptasyon: kalıtsal özelliklerin ortamda sağladığı avantaj

MEB kitabı adaptasyonu, canlıların yeni ortamlara veya değişen çevre koşullarına uyum sağlamasıyla ilişkili bir biyolojik mekanizma olarak tanımlar ve bunun doğal seçilimle bağlantısını kurar. **Adaptasyonun ayırt edici niteliği**, belirli bir çevrede **yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklere** dayanmasıdır.

Kitaptaki adaptasyon örnekleri:

• **Bukalemun:** Bulunduğu ortama göre renk değiştirerek düşmanlarından korunması.
• **Nilüfer:** Geniş yapraklarıyla fazla suyu terleme yoluyla uzaklaştırması.
• **Sukulent:** Yaprak veya gövdede su depolayarak kurak koşullara uyum sağlaması.
• **Savunma adaptasyonları:** Yapısal, taklit etme ve davranışsal örnekler görülebilir; kitap düşmanlardan korunmada kullanılan **mimikri** kavramını da verir.

**Doğal seçilim–adaptasyon farkı:** Doğal seçilim, farklı kalıtsal özelliklere sahip bireylerin yaşama ve üreme başarısındaki farklılığa odaklanır. Adaptasyon ise belirli çevre koşullarında avantaj sağlayan kalıtsal özellik ve onun uyumla ilişkisidir. Bir olayın ikisini birlikte içermesi mümkündür; fakat iki kavram özdeş değildir.

8.1. Orak hücre ve sıtma örneğinde çevreye bağlı avantaj

Kitabın bilgi notunda, orak biçimli kan hücrelerinde sıtmaya yol açan parazitin yaşayamadığı ve sıtmanın görüldüğü bölgelerde bu özelliğin taşıdığı avantaj üzerinde durulur. Burada önemli olan, bir özelliğin değerini **ortam koşullarından bağımsız, her yerde ve her durumda aynı** saymamaktır. Sağladığı yarar belirli bir çevresel etkiyle ilişkilidir.

9. Kral yılanı–mercan yılanı taklidi: deney ve kanıt

Kitapta verilen örnekte **zehirsiz kral yılanları**, zehirli **mercan yılanlarının** bulunduğu güney bölgelerde onların renk/desen özelliklerini taklit edebilir. Araştırmacılar “**Taklit, iki yılanın birlikte bulunduğu ortamda avantaj sağlar**” hipotezini sınamıştır.

Deneyin düzeni:

1. **Kuzeyde**, mercan yılanları bulunmaz; **güneyde**, mercan yılanları vardır.
2. **14 istasyona eşit sayıda** plastik yılan modeli bırakılmıştır.
3. **Dört hafta** sonra modeller üzerindeki kurt, tilki ve sansar gibi avcıların diş izleri değerlendirilmiştir.
4. Taklit deseninin ve kahverengi desenin saldırı sıklığı farklı ortamlarda karşılaştırılmıştır.

**Çıkarım:** Zehirli mercan yılanlarının bulunduğu ortamda onlara benzeyen desenin saldırıdan korunma bakımından avantajı olabilir; mercan yılanlarının olmadığı yerde aynı avantaj beklenmez. **Bir taklidin işe yarayıp yaramaması, onu gören avcıların yaşadığı ekolojik ortama bağlıdır.**

**Deneysel mantık:** Karşılaştırılacak ölçüt **avcı saldırısını gösteren izlerdir**. Yalnız bir bölgedeki modelleri incelemek yerine kuzey–güney karşılaştırması yapılması, çevrenin sağladığı avantajı yorumlamaya yardımcı olur. Plastik model üzerindeki diş izi, canlı yılanın üreme başarısının doğrudan ölçümü değildir; korunmayla ilgili **dolaylı kanıt** olarak değerlendirilir.

10. Kavramları birlikte düşünme: genetik değişim nasıl kalıcı hâle gelebilir?

Bu konuda dört düzey birbirine bağlıdır: **(i) genetik çeşitliliğin oluşması**, **(ii) bireyin fenotipinin çevreden etkilenmesi**, **(iii) çevrenin yaşama/üreme başarısını değiştirmesi**, **(iv) avantajlı kalıtsal özelliklerin sonraki nesillerde daha sık görülmesi**.

| Kavram | Sorduğu temel soru | Kitaptan örnek | |---|---|---| | Varyasyon | Aynı türün bireyleri neden farklıdır? | Uğur böceklerinde benek/rengin değişmesi. | | Mutasyon | Nükleotit dizisinde değişim olmuş mudur? | Mutajen etkisiyle oluşan genetik değişiklik. | | Doğal seçilim | Hangi kalıtsal özellik yaşama/üremede avantaj sağlar? | DDT sonrası dayanıklı sineklerin artışı. | | Adaptasyon | Bu ortamda avantaj sağlayan kalıtsal uyum özelliği nedir? | Sukulentte su depolama özelliği. | | Çevrenin fenotipe etkisi | Genetik potansiyel neden bütünüyle görülememiştir? | Işık yetersizliğinde az büyüyen bitki. |

**Süreklilik**, bir bireyin kısa sürede değişmesinden farklıdır. Kitabın doğal seçilim örneklerinde süreklilik, kalıtsal bir özelliği taşıyan bireylerin yaşamaya ve yeni nesil oluşturmaya devam etmesiyle açıklanır. Mutasyon değişiklik kaynağı olabilir; mayoz ve döllenme de kalıtsal farklılıkları oluşturur. Çevre koşulları bu farklılıkların hangilerinin avantaj sağladığını etkiler.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. **Varyasyon ≠ mutasyon.** Mutasyon nükleotit dizisi değişikliğidir; varyasyon bireyler arası farklılığın genel adıdır ve farklı kaynakları vardır.
2. **Genetik farklılık ≠ çevresel görünüş farkı.** Yetersiz ışıkta küçük kalan bitkide DNA değişikliği zorunlu değildir.
3. **Mutajen ≠ mutasyon.** Mutajen etken; mutasyon oluşan genetik değişimdir.
4. **Yararlı mutasyon ≠ bütün ortamlarda avantaj.** Yararlılık yaşanılan koşullarla ilişkilidir.
5. **Vücut hücresinde mutasyon ≠ kalıtsal aktarım.** Nesle aktarımı düşünürken üreme hücresini ayır.
6. **Antibiyotik seçilimi ≠ her bakterinin dirençliye dönüştürülmesi.** Dirençli bireylerin göreli yaşama ve üreme başarısı öne çıkar.
7. **Konjugasyon ≠ doğal seçilimin tanımı.** İlki bakteriler arasında gen aktarımı; ikincisi kalıtsal özelliğe bağlı farklı yaşama/üreme olasılığıdır.
8. **Pestisit ≠ insektisit.** Pestisit üst gruptur; insektisit böceklere yönelik bir alt türdür.
9. **Biberli güve ≠ bir rengin daima üstün olması.** Likenlerin artması/azalması avantajın yönünü değiştirebilir.
10. **Adaptasyon ≠ rastgele her anlık tepki.** Kitap adaptasyonu kalıtsal avantaj ve doğal seçilimle ilişkilendirir.
11. **Kral yılanı deneyi ≠ üremenin doğrudan ölçümü.** Plastik modellerde diş izi gözlenmiştir.
12. **Direnç artışı ≠ dezenfektanın tamamen etkisizliği.** Ölçülen oranı abartma.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

**1. Önce inceleme düzeyini belirle.** Soru nükleotit dizisini mi (mutasyon), aynı tür bireylerindeki farklılığı mı (varyasyon), görünüşü mü (fenotip), nesillerde birey oranının değişimini mi (doğal seçilim) inceliyor?

**2. Etmenin türünü ayır.** Sıcaklık, ışık, su, pH, toprak ve mineral cansız; üretici, tüketici ve ayrıştırıcı canlı etkendir. Mutajen soruluyorsa listeyi ayrıca değerlendir.

**3. Kalıtsallık için hücrenin türünü sorgula.** DNA/RNA dizisindeki değişim verilse bile somatik–üreme hücresi ayrımına bakmadan “kesin nesle geçer” deme.

**4. Seçilim sorusunda zaman sırası kur.** **Başlangıç varyasyonu → çevresel etki → farklı hayatta kalma/üreme → yeni nesilde oran değişimi.** Böylece “her birey çevre etkisiyle istenen özelliği edinir” çeldiricisini elersin.

**5. Koşullar tersine dönerse sonucu yeniden değerlendir.** Güve örneğinde kirlilik, liken ve kamuflaj ilişkisi birlikte okunmalıdır.

**6. Deneyde ölçülenden fazlasını söyleme.** Plastik yılan deneyindeki ölçüm saldırı izidir; Enterococcus çalışmasındaki bulgular belirli örnekler ve uygulamalarla ilgilidir.

Konu Özeti

• **Çevre** canlı–cansız bileşenlerden oluşur; bu bileşenlerdeki değişiklik popülasyonları etkiler.
• **Fenotip** genetik ve çevresel etkilerle belirlenir; **varyasyon** aynı tür bireyler arasındaki farklılıktır.
• **Genetik varyasyon kaynakları:** Krossing-over, homolog kromozomların rastgele dağılımı, döllenme, mutasyon.
• **Mutasyon** DNA/RNA nükleotit dizisi değişikliği, **mutajen** ise buna yol açabilen etkendir.
• Mutasyonun etkisi **yararlı, zararlı veya nötr** olabilir; vücut–üreme hücresi ayrımı kalıtsallıkta önemlidir.
• **Doğal seçilim:** Kalıtsal özelliği nedeniyle daha başarılı yaşayan ve üreyen bireylerin yeni nesildeki payı artabilir.
• **Antibiyotik, DDT ve biberli güve** örnekleri seçilim koşullarının kalıtsal çeşitliliğin dağılımını nasıl etkileyebileceğini gösterir.
• **Adaptasyon** belirli ortamlarda yaşama/üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerle ilişkilidir.
• **Kral yılanı deneyi**, bir taklit özelliğinin koruyucu etkisinin çevreye göre değişebileceğini gösterir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Ekolojiyi, çevrenin canlı ve cansız bileşenlerini örnekleriyle açıklayabilmelisin.
• Fenotip ile genetik/çevresel etkileri ayırt edebilmelisin.
• Genetik varyasyonun dört kaynağını doğru sınıflandırabilmelisin.
• Mutasyon, mutajen ve mutasyonun üç olası etkisini açıklayabilmelisin.
• Üreme ve vücut hücresindeki değişikliklerin nesle aktarımı açısından farkını belirleyebilmelisin.
• Doğal seçilimde kalıtsal avantaj, yaşama, üreme ve kuşaklar arasındaki ilişkiyi kurabilmelisin.
• Antibiyotik direnci ile konjugasyonun rolünü birbirinden ayırabilmelisin.
• Pestisit, insektisit, herbisit ve fungusitleri karıştırmamalısın.
• DDT örneğini popülasyonun kalıtsal yapısındaki değişimle açıklayabilmelisin.
• Biberli güvelerde çevre koşulları değiştiğinde seçilim yönünü yorumlayabilmelisin.
• Adaptasyonu kitaptaki bukalemun, nilüfer, sukulent ve taklit örnekleriyle açıklayabilmelisin.
• Kral yılanı deneyinde hipotez, karşılaştırma ve ölçülen sonucu ayırt edebilmelisin.