Radyoaktivite Hızlı Tekrar

Radyoaktivite — Hızlı Tekrar

1. Çekirdek ve kararlılık

• **^A_Z X:** Z = proton, A = proton + nötron, **N = A−Z**.
• **İzotop:** Z aynı, nötron sayısı farklı.
• **Radyoaktivite:** Kararsız çekirdeğin parçacık/foton yayarak daha kararlı hâle yönelmesi.
• **Hafif çekirdek:** Z<20 için kararlı örneklerde N/Z≈1. **Ağır çekirdek:** N/Z≈1,5. **Z≥83:** kararlı çekirdek yoktur (kitap).
• **Kararlılık göstergesi:** nükleon başına bağlanma enerjisi yüksekse daha kararlı.
• **Kütle eksikliği örneği:** 4,0330−4,0026=**0,0304 u**.

2. Dört ışımanın kesin etkisi

• **α = ^4_2He:** ΔA=−4, ΔZ=−2, ΔN=−2; kâğıtla durur.
• **β⁻:** nötron → proton + elektron + antinötrino; ΔA=0, ΔZ=+1, ΔN=−1; alüminyumla durur.
• **β⁺:** proton → nötron + pozitron + nötrino; ΔA=0, ΔZ=−1, ΔN=+1; alüminyumla durur.
• **γ:** uyarılmış çekirdekten foton; ΔA=0, ΔZ=0, ΔN=0; enerji azalır; kurşunla engellenir (kitaptaki model).

3. Fisyon ve füzyon

• **Fisyon:** ağır çekirdeğin nötron etkisiyle parçalanması: ^235_92U + ^1_0n → ^141_56Ba + ^92_36Kr + 3n.
• **Füzyon:** hafif çekirdeklerin birleşmesi: ^2_1H + ^3_1H → ^4_2He + n.
• **Nükleer reaktör:** kontrollü zincirleme **fisyon**; **Güneş:** **füzyon**.
• **Riskler:** atık depolama, sızıntı ve nükleer kaza. **1945 Hiroşima ve Nagazaki:** fisyon bombalarının yıkıcı sonuçları; hidrojen bombası füzyonla bağlantılıdır.

4. Bilim insanları

• **Röntgen:** X ışınları (1895).
• **Becquerel:** uranyum tuzlarının fotoğraf filminde iz bırakması; Bq adı.
• **Marie–Pierre Curie:** radyoaktif maddeler üzerine çalışmalar; radyumun ayrıştırılması.

5. Radyasyon ve korunma

• **Doğal:** Kendiliğinden ışıma. **Yapay:** Çekirdeğe dış etki ile ışıma.
• **İyonlaştırıcı olmayan:** radyo, mikro, kızılötesi, görünür, *yakın morötesi*.
• **İyonlaştırıcı:** *uzak morötesi*, X, gama, alfa, beta.
• **Etkileri:** hücre ile DNA/RNA zarar görebilir; gereksiz maruziyet önlenmeli, güvenlik önlemleri uygulanmalı.
• **Kitap doz örnekleri:** Akciğer röntgeni ~0,1 mSv; akciğer tomografisi ~5 mSv; mamografi ~1 mSv.

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

1. β⁻'de elektron çıktığı için Z *azalmaz*; **Z artar**.
2. β⁺'da pozitron çıktığı için Z **azalır**.
3. Gama ışıması element türünü değiştirmez; **enerji düşürür**.
4. α kâğıtta, β alüminyumda, γ kurşunda engellenir (kitap düzeneği).
5. Fisyon ve füzyon ikisinde de enerji çıkabilir; işlem yönü farklıdır.
6. 'Nükleer enerji yalnız elektrik üretiminde kullanılır' ifadesi yanlış; tıp, yaş tayini ve teknoloji kullanımları da vardır.

Son 2 Dakikalık Tekrar

**A = Z + N.** **α: −4/−2. β⁻: 0/+1. β⁺: 0/−1. γ: 0/0.** **Fisyon: bölünme. Füzyon: birleşme.** **Güneş: füzyon. Reaktör: kontrollü fisyon.** **Yakın morötesi: iyonlaştırıcı olmayan; uzak morötesi: iyonlaştırıcı.**

Kendini Kontrol Et

1. ^210_82 Pb çekirdeğinde kaç nötron vardır? (**128**)
2. İki α ve bir β⁺ sonrası A ve Z ne kadar değişir? (**A −8; Z −5**)
3. Yalnız gama yayan çekirdeğin proton sayısı değişir mi? (**Hayır**)
4. ^235_92U+n → Ba+Kr+3n hangi olaydır? (**Fisyon**)
5. ^2_1H+^3_1H birleşmesi hangi olaydır? (**Füzyon**)
6. Nükleer reaktörde kitapta hangi olay denetlenir? (**Zincirleme fisyon**)
7. Gama ile β⁻'nın A/Z etkileri eşit midir? (**Hayır; β⁻ Z'yi artırır**)
8. Radyoaktiviteyi uranyum tuzlarıyla ilişkilendiren bilim insanı kimdir? (**Becquerel**)