Siyasi Alandaki Gelişmeler Ders Notu

Siyasi Alandaki Gelişmeler — Ders Notu

Millî Egemenlik ve Siyasi Dönüşüm

23 Nisan 1920'de BMM'nin açılmasıyla millî egemenliğe dayanan bir yönetim ortaya çıktı. Millî Mücadele sürerken birlik ve beraberliği korumak için cumhuriyet rejimi açıkça ilan edilmedi. Siyasi değişimler zaferden sonra birbirini tamamlayan adımlarla gerçekleştirildi.

Saltanatın Kaldırılması — 1 Kasım 1922

Mudanya'dan sonra İtilaf Devletleri'nin **Ankara ve İstanbul hükûmetlerini Lozan'a birlikte çağırması** siyasi temsil ikiliğini görünür kıldı. Tevfik Paşa iki heyetin birlikte katılmasını isterken Mustafa Kemal TBMM'nin tek temsilci olduğunu bildirdi. Saltanat ile halifelik ayrıldı, saltanat kaldırıldı. Böylece Osmanlı Devleti hukuken sona erdi, TBMM tek meşru temsilci oldu ve cumhuriyetin ilanına ortam hazırlandı. Sultan Vahdettin 17 Kasım 1922'de ülkeyi terk etti. Kitap bu reformu **I. TBMM'nin tek inkılabı** olarak tanımlar. Halifelik henüz kaldırılmadı; siyasi yetkilerinden arındırılarak Osmanlı hanedanında bırakıldı.

Ankara'nın Başkent Olması — 13 Ekim 1923

Ankara'nın Anadolu'nun ortasında, sınır ve kıyılardan uzakta bulunması; cephelere yakınlığı; ulaşım ve haberleşme koşulları; Millî Mücadele merkezi olması ve halkının mücadelesiyle verdiği destek başkent seçiminde etkili oldu. TBMM'nin Ankara'da bulunması şehri fiilen yönetim merkezi yapmıştı. **Tek maddelik kanun** Ankara'yı hukuken başkent ilan etti. Karar, güvenlik ve yönetim açısından önemlidir; **cumhuriyetçilik ve inkılapçılık** ilkeleriyle ilişkilidir.

Cumhuriyet'in İlanı — 29 Ekim 1923

1921 Anayasası'nın egemenliği millete vermesi, saltanatın kaldırılması, Lozan Antlaşması ve başkent kararından sonra rejimin adı ve devlet başkanlığı konusu belirlenmeliydi. Meclisteki **hükûmet buhranı** bunu hızlandırdı. Mustafa Kemal 28 Ekim akşamı fikrini yakın arkadaşlarına açıkladı; 29 Ekim'de Meclis cumhuriyeti ilan etti. **İlk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, ilk başbakan İsmet Paşa, ilk meclis başkanı Fethi Okyar** oldu. Meclis hükûmeti sisteminden **kabine sistemine** geçildi ve hükûmet kurma krizi sona erdi. Cumhuriyetin ilanı sonraki inkılaplara zemin hazırladı.

Halifeliğin Kaldırılması — 3 Mart 1924

Saltanatın kaldırılmasından sonra **18 Kasım 1922'de Abdülmecit Efendi halife seçildi**. Kendisine siyasete karışmama ve yalnızca “Müslümanların halifesi” ünvanını kullanma sınırı getirildi. Makamın millî egemenlikle uyuşmaması, rejim muhaliflerinin çevresinde toplanması ve laik devlet düzeni hedefi halifeliğin kaldırılmasına yol açtı. Halife ve Osmanlı hanedanı yurt dışına çıkarıldı.

Aynı gün **Şer'iye ve Evkaf Vekâleti** yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü; **Erkân-ı Harbiye Vekâleti** yerine Genelkurmay Başkanlığı ile Millî Savunma Bakanlığı oluşturuldu. Siyasi ve askerî yetkilerin ayrılması ve sivilleşme desteklendi. Halifelik ve Şer'iye/Evkaf düzenlemesi **laiklik**, Erkân-ı Harbiye düzenlemesi **cumhuriyetçilik** ile ilişkilidir.

1924 Anayasası — 20 Nisan 1924

1921 Anayasası savaş koşullarının gereksinimlerini karşılamak üzere yapılmıştı. Yeni düzenin ihtiyaçları için **II. TBMM 20 Nisan 1924'te** ikinci anayasayı kabul etti. Kanun yine **Teşkilât-ı Esasiye** adını taşıdı; 1961 Anayasası'na kadar yürürlükte kaldı.

Temel hükümler: **Devletin yönetim şekli cumhuriyettir; egemenlik milletindir.** İlk metne göre devletin dini İslam, resmî dili Türkçe, başkenti Ankara'dır. Yasama TBMM'ye, yürütme cumhurbaşkanı ve hükûmete, yargı bağımsız mahkemelere aittir. Vatandaş hak ve özgürlükleri ele alınmıştır.

**Sonraki değişiklikler:** 1928'de “Devletin dini İslam'dır.” ifadesi çıkarıldı. Kadınlara 1930'da belediye, 1933'te muhtarlık, 1934'te genel seçimlerde seçme-seçilme hakları verildi. Altı Atatürk ilkesi 1937'de anayasaya girdi. İlk kabul edilen metinle değişiklikler birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.

Kısa Özet ve Sınav Uyarıları

**1922:** Saltanat kalktı, temsil ikiliği bitti; halifelik sürdü. **1923:** Ankara başkent oldu, iki hafta sonra cumhuriyet ilan edildi. **3 Mart 1924:** Halifelik kalktı ve bakanlıklar yeniden örgütlendi. **20 Nisan 1924:** Yeni anayasa kabul edildi. “1924'te kadınlara bütün siyasi haklar verildi” ve “saltanatla halifelik aynı gün kaldırıldı” ifadeleri yanlıştır. Kabine sistemine geçiş, başkentin seçilmesi değil cumhuriyetin ilanının sonucudur.