Konu Anlatımı / Ders Notu
Fonksiyonlar Konu Anlatımı
ALES fonksiyonlar: tanım, değer, görüntü, bileşke, ters, bire birlik ve fonksiyon sorularına çok adımlı yaklaşım.
Fonksiyonlar — Konu Anlatımı
Fonksiyonun temel yapısı
f:A→B yazımı, A tanım kümesi ve B değer kümesi olan bir fonksiyonu belirtir. Görüntü kümesi f(A), B'nin alt kümesidir ve her zaman B'nin tamamını içermek zorunda değildir. Her A elemanının tek görüntüsü vardır. f(x)=0 denkleminin çözümleri fonksiyonun sıfırlarıdır.
Fonksiyon değeri ve değişken dönüşümü
f(x+a) verildiğinde istenen girdiyi bulmak için x+a eşitlenir. Örneğin f(x+2)=2x+5 ise f(7) için x=5 bulunur, sonuç 15’tir. f(2x−1) ifadesini f(x) gibi okumak giriş dönüşümünü atlama hatasıdır. Doğrusal fonksiyon f(x)=ax+b için iki farklı giriş-çıktı çifti, a ve b'yi buldurabilir.
Tanım kümesi ve görüntü
Paydalı fonksiyonlarda payda sıfır olamaz. Kareköklü ifadelerde kök içi sıfırdan küçük olamaz; karekök paydadaysa kök içi kesin olarak pozitiftir. Birden fazla koşul varsa birlikte uygulanır. Görüntü aralığı sorularında parabolün tepe noktası ile tanım aralığının uçları kontrol edilir. Parçalı fonksiyonlarda her girdiye ait doğru aralık seçilir.
Bileşke ve ters fonksiyon
(f∘g)(x)=f(g(x)) biçimindedir. f⁻¹(y), f(x)=y denklemindeki giriş değerini verir. Ters fonksiyonun gerçek bir fonksiyon olması için f, seçilen tanım ve görüntü kümeleri arasında bire bir ve örten olmalıdır. Bir parabol, uygun biçimde tek yönlü bir aralıkla sınırlandırıldığında terslenebilir. (f∘g)⁻¹=g⁻¹∘f⁻¹ sıralamasıyla kurulur (iki ters de tanımlıysa).
Bire birlik, örtenlik ve sonlu kümeler
Bire bir fonksiyonda farklı girdiler farklı çıktılara gider. Örten fonksiyonda değer kümesindeki her eleman en az bir girdinin görüntüsüdür. m elemanlı A'dan n elemanlı B'ye toplam n^m fonksiyon vardır. m≤n ise bire bir fonksiyon sayısı n·(n−1)·...·(n−m+1) olur. Örten sayma sorularında tüm fonksiyonlardan bazı çıktıları kullanılmayanlar çıkarılır; küçük kümelerde içerme–çıkarma yapılabilir.
Fonksiyonel eşitlikler ve parametre
f(x+2)=f(x)+k gibi kurallarda geçiş sayısını doğru hesapla. f(x+y)=f(x)+f(y)+c türünde önce f(0) ve verilen özel değerler kullanılarak yeni değerler hesaplanır. Parametreli doğrusal ve ikinci derece fonksiyonlarda birden fazla şart denklem sistemi kurdurur.
Sık Karıştırılan Noktalar
- Değer kümesi ile görüntü kümesi aynı şey değildir.
- Bire bir olmak, örten olmak anlamına gelmez.
- Bileşke genellikle değişmeli değildir: f∘g ve g∘f farklı olabilir.
- f⁻¹(x) ile 1/f(x) aynı değildir.
- f(f(x)) hesaplanırken ilk sonuç yeniden f'ye sokulur.
- Paydadaki karekök sıfır olamaz; kök içi >0 olmalıdır.
- Parçalı fonksiyonda ara çıktı ikinci uygulamaya ait farklı bir dalda bulunabilir.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Tanım ve değer kümelerini, gerekiyorsa görüntüyü ayırt et.
- Fonksiyonun hangi girdide hesaplandığını belirle; f(x+a)'da önce giriş dönüşümünü yap.
- Bileşkede içteki ifadeyi önce hesapla ve tanım koşullarını yeniden denetle.
- Ters fonksiyon sorusunda çıktıdan girdiye dön; gerekiyorsa aralık kısıtını uygula.
- Parçalı/parametreli fonksiyonlarda her koşuldan bir denklem kur.
- Sonucun sorudaki tüm koşulları sağladığını yerine koyarak kontrol et.
Konu Özeti
Fonksiyon her girdiye tek çıktı atar. Görüntü kümesi değer kümesinin alt kümesidir. Bileşkede işlemler sağdan sola yürür. Ters fonksiyon girdi ile çıktıyı değiştirir; uygun bire birlik ve örtenlik gerekir. Tanım aralığı payda, kök ve verilen aralık koşullarıyla sınırlanır. Çok adımlı ALES sorularında ara çıktının anlamı ve kısıtlar belirleyicidir.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Tanım, değer ve görüntü kümesini ayırt edebilmek.
- f(x+a), f(f(x)), f∘g ve g∘f sorularını çözebilmek.
- Ters fonksiyon ve bileşkenin tersini gerektiğinde hesaplamak.
- Bire bir ve örten fonksiyonları tanıyıp sonlu küme sayma sorularını çözmek.
- Parçalı, köklü ve paydalı fonksiyonlarda tanım koşullarını kontrol etmek.
- Parametreli ve fonksiyonel bağıntılarda çok adımlı çıkarım yapmak.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
ALES Matematik Fonksiyonlar - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
ALES Matematik Fonksiyonlar - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
ALES Matematik Fonksiyonlar - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
ALES Matematik Fonksiyonlar - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene