AYT Tarih İlk Türk Devletleri Konu Anlatımı

İlk Türk Devletleri

İlk Türk devletleri, Orta Asya bozkırlarında ortaya çıkan siyasi teşkilatlar ile bu teşkilatların Avrupa ve Asya tarihindeki etkilerini kapsar. AYT Tarih'te bu konu; devlet yapısı, hükümdarlık anlayışı, ordu, toplum, hukuk, ekonomik hayat, din, kültür, yazı ve Türklerin farklı coğrafyalardaki siyasi faaliyetleri üzerinden sorgulanır.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• Asya Hun, Avrupa Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin temel özelliklerini ayırt edebilmesi,
• kut, töre, kurultay ve ikili teşkilat kavramlarını açıklayabilmesi,
• bozkır yaşam biçiminin ordu ve ekonomiye etkisini yorumlayabilmesi,
• Türk tarihindeki ilkleri doğru devletlerle eşleştirebilmesi,
• Orhun Yazıtları'nın Türk tarihi açısından önemini açıklayabilmesi,
• Uygurların yerleşik yaşama geçişinin sonuçlarını değerlendirebilmesi,
• Kavimler Göçü'nün Avrupa üzerindeki etkilerini yorumlayabilmesi

gerekir.

Orta Asya ve Bozkır Kültürü

Türklerin ilk yurtları Orta Asya'dır. Bölgenin geniş bozkırları, sert karasal iklimi ve tarıma sınırlı elverişli yapısı, hayvancılığa dayalı konargöçer yaşamı yaygınlaştırmıştır.

Bu yaşam biçimi:

• atlı savaşçılığın gelişmesini,
• hızlı hareket eden orduların kurulmasını,
• hayvancılığın temel ekonomik faaliyet olmasını,
• yaylak ve kışlaklar arasında hareket edilmesini,
• siyasi birliklerin güçlü liderlik etrafında hızla kurulabilmesini

kolaylaştırmıştır.

Asya Hun Devleti

Asya Hun Devleti, Türk tarihinin ilk büyük siyasi teşkilatlarından biridir. Devletin bilinen ilk hükümdarı Teoman, en güçlü hükümdarı ise Mete Han'dır.

Mete Han döneminde:

• siyasi birlik güçlenmiş,
• Çin üzerinde baskı kurulmuş,
• düzenli ordu teşkilatı geliştirilmiş,
• onlu sistem askerî teşkilatta uygulanmıştır.

Mete Han'ın orduda oluşturduğu onlu sistem, daha sonraki Türk ve dünya ordularına örnek gösterilen bir teşkilatlanmadır.

Kavimler Göçü ve Avrupa Hun Devleti

Hunların batıya doğru ilerlemesi, önlerindeki toplulukların Avrupa'ya göç etmesine yol açtı. Bu büyük nüfus hareketi Kavimler Göçü olarak adlandırılır.

Kavimler Göçü'nün Avrupa'daki başlıca sonuçları:

• Roma İmparatorluğu'nun siyasi yapısının sarsılması,
• Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılma sürecinin hızlanması,
• Avrupa'nın etnik yapısının değişmesi,
• feodalitenin güç kazanması,
• Avrupa'da yeni krallıkların ortaya çıkması,
• İlk Çağ'ın sona erip Orta Çağ'ın başlamasında etkili olmasıdır.

Avrupa Hun Devleti'nin en güçlü hükümdarı Attila'dır. Attila, Doğu ve Batı Roma üzerinde baskı kurmuş ve Avrupa siyasetinde belirleyici olmuştur.

Göktürk Devleti

Göktürkler, "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir. Devlet, Bumin Kağan tarafından kurulmuştur.

Göktürklerde:

• devlet doğu ve batı şeklinde yönetilebilmiş,
• ikili teşkilat uygulanmış,
• İpek Yolu üzerinde hâkimiyet mücadelesi yürütülmüş,
• Çin ile siyasi ve ekonomik ilişkiler kurulmuştur.

Göktürk Devleti zamanla Çin baskısı ve iç mücadeleler nedeniyle yıkılmıştır.

II. Göktürk Devleti ve Orhun Yazıtları

Çin egemenliğine karşı başlayan bağımsızlık hareketleri sonucunda II. Göktürk Devleti kurulmuştur. Kutluk Kağan devletin kurucusudur. Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk dönemin önemli isimleridir.

Orhun Yazıtları:

• Türk tarihinin ilk Türkçe yazılı belgeleri arasında yer alır,
• Göktürk alfabesiyle yazılmıştır,
• devlet yönetimi ve millet-hükümdar ilişkisi hakkında bilgi verir,
• Çin siyasetine karşı uyarılar içerir,
• Türklerin bağımsızlık düşüncesini yansıtır.

Uygur Devleti

Uygurlar, Göktürklerden sonra Orta Asya'da güçlü bir devlet kurmuştur. Bögü Kağan döneminde Maniheizm kabul edilmiştir.

Maniheizmin et yemeyi ve savaşçılığı sınırlayan yönleri, Uygurların geleneksel bozkır savaşçılığı üzerinde etkili olmuştur.

Uygurların en belirgin özellikleri:

• yerleşik yaşama önem vermeleri,
• şehirler kurmaları,
• tarım ve ticaretle daha fazla ilgilenmeleri,
• kâğıt ve matbaa tekniklerinden yararlanmaları,
• sanat ve mimaride gelişmeleri,
• farklı din ve kültürlerle yoğun etkileşim kurmalarıdır.

Türk Devlet Anlayışı

İlk Türk devletlerinde hükümdarlık yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Bu anlayış "kut" kavramıyla ifade edilir.

Kut:

• hükümdara yönetme yetkisi verir,
• hanedanın yönetimde hak sahibi görülmesine yol açabilir,
• taht mücadelelerine zemin hazırlayabilir.

Devletin hanedanın ortak malı sayılması, merkezi otoritenin zaman zaman zayıflamasına neden olmuştur.

Kurultay ve Yönetim

Kurultay, devlet meselelerinin görüşüldüğü danışma meclisidir. Hükümdar, hatun ve devlet ileri gelenleri kurultayda yer alabilir.

Kurultayda:

• savaş ve barış,
• hükümdarlık meseleleri,
• önemli devlet işleri

görüşülebilirdi.

Kurultayın varlığı, yönetimde danışma geleneğinin bulunduğunu gösterir; ancak modern anlamda demokratik bir parlamento olarak değerlendirilmemelidir.

İkili Teşkilat

Türk devletlerinde ülkenin doğu ve batı şeklinde yönetilmesine ikili teşkilat denir. Doğu kanadı genellikle büyük kağanın yönetimindedir; batı kanadı ise hanedan üyesi bir yöneticiye bırakılabilir.

Bu sistem:

• geniş toprakların yönetimini kolaylaştırmış,
• fakat merkezî otorite zayıfladığında bölünme riskini artırmıştır.

Töre ve Hukuk

İlk Türk devletlerinde yazısız hukuk kurallarının bütünü töre olarak adlandırılır.

Töre:

• gelenek ve göreneklerden,
• kurultay kararlarından,
• hükümdarın düzenlemelerinden

beslenmiştir.

Toplumsal düzenin korunmasında töre önemli rol oynamıştır.

Toplum Yapısı

İlk Türk toplumunda genel yapı şu şekilde ifade edilir:

aile → urug → boy → budun → il

"İl" devlet anlamına gelir. Boylar siyasi ve sosyal yapılanmada önemli yere sahiptir.

Toplumda güçlü bir sınıf ayrımının belirginleşmemesinde konargöçer yaşam biçimi ve geniş özel toprak mülkiyetinin sınırlı olması etkili olmuştur.

Ordu

Türk ordusunun temel özellikleri:

• büyük ölçüde atlı birliklerden oluşması,
• toplum ile ordu arasındaki bağın güçlü olması,
• onlu sistemin kullanılması,
• hızlı hareket ve sahte geri çekilme gibi taktiklerin uygulanmasıdır.

"Turan taktiği" veya "hilal taktiği" olarak anılan savaş düzeninde, düşman geri çekiliyormuş görüntüsüyle belirli bir alana çekilerek kuşatılmaya çalışılır.

Ekonomik Hayat ve İpek Yolu

Hayvancılık, ilk Türk topluluklarının temel ekonomik faaliyetlerinden biridir. Bunun yanında:

• ticaret,
• madencilik,
• savaş ganimetleri,
• tarımın elverişli alanlarda yapılması

ekonomide yer tutmuştur.

İpek Yolu'nun denetimi, Türk devletleri ile Çin ve diğer güçler arasında siyasi mücadelelere neden olmuştur.

Din ve İnanç

İlk Türklerde yaygın inanç sistemi Gök Tanrı inancıdır. Bunun yanında doğa güçlerine saygı ve atalar kültü de görülür.

Gök Tanrı inancında:

• tek ve yüce bir Tanrı anlayışı vardır,
• hükümdarlık yetkisi kut ile ilişkilendirilir,
• ölümden sonra yaşama inanıldığına dair bulgular vardır.

Mezar yapıları "kurgan", cenaze törenleri "yuğ" olarak adlandırılır. Mezarların çevresine dikilen ve öldürülen düşmanları simgelediği kabul edilen taşlara "balbal" denir.

Dil, Yazı ve Sanat

Göktürk alfabesi Türklerin kullandığı önemli alfabelerden biridir. Orhun Yazıtları bu alfabe ile yazılmıştır.

Uygurlar ise kendilerine özgü Uygur alfabesini kullanmış, yerleşik yaşamın etkisiyle:

• kitap,
• minyatür,
• fresk,
• mimari

alanlarında gelişmiştir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Devlet Sorusu

Sorudaki anahtar kavramı belirle:

Mete Han → Asya Hun Attila → Avrupa Hun Türk adı → Göktürk Orhun Yazıtları → II. Göktürk Maniheizm ve şehirleşme → Uygur

Yönetim Sorusu

Kut, töre, kurultay ve ikili teşkilat kavramlarını birbirinden ayır.

Kültür Sorusu

Konargöçer bozkır kültürü ile Uygurların yerleşik şehir kültürü arasındaki farkı düşün.

Yorum Sorusu

Bir uygulamanın hem olumlu hem olumsuz sonucunu birlikte değerlendir. Özellikle ikili teşkilat ve hanedanın ortak yönetim hakkı bu tip sorulara uygundur.

Konu Özeti

Asya Hun: Mete Han, onlu sistem, güçlü bozkır devleti.

Avrupa Hun: Attila, Roma üzerinde baskı, Kavimler Göçü sonrası Avrupa'daki dönüşüm.

Göktürk: Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan devlet.

II. Göktürk: Orhun Yazıtları ve bağımsızlık mücadelesi.

Uygur: yerleşik yaşam, Maniheizm, şehirleşme, ticaret ve sanat.

Yönetim: kut, kurultay, töre, ikili teşkilat.

Toplum ve ordu: boy yapısı, atlı birlikler, onlu sistem.