Konu Anlatımı / Ders Notu
Katı Cisimler Konu Anlatımı
ALES katı cisimler: alan, hacim, benzerlik, kesme ve birleşik cisim problemlerine yönelik kapsamlı konu anlatımı.
Katı Cisimler — Konu Anlatımı
1. Dik prizmalar ve küp
Dik prizmanın hacmi **V = taban alanı × dik yükseklik**. Dikdörtgenler prizmasında ayrıtlar a, b, c ise **V=abc**, **yüzey alanı=2(ab+ac+bc)** ve **uzay köşegeni=√(a²+b²+c²)**. Tüm ayrıtların toplamı **4(a+b+c)** olur. Küpte **V=a³**, **yüzey alanı=6a²**, **yüz köşegeni=a√2**, **uzay köşegeni=a√3**.
2. Silindir
Yarıçap r, dik yükseklik h için **V=πr²h**, **yan alan=2πrh** ve kapalı silindirin **toplam alanı=2πr²+2πrh**. Üstü açık silindirde yalnız bir tabanı al: **πr²+2πrh**. Çap verilmişse önce ikiye böl.
3. Koni ve piramit
Koninin **V=πr²h/3**, **yan alan=πrl**, **toplam alan=πrl+πr²** bağıntıları vardır. Burada l **ana doğru**, h ise **dik yükseklik**tir. Dik konide **l²=r²+h²**. Piramidin hacmi **V=taban alanı×dik yükseklik/3**; düzgün kare piramitte yan alan dört eş yan üçgenin alanları toplamıdır.
4. Küre ve yarımküre
Kürenin **V=4πr³/3**, **yüzey alanı=4πr²**. Yarımkürenin hacmi **2πr³/3**; eğri yüzey alanı **2πr²**, taban da istenirse toplam **3πr²**. Küp içine tam oturan kürenin çapı küp ayrıtıdır.
5. Benzerlik, kesme, boyama
Benzer cisimlerde doğrusal ölçülerin oranı k ise yüzey alanları **k²**, hacimleri **k³** oranındadır. Koninin tepesinden tabana paralel kesitte küçük koni büyük koniye benzerdir. Boyanmış bir küp, her ayrıtı boyunca n eş parçaya ayrıldığında **tam 3 yüzü boyalı: 8**, **tam 2 yüzü boyalı: 12(n−2)**, **tam 1 yüzü boyalı: 6(n−2)²** (n≥2). Bu sayılar yalnız büyük küpün tüm dış yüzleri önceden boyanmışsa geçerlidir.
6. Birleşik cisim, oyuk, eritme ve su seviyesi
Birleşik cisimlerde hacimleri topla; oyuk açılıyorsa çıkar. Dış yüzey hesabında **ortak, görünmeyen birleşme yüzlerini sayma**. Eritme ve kaplar arası aktarmada madde kaybı yoksa **hacim korunur**. Suya batan cismin yer değiştirdiği hacim kadar yeni su hacmi ortaya çıkar; dik prizma kapta **yükseklik artışı = batan hacim / kap taban alanı**.
Sık Karıştırılan Noktalar
- Küpte yüz köşegeni **a√2**, uzay köşegeni **a√3**.
- Konide **dik yükseklik h**, **ana doğru l**; yan alanda l, hacimde h kullanılır.
- Silindirde üstü açık kabın alanında üst taban bulunmaz.
- Yarımkürenin **yalnız eğri yüzü 2πr²**, taban dâhil alanı **3πr²**.
- Yarıçap iki katına çıkınca küre yüzeyi 4 kat, hacmi 8 kat olur.
- Eritilip dönüştürülen katıda hacim korunur, toplam yüzey alanı genellikle korunmaz.
- Birleşik şekillerde ortak düzlemlerin görünmeyen yüzleri dış alana girmez.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Cismi parçalara ayır; prizma, silindir, koni, piramit, küre olarak adlandır.
- Verilen uzunlukları taban ölçüsü, dik yükseklik veya eğik uzunluk olarak ayır.
- Soru alan mı hacim mi istiyor, birimden de denetle.
- Kapalı/açık yüzeyleri ve birleşim yüzlerini belirle.
- Hacim korunumunu veya benzerlik oranını kullanacaksan önce eşitliği kur, ardından hesapla.
- Sonucu seçeneklerle ve fiziksel büyüklükle karşılaştır: su yüksekliği, kap yüksekliği ve toplam hacim tutarlı mı?
Konu Özeti
Dik prizma: V=Ah; küp: V=a³, S=6a²; silindir: V=πr²h; koni: V=πr²h/3; piramit: V=Ah/3; küre: V=4πr³/3. Benzer katılarda alan k², hacim k³ ile ölçeklenir. Bileşik cisimlerde görünmeyen ortak yüz dış alandan çıkarılır.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Küp ve dikdörtgenler prizmasında yüzey/hacim/uzay köşegenini ayırt edebilmek.
- Silindir, koni, küre, yarımküre ve piramidin ilgili bağıntılarını seçebilmek.
- Açık-kapalı ve birleşik cisimlerde dış yüzey alanını doğru toplayabilmek.
- Ölçek değişimi, eritme, oyuk ve su seviyesi problemlerinde hacim korunumunu kullanabilmek.
- Çok adımlı katı cisim sorularında sonucu bağımsız olarak denetleyebilmek.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
ALES Matematik Katı Cisimler - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
ALES Matematik Katı Cisimler - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
ALES Matematik Katı Cisimler - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
ALES Matematik Katı Cisimler - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene