AYT Türk Dili ve Edebiyatı Edebî Akımlar Konu Anlatımı

Edebî Akımlar

Edebî akım; belirli bir dönemde benzer sanat, insan, gerçeklik ve edebiyat anlayışını benimseyen sanatçıların oluşturduğu ortak estetik yöneliştir. Akımlar yalnız edebiyatı değil, çoğu zaman dönemin felsefesi, bilimi, toplumsal yapısı ve diğer sanat dallarıyla ilişkili düşünce ortamını da yansıtır.

AYT Türk Dili ve Edebiyatı’nda edebî akımlar soruları genellikle akımın temel ilkeleri, sanat anlayışı, dil ve üslup özellikleri, temsilcileri ve birbirlerine tepki olarak doğuşları üzerinden çözülür.

Hümanizm

Hümanizm, Rönesans ortamında insanı merkeze alan düşünsel ve kültürel yöneliştir.

Temel özellikleri:

• İnsana ve insan aklına değer verme
• Antik Yunan ve Latin kültürüne yönelme
• Orta Çağ’ın katı skolastik düşüncesinden uzaklaşma
• Bireyin değerini öne çıkarma
• Eğitim, sorgulama ve özgür düşünceye önem verme

Hümanizm doğrudan yalnızca bir edebî teknik değil, sonraki sanat anlayışlarını etkileyen geniş bir düşünce hareketidir.

Başlıca adlar arasında:

• Petrarca
• Boccaccio
• Erasmus
• Montaigne

sayılabilir.

Klasisizm

1. yüzyılda özellikle Fransa’da gelişmiştir.

Antik Yunan ve Latin sanatını örnek alır.

Temel ilkeleri:

• Akıl ve sağduyu
• Ölçülülük
• Kuralcılık
• Evrensel insan doğası
• Biçim kusursuzluğu
• Açık, seçkin ve dengeli anlatım

Sanatçı kişisel duygularını geri planda tutar.

Kahramanlar çoğunlukla seçkin çevrelerden seçilir.

Tiyatroda üç birlik kuralına önem verilir:

• Olay birliği
• Yer birliği
• Zaman birliği

Başlıca temsilciler:

• Corneille
• Racine
• Molière
• La Fontaine
• Boileau
• Fénelon

Klasisizmin Türk Edebiyatındaki Etkisi

Şinasi’nin akılcı ve ölçülü sanat anlayışında, Ahmet Vefik Paşa’nın Molière uyarlamalarında klasik etkiler görülebilir.

Romantizm

1. yüzyılın sonları ile 19. yüzyılın başlarında klasisizme tepki olarak gelişmiştir.

Klasisizmin akıl ve kuralcılığına karşı:

• Duygu
• Hayal
• Coşku
• Bireysellik
• Doğa
• Özgürlük

öne çıkarılmıştır.

Romantik sanatçılar:

• Sanatçının kişiliğini esere yansıtabilir.
• İyi-kötü karşıtlığını belirgin kullanabilir.
• Doğa tasvirlerine önem verebilir.
• Tarihî ve millî konulara yönelebilir.
• Toplumsal sorunlara ilgi gösterebilir.
• Tesadüflere ve olağanüstü olaylara yer verebilir.

Başlıca temsilciler:

• Victor Hugo
• Lamartine
• Chateaubriand
• Goethe
• Schiller

Türk Edebiyatında Romantizm

Tanzimat’ın birinci dönemindeki birçok sanatçı romantizmden etkilenmiştir.

Özellikle:

• Namık Kemal
• Ahmet Mithat Efendi
• Abdülhak Hamit Tarhan

üzerinde romantik etkiler görülür.

Realizm

1. yüzyılın ortalarında romantizme tepki olarak gelişmiştir.

Temel amaç, yaşamı ve insanı gözleme dayanarak olabildiğince nesnel biçimde anlatmaktır.

Temel özellikleri:

• Gözlem
• Gerçeklik
• Nesnellik
• Günlük yaşam
• Sıradan insan
• Çevre tasvirleri
• Neden-sonuç ilişkisi

Realist sanatçı:

• Kişiliğini eserde gizlemeye çalışır.
• Olay ve kişileri idealize etmez.
• Toplumun farklı kesimlerine yer verir.
• Ayrıntılı çevre ve kişi tasvirleri yapabilir.
• Gerçek yaşamın olağan akışına önem verir.

Başlıca temsilciler:

• Balzac
• Stendhal
• Gustave Flaubert
• Tolstoy
• Dostoyevski
• Charles Dickens

Türk Edebiyatında Realizm

Realizmin etkili olduğu başlıca sanatçılar arasında:

• Recaizade Mahmut Ekrem
• Samipaşazade Sezai
• Halit Ziya Uşaklıgil
• Yakup Kadri Karaosmanoğlu
• Refik Halit Karay

sayılabilir.

Natüralizm

1. yüzyılın ikinci yarısında realizmin daha bilimsel ve deneyci bir devamı olarak gelişmiştir.

Pozitivizm ve determinizmden etkilenmiştir.

Temel özellikleri:

• Gözlem yanında deney anlayışı
• Kalıtımın insan üzerindeki etkisi
• Çevrenin insan davranışlarını belirleyici rolü
• Toplumun karanlık ve çirkin yönlerinin de gösterilmesi
• Sanatçının bir bilim insanı gibi davranma isteği

Natüralist anlayışta insan davranışları çoğu zaman:

**kalıtım + çevre koşulları**

ile açıklanır.

Başlıca temsilci:

• Émile Zola

Ayrıca Goncourt Kardeşler de natüralizmle ilişkilendirilir.

Türk Edebiyatında Natüralizm

Natüralist etkilerin görüldüğü sanatçılar arasında:

• Nabizade Nâzım
• Hüseyin Rahmi Gürpınar

öne çıkar.

Parnasizm

1. yüzyılın ikinci yarısında Fransa’da şiirde romantizmin aşırı duygusallığına tepki olarak gelişmiştir.

“Sanat için sanat” anlayışı belirgindir.

Temel özellikleri:

• Biçim kusursuzluğu
• Nesnellik
• Betimleme
• Dış dünyaya yönelme
• Tarihî ve egzotik konular
• Sözcük seçimine özen
• Duygudan çok biçim ve görüntü

Başlıca temsilciler:

• Théophile Gautier
• Leconte de Lisle
• José-Maria de Heredia

Türk Edebiyatında Parnasizm

Parnasizmden etkilenen başlıca şairler:

• Tevfik Fikret
• Yahya Kemal Beyatlı

Sembolizm

1. yüzyılın sonlarında özellikle realizm, natüralizm ve parnasizmin dış gerçekliğe bağlı tutumuna tepki olarak gelişmiştir.

Sembolistlere göre şiirin görevi her şeyi açıkça söylemek değil, sezdirme ve çağrışımla okurun hayal gücünü harekete geçirmektir.

Temel özellikleri:

• Sezgi
• Çağrışım
• Simge
• Müzikalite
• Kapalı ve yoğun anlatım
• Bireysel izlenimler
• Dış gerçeklikten çok iç dünya

Başlıca temsilciler:

• Mallarmé
• Verlaine
• Rimbaud

Baudelaire, sembolizmi hazırlayan önemli şairlerden biridir.

Türk Edebiyatında Sembolizm

Özellikle:

• Cenap Şahabettin
• Ahmet Haşim

üzerinde sembolist etkiler belirgindir.

Empresyonizm (İzlenimcilik)

Sanatçının dış dünyayı olduğu gibi vermek yerine, dış dünyanın kendi üzerinde bıraktığı anlık izlenimi yansıtmasına dayanır.

Temel özellikleri:

• Anlık izlenim
• Öznel algı
• Duyular
• Işık ve renk etkisi
• Sanatçının kişisel izlenimi

Gerçeklik nesnel olarak kopyalanmaz; sanatçının algısından süzülür.

Ekspresyonizm (Dışavurumculuk)

1. yüzyıl başlarında özellikle Almanya’da etkili olmuştur.

Dış gerçekliğin nesnel görünümünden çok sanatçının iç dünyasını dışa vurması önemlidir.

Temel özellikleri:

• İç dünya
• Kaygı
• Korku
• Bunalım
• Ruhsal gerilim
• Gerçekliğin bilinçli biçimde çarpıtılması

Kübizm

1. yüzyılın başlarında resimde doğmuş, edebiyata da yansımıştır.

Gerçekliği tek bir bakış açısından değil, parçalayarak ve farklı yönleri bir araya getirerek sunma eğilimindedir.

Edebiyatta:

• Geleneksel düzenin kırılması
• Farklı görüntü ve çağrışımların yan yana getirilmesi
• Parçalı anlatım

öne çıkabilir.

Guillaume Apollinaire, edebiyatta kübizmle ilişkilendirilen önemli adlardandır.

Fütürizm (Gelecekçilik)

1. yüzyıl başında İtalya’da ortaya çıkmıştır.

Kurucusu ve en önemli bildirgecisi:

• Filippo Tommaso Marinetti

Temel özellikleri:

• Geçmişe ve geleneğe karşı çıkma
• Hız
• Makine
• Teknoloji
• Kent yaşamı
• Hareket
• Gelecek tutkusu

Rus edebiyatında Vladimir Mayakovski önemli adlardandır.

Türk şiirinde Nâzım Hikmet’in ilk döneminde fütürist ve konstrüktivist etkiler görülmüştür.

Dadaizm

Birinci Dünya Savaşı’nın oluşturduğu yıkım ortamında ortaya çıkmıştır.

Dadaistler:

• Geleneksel sanata karşı çıkmış
• Akıl ve düzen fikrini sorgulamış
• Kuralsızlığı ve rastlantıyı öne çıkarmış
• Yerleşik estetik değerlerle alay etmişlerdir

Başlıca temsilci:

• Tristan Tzara

Dadaizm uzun ömürlü olmamış ancak sürrealizmin oluşumunu etkilemiştir.

Sürrealizm (Gerçeküstücülük)

1. yüzyılda Dadaizmden sonra gelişmiştir.

Psikanalizden ve özellikle Freud’un bilinçaltı düşüncesinden etkilenmiştir.

Temel özellikleri:

• Bilinçaltı
• Rüya
• Serbest çağrışım
• Otomatik yazı
• Mantıksal denetimin azaltılması
• Gerçeküstü imgeler

Başlıca temsilci:

• André Breton

Egzistansiyalizm (Varoluşçuluk)

1. yüzyılın etkili düşünce ve edebiyat akımlarındandır.

İnsanın varoluşunu, özgürlüğünü, seçimini, sorumluluğunu ve yaşam karşısındaki konumunu sorgular.

Temel kavramlar:

• Varoluş
• Özgürlük
• Seçim
• Sorumluluk
• Yabancılaşma
• Bunaltı

Jean-Paul Sartre bu akımın başlıca temsilcilerindendir.

Albert Camus da varoluş sorunlarını işleyen önemli yazarlardan biridir.

Akımlar Arasında Tepki İlişkisi

Edebî akımlar çoğu zaman önceki anlayışlara tepki göstererek gelişmiştir.

• Romantizm → klasisizmin kuralcılığına tepki
• Realizm → romantizmin aşırı duygusallığına tepki
• Natüralizm → realizmin bilimsel/determinist yönde geliştirilmesi
• Parnasizm → romantik şiirin duygusallığına tepki
• Sembolizm → dış gerçekliğe ve parnasyen nesnelliğe tepki
• Dadaizm → yerleşik sanat ve akıl düzenine başkaldırı
• Sürrealizm → bilinçaltını ve serbest çağrışımı öne çıkarma

Akımları Ayıran Anahtar Kavramlar

Klasisizm

Akıl, kural, antikite, üç birlik.

Romantizm

Duygu, hayal, doğa, karşıtlık, özgürlük.

Realizm

Gözlem, nesnellik, gerçek yaşam.

Natüralizm

Deney, determinizm, kalıtım ve çevre.

Parnasizm

Biçim, dış dünya, nesnel betimleme.

Sembolizm

Sezdirme, müzik, simge, kapalılık.

Empresyonizm

Anlık izlenim, öznel algı.

Ekspresyonizm

İç dünyanın dışa vurulması.

Fütürizm

Makine, hız, teknoloji, gelecek.

Dadaizm

Kuralsızlık, rastlantı, başkaldırı.

Sürrealizm

Bilinçaltı, rüya, otomatik yazı.

Egzistansiyalizm

Özgürlük, seçim, sorumluluk, varoluş.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Klasisizm akıl ve kurala dayanır.
2. Romantizm duygu ve hayali öne çıkarır.
3. Realizm gözlem ve nesnelliğe yönelir.
4. Natüralizm determinizm, kalıtım ve çevreyi vurgular.
5. Realizm ile natüralizm aynı değildir.
6. Parnasizm şiirde biçim kusursuzluğu ve dış dünyaya yönelir.
7. Sembolizm anlamı açıkça vermek yerine sezdirir.
8. Parnasizm nesnel betimlemeye, sembolizm çağrışım ve müziğe önem verir.
9. Empresyonizm anlık izlenimi işler.
10. Ekspresyonizm iç dünyanın dışavurumudur.
11. Fütürizm hız ve makineyi yüceltir.
12. Dadaizm kurallara ve yerleşik estetik değerlere karşı çıkar.
13. Sürrealizm bilinçaltı ve rüyalardan yararlanır.
14. Egzistansiyalizm özgürlük ve sorumluluk sorunlarını işler.
15. Molière klasisizmle ilişkilidir.
16. Victor Hugo romantizmin önemli temsilcisidir.
17. Flaubert realizmin önemli temsilcisidir.
18. Émile Zola natüralizmin başlıca adıdır.
19. Tevfik Fikret’te parnasyen etkiler görülür.
20. Ahmet Haşim sembolizmden etkilenmiştir.
21. Marinetti fütürizmle ilişkilidir.
22. Tristan Tzara dadaizmin önemli ismidir.
23. André Breton sürrealizmin başlıca temsilcisidir.
24. Sartre varoluşçuluğun önemli temsilcisidir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Parçada akıl-kural vurgusu varsa klasisizmi düşün.
2. Duygu, hayal ve doğa ağır basıyorsa romantizmi kontrol et.
3. Gözlem ve nesnellik varsa realizmi değerlendir.
4. Kalıtım, çevre ve determinizm varsa natüralizmi seç.
5. Şiirde biçim kusursuzluğu ve nesnel dış dünya varsa parnasizmi düşün.
6. Sezdirme, müzikalite ve semboller varsa sembolizmi değerlendir.
7. Anlık kişisel izlenim empresyonizmi düşündürür.
8. İçsel bunalımın dış dünyayı çarpıtması ekspresyonizme yakındır.
9. Makine, hız ve teknoloji fütürizmin anahtarlarıdır.
10. Kuralsızlık ve rastlantı dadaizmi düşündürür.
11. Rüya, bilinçaltı ve otomatik yazı sürrealizmi gösterir.
12. Özgürlük, seçim ve sorumluluk egzistansiyalizmi düşündürür.
13. Temsilci sorularında sanatçı-akım eşleşmesini kontrol et.
14. Bir akımın hangi akıma tepki olarak doğduğunu hatırla.

Konu Özeti

• Hümanizm → insan merkezli Rönesans düşüncesi.
• Klasisizm → akıl, kural, antikite.
• Romantizm → duygu, hayal, doğa.
• Realizm → gözlem, nesnellik.
• Natüralizm → deney, determinizm, kalıtım-çevre.
• Parnasizm → biçim, nesnel betimleme.
• Sembolizm → sezdirme, müzik, simge.
• Empresyonizm → anlık izlenim.
• Ekspresyonizm → iç dünyanın dışavurumu.
• Kübizm → parçalı ve çok yönlü algı.
• Fütürizm → hız, makine, gelecek.
• Dadaizm → kuralsızlık, başkaldırı.
• Sürrealizm → bilinçaltı, rüya.
• Egzistansiyalizm → özgürlük, seçim, sorumluluk.
• Molière → klasisizm.
• Victor Hugo → romantizm.
• Flaubert → realizm.
• Zola → natüralizm.
• Verlaine/Mallarmé → sembolizm.
• Marinetti → fütürizm.
• Tzara → dadaizm.
• Breton → sürrealizm.
• Sartre → egzistansiyalizm.