AYT Coğrafya Türkiye’de Tarım ve Hayvancılık Konu Anlatımı

Türkiye’de Tarım ve Hayvancılık

Türkiye’de tarım ve hayvancılık; iklim çeşitliliği, yer şekilleri, toprak özellikleri, su kaynakları, pazar, ulaşım, teknoloji ve nüfus yapısıyla yakından ilişkilidir. AYT Coğrafya’da bu konu; tarımsal üretimi etkileyen faktörler, başlıca tarım ürünlerinin dağılışı, tarım yöntemleri, hayvancılık türleri ve bölgesel özellikler üzerinden ele alınır.

Türkiye’de Tarımı Etkileyen Doğal Faktörler

İklim

Türkiye’de sıcaklık ve yağışın bölgelere göre farklılaşması tarım ürünlerinin dağılışını belirler.

İklim:

• ürün çeşidini
• ekim ve hasat zamanını
• sulama ihtiyacını
• yıllık üretim miktarını
• ürünün yetişebileceği üst yükselti sınırını

etkiler.

Yer Şekilleri

Türkiye’nin engebeli ve yüksek olması:

• tarım alanlarını sınırlar
• makine kullanımını zorlaştırabilir
• ulaşım maliyetini artırabilir
• yükseltiye bağlı sıcaklık farklılıkları oluşturabilir

Düz ovalarda:

• tarım makinelerinin kullanımı kolaylaşır
• geniş alanlarda üretim yapılabilir
• sulama sistemlerinin kurulması daha kolay olabilir

Toprak

Toprağın:

• verimliliği
• derinliği
• geçirgenliği
• organik madde miktarı
• tuzluluğu

tarımsal üretimi etkiler.

Su Kaynakları

Yağışın yetersiz veya düzensiz olduğu alanlarda sulama tarım için büyük önem taşır.

Sulama:

• verimi artırabilir
• nadas ihtiyacını azaltabilir
• ürün çeşitliliğini artırabilir
• yılda birden fazla ürün alınmasına imkân sağlayabilir

Türkiye’de Tarımı Etkileyen Beşerî Faktörler

Başlıca beşerî faktörler:

• sulama yatırımları
• gübreleme
• makineleşme
• tohum ıslahı
• ilaçlama
• sermaye
• ulaşım
• pazar
• tarımsal eğitim
• devlet destekleri

Tarım Yöntemleri

Kuru Tarım

Sulama imkânlarının sınırlı olduğu ve üretimin büyük ölçüde doğal yağışlara bağlı olduğu tarım yöntemidir.

İç Anadolu’nun birçok yerinde yaygındır.

Sulu Tarım

Sulama sistemleriyle yapılan tarımdır.

Sulu tarım:

• verimi artırır
• ürün çeşidini artırır
• endüstri bitkilerinin yaygınlaşmasını sağlar

Nadas

Yağışın yetersiz olduğu alanlarda toprağın nem biriktirmesi amacıyla bir süre ekilmeden bırakılmasıdır.

Seracılık

Bitkilerin kontrollü koşullarda yetiştirilmesidir.

Türkiye’de seracılık özellikle:

• Akdeniz kıyıları
• Ege kıyılarının uygun kesimleri

gibi kışların ılık geçtiği alanlarda gelişmiştir.

Tarımsal Ürünlerin Sınıflandırılması

Türkiye’de başlıca tarım ürünleri şu gruplarda ele alınabilir:

• tahıllar
• endüstri bitkileri
• yağ bitkileri
• baklagiller
• meyveler
• sebzeler
• yumrulu bitkiler

Tahıllar

Buğday

Türkiye’de en geniş ekim alanına sahip tarım ürünlerinden biridir.

Başlıca özellikleri:

• karasal iklime uyumludur
• yaz kuraklığına dayanıklıdır
• olgunlaşma döneminde yağış istemez

Türkiye’de özellikle:

• İç Anadolu
• Güneydoğu Anadolu
• Trakya
• iç kesimlerdeki ovalar

önemli üretim alanlarıdır.

Arpa

Buğdaya göre:

• daha kısa sürede olgunlaşabilir
• daha düşük sıcaklıklara dayanabilir
• kuraklığa daha dayanıklıdır

Bu nedenle yüksek ve kurak alanlarda buğdaydan daha elverişli olabilir.

Başlıca kullanım alanları:

• hayvan yemi
• malt sanayisi

Mısır

Yetişme döneminde su ihtiyacı görece yüksektir.

Türkiye’de:

• Karadeniz kıyıları
• Çukurova
• sulanabilen sıcak ovalar

önemli üretim alanlarıdır.

Karadeniz’de doğal yağış, iç ve güney kesimlerde ise sulama önemlidir.

Pirinç

Bol su isteyen bir üründür.

Türkiye’de üretim:

• akarsu vadileri
• delta ve taban ovaları
• sulama imkânı yüksek düzlükler

üzerinde yoğunlaşır.

Edirne ve Meriç çevresi önemli üretim alanlarından biridir.

Endüstri Bitkileri

Pamuk

Pamuk:

• uzun ve sıcak yetişme dönemi
• bol güneş
• hasat döneminde kuraklık

ister.

Türkiye’de başlıca üretim alanları:

• Ege ovaları
• Çukurova
• Güneydoğu Anadolu’nun sulanabilen alanları

Pamuk:

• tekstil
• yağ
• yem

sanayisinde kullanılır.

Şeker Pancarı

Ilıman-karasal iklim koşullarında yetişebilir.

Başlıca özellik:

• fabrikaya taşınırken ağırlık kaybı ve taşıma maliyeti önemlidir
• bu nedenle şeker fabrikaları üretim alanlarına yakın kurulabilir

Üretim:

• İç Anadolu
• İç Batı Anadolu
• bazı Doğu Anadolu ovaları

gibi alanlarda yapılır.

Tütün

Türkiye’de geleneksel olarak:

• Ege Bölgesi
• bazı Karadeniz ve Marmara alanları

tütün üretimiyle tanınır.

Ege Bölgesi kaliteli tütün üretimiyle öne çıkar.

Çay

Türkiye’de ticari çay tarımı çok dar bir alanda yapılır.

Başlıca üretim alanı:

• Doğu Karadeniz kıyıları
• özellikle Rize çevresi

Çayın burada yetişmesini sağlayan koşullar:

• yıl boyu yüksek nem
• bol yağış
• ılıman kış koşulları

Yağ Bitkileri

Ayçiçeği

Türkiye’de en önemli yağ bitkilerinden biridir.

Başlıca üretim alanı:

• Trakya
• Marmara’nın bazı kesimleri

Zeytin

Akdeniz iklimine uyumlu bir üründür.

Başlıca üretim alanları:

• Ege kıyıları
• Güney Marmara
• Akdeniz kıyıları

Zeytin:

• düşük kış sıcaklıklarına karşı hassastır
• kıyı kuşağında yoğunlaşır

Meyvecilik

Türkiye’de iklim çeşitliliği nedeniyle meyve çeşitliliği yüksektir.

Üzüm

Türkiye’nin çok geniş alanlarında yetiştirilebilir.

Özellikle:

• Ege Bölgesi
• İç Anadolu’nun uygun alanları
• Güneydoğu Anadolu

önemlidir.

İncir

Sıcak ve kurak yazları sever.

Türkiye’de özellikle:

• Aydın
• İzmir çevresi

öne çıkar.

Kayısı

Türkiye’de en bilinen üretim alanı:

• Malatya çevresidir

Antep Fıstığı

Kuraklığa dayanıklı bir üründür.

Başlıca üretim alanları:

• Gaziantep
• Şanlıurfa çevresi

Fındık

Nemli iklim koşullarını sever.

Başlıca üretim alanları:

• Ordu
• Giresun
• Samsun çevresi
• Batı Karadeniz’in bazı kıyı kesimleri

Turunçgiller

Kışların ılık geçtiği alanlarda yetişir.

Başlıca üretim alanları:

• Akdeniz kıyıları
• Ege kıyılarının uygun kesimleri

Don olayları turunçgil tarımını sınırlar.

Muz

Türkiye’de açık alanda yetiştiriciliği en çok:

• Antalya
• Mersin çevresinde

yoğunlaşır.

Sıcaklık isteği yüksektir ve dona karşı hassastır.

Elma

Türkiye’de birçok bölgede yetişir.

Özellikle:

• Isparta
• Karaman
• Niğde çevresi

önemli üretim alanlarıdır.

Sebzecilik

Sebzecilik:

• sulama
• pazar
• ulaşım
• ılıman iklim
• seracılık

olanaklarıyla gelişir.

Büyük şehir çevrelerinde pazara dönük sebzecilik yoğunlaşabilir.

Türkiye’de Tarımda Sulamanın Önemi

Türkiye’de yağışın:

• mevsimlere düzensiz dağılması
• iç kesimlerde yetersiz olması

nedeniyle sulama kritik öneme sahiptir.

Sulamanın yaygınlaşması:

• verimi artırır
• nadası azaltır
• pamuk, mısır ve sebze gibi su isteyen ürünleri yaygınlaştırabilir
• ürün desenini değiştirebilir

GAP ve Tarım

Güneydoğu Anadolu Projesi ile sulama olanaklarının artması:

• pamuk
• mısır
• sebze
• çeşitli endüstri bitkileri

üretimini artırmıştır.

Tarımda Makineleşme

Makineleşmenin gelişmesini kolaylaştıran koşullar:

• geniş tarım alanları
• düz arazi
• sermaye
• büyük işletmeler

Makineleşmenin sınırlı olduğu alanlar:

• engebeli
• eğimli
• parçalı tarım arazileri

Tarımda Verimi Artıran Uygulamalar

• sulama
• gübreleme
• kaliteli tohum
• ilaçlama
• makineleşme
• toprak analizi
• modern tarım teknikleri
• tarımsal eğitim
• ürün deseninin iklime uygun seçilmesi

Türkiye’de Hayvancılık

Hayvancılık:

• iklim
• bitki örtüsü
• mera varlığı
• yem üretimi
• pazar
• teknoloji
• ulaşım

gibi faktörlerden etkilenir.

Başlıca hayvancılık türleri:

• küçükbaş
• büyükbaş
• kümes hayvancılığı
• arıcılık
• ipek böcekçiliği
• su ürünleri

Küçükbaş Hayvancılık

Türkiye’nin:

• kurak ve yarı kurak
• bozkır alanlarında

yaygındır.

Koyun

Koyun:

• bozkır ve kısa ot topluluklarına uyumludur
• kuraklığa dayanıklıdır

Bu nedenle:

• İç Anadolu
• Güneydoğu Anadolu
• Doğu Anadolu’nun bazı kesimleri

koyunculuk için elverişlidir.

Keçi

Keçiler:

• engebeli
• taşlık
• çalılık

alanlara uyumludur.

Özellikle Akdeniz ve Toroslar çevresinde keçi yetiştiriciliği geleneksel olarak önemlidir.

Büyükbaş Hayvancılık

Büyükbaş hayvancılık:

• bol otlak
• yem bitkileri
• su
• serin ve yağışlı koşullar

bulunan alanlarda gelişebilir.

Türkiye’de:

• Kuzeydoğu Anadolu
• Doğu Anadolu’nun çayır ve mera alanları
• Karadeniz’in bazı kesimleri

büyükbaş hayvancılık için elverişlidir.

Mera Hayvancılığı

Hayvanların doğal otlaklarda beslendiği hayvancılık türüdür.

Özellikleri:

• doğal koşullara bağımlıdır
• verim yılın yağış koşullarına göre değişebilir
• yem maliyeti düşüktür
• modern ahır hayvancılığına göre birim hayvan verimi daha düşük olabilir

Besi ve Ahır Hayvancılığı

Hayvanların kontrollü koşullarda yemle beslendiği modern hayvancılık şeklidir.

Özellikleri:

• pazar odaklıdır
• yem üretimi ve sermaye önemlidir
• veterinerlik hizmetleri gelişmiştir
• et ve süt verimi daha yüksek olabilir

Büyük şehir çevrelerinde ve sanayi bölgelerine yakın alanlarda gelişebilir.

Kümes Hayvancılığı

Tavukçuluk:

• pazar
• yem sanayisi
• ulaşım
• modern tesisler

ile ilişkilidir.

Büyük tüketim merkezlerine yakın alanlarda gelişir.

Arıcılık

Türkiye’nin:

• bitki çeşitliliği
• farklı yükselti kuşakları
• uzun çiçeklenme dönemi

arıcılık için avantaj sağlar.

Arıcılık:

• bal
• balmumu
• diğer arı ürünleri

sağlar.

Ordu ve Muğla gibi iller arıcılık faaliyetleriyle öne çıkar.

İpek Böcekçiliği

İpek böcekçiliği dut yaprağıyla ilişkilidir.

Türkiye’de tarihsel olarak Bursa ve çevresiyle özdeşleşmiştir.

Günümüzde ekonomik önemi geçmişe göre daha sınırlıdır.

Su Ürünleri

Türkiye’nin:

• üç tarafının denizlerle çevrili olması
• göl ve akarsulara sahip olması

su ürünleri için avantajdır.

Başlıca faaliyetler:

• deniz balıkçılığı
• tatlı su balıkçılığı
• kültür balıkçılığı

Deniz Balıkçılığı

Türkiye’de avlanan deniz balıklarının önemli bölümü Karadeniz’den elde edilir.

Hamsi, Karadeniz balıkçılığının simgesel ürünlerindendir.

Kültür Balıkçılığı

Kontrollü üretim tesislerinde yapılan balık yetiştiriciliğidir.

Özellikle:

• Ege
• Akdeniz
• bazı iç su alanları

kültür balıkçılığı açısından önem taşır.

Hayvancılıkta Verimi Artıran Faktörler

• kaliteli yem
• ırk ıslahı
• veterinerlik hizmetleri
• modern barınak
• düzenli bakım
• hastalıklarla mücadele
• pazarlama ve soğuk zincir

Tarım ve Hayvancılığın Ekonomideki Yeri

Tarım ve hayvancılık:

• gıda üretir
• sanayiye ham madde sağlar
• kırsal istihdam oluşturur
• ihracata katkı sağlayabilir
• gıda güvenliği açısından stratejik önem taşır

Tarımın millî gelirdeki payı ekonomik gelişmeyle azalabilir; ancak stratejik önemi devam eder.

Tarım-Sanayi İlişkisi

Tarım çok sayıda sanayi koluna ham madde sağlar.

Örnek:

• pamuk → tekstil
• şeker pancarı → şeker
• ayçiçeği → yağ
• üzüm → gıda sanayisi
• süt → süt ürünleri
• deri → deri sanayisi

Tarımsal Üretimde Riskler

Başlıca riskler:

• kuraklık
• don
• dolu
• sel
• hastalıklar
• zararlılar
• erozyon
• yanlış sulama
• toprak tuzlanması
• iklim değişikliği

Yanlış Sulama ve Tuzlanma

Kurak bölgelerde fazla ve kontrolsüz sulama:

• taban suyunu yükseltebilir
• tuzların yüzeye çıkmasına neden olabilir
• tarım toprağının verimini düşürebilir

Sürdürülebilir Tarım ve Hayvancılık

Sürdürülebilir üretimde:

• suyun verimli kullanılması
• toprağın korunması
• erozyonun azaltılması
• aşırı otlatmanın önlenmesi
• gübre ve ilaç kullanımının denetlenmesi
• ürün nöbeti
• mera yönetimi
• hayvan refahı
• biyolojik çeşitliliğin korunması

önemlidir.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Buğday geniş alanlarda yetişir; özellikle iç kesimlerde önemlidir.
2. Arpa kuraklığa ve soğuğa buğdaydan daha dayanıklıdır.
3. Pirinç bol su ister.
4. Pamuk sıcaklık ve sulama ister.
5. Şeker pancarı fabrikaya yakınlıkla ilişkilidir.
6. Çay Doğu Karadeniz’de yetişir.
7. Ayçiçeği Trakya’da öne çıkar.
8. Zeytin Akdeniz iklimi ürünüdür.
9. Fındık Karadeniz kıyılarında yaygındır.
10. İncir Aydın çevresinde öne çıkar.
11. Kayısı Malatya ile özdeşleşmiştir.
12. Antep fıstığı Gaziantep ve Şanlıurfa çevresinde önemlidir.
13. Turunçgiller kışları ılık kıyılarda yetişir.
14. Seracılık Akdeniz kıyılarında yaygındır.
15. Sulama nadası azaltabilir.
16. Koyun bozkır alanlarına uyumludur.
17. Keçi engebeli ve çalılık alanlara uyumludur.
18. Büyükbaş hayvancılık çayır ve bol ot bulunan yerlerde gelişir.
19. Kümes hayvancılığında pazar ve yem önemlidir.
20. Deniz balıkçılığında Karadeniz önemli paya sahiptir.
21. Arıcılık bitki çeşitliliğiyle ilişkilidir.
22. Yanlış sulama tuzlanmaya neden olabilir.
23. Tarım alanının büyümesi verim artışı değildir.
24. Modern hayvancılıkta yem, teknoloji ve veterinerlik hizmetleri önemlidir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce ürünün iklim isteğini belirle.
2. Su isteyen ürünlerde sulama ve yağışı düşün.
3. Kıyı-iç kesim ayrımını kullan.
4. Çay → Doğu Karadeniz.
5. Ayçiçeği → Trakya.
6. Pamuk → Ege, Çukurova, Güneydoğu.
7. Şeker pancarı → iç kesimler ve fabrika yakınlığı.
8. Zeytin/turunçgil → ılık kışlar.
9. Fındık → nemli Karadeniz.
10. Koyun → bozkır.
11. Keçi → engebeli çalılık.
12. Büyükbaş → çayır.
13. Kümes hayvancılığı → pazar ve yem.
14. Sulama → verim + çeşit + nadas azalması.
15. Makineleşme → düz ve geniş arazide kolay.
16. Yanlış sulama → tuzlanma.

Konu Özeti

• Tarım → iklim + toprak + su + teknoloji.
• Buğday → iç kesimler.
• Arpa → kurak ve yüksek alanlara dayanıklı.
• Pirinç → bol su.
• Pamuk → sıcak + sulama.
• Çay → Doğu Karadeniz.
• Ayçiçeği → Trakya.
• Zeytin → Akdeniz iklimi.
• Fındık → Karadeniz.
• İncir → Aydın.
• Kayısı → Malatya.
• Antep fıstığı → Gaziantep/Şanlıurfa.
• Seracılık → Akdeniz kıyıları.
• Sulama → nadası azaltır.
• Koyun → bozkır.
• Keçi → engebeli alan.
• Büyükbaş → çayır.
• Kümes → pazar + yem.
• Arıcılık → zengin flora.
• Karadeniz → deniz balıkçılığı.
• Yanlış sulama → tuzlanma.
• Sürdürülebilirlik → toprak + su + mera koruma.