Ses Bilgisi Ders Notu

Ses Bilgisi – Ders Notu

Ünlüler ve uyumlar

| Ölçüt | 1. grup | 2. grup | |---|---|---| | Kalın / ince | a, ı, o, u | e, i, ö, ü | | Düz / yuvarlak | a, e, ı, i | o, ö, u, ü | | Geniş / dar | a, e, o, ö | ı, i, u, ü |

**Büyük ünlü uyumu:** Aynı sözcükte kalın ve ince ünlüler karışmaz. *Çocuk, kapı, gözlük* uyar; *kalem, kitap* uymaz.

**Küçük ünlü uyumu:** Düz ünlüden sonra **düz**; yuvarlak ünlüden sonra **dar yuvarlak** veya **geniş düz** ünlü gelir. *Çocuk (o→u), toprak (o→a), gözlük (ö→ü)* uyar. *Kavun (a→u)* uymaz.

Ünlüyle ilgili ses olayları

| Olay | Ayırt edici işlem | Örnek | |---|---|---| | Ünlü düşmesi | Var olan ünlü kaybolur | ağız + ı → ağzı; gönül + ü → gönlü | | Ünlü daralması | Fiil sonundaki a/e daralır | bekle + yor → bekliyor | | Ünlü türemesi | Yeni ünlü ortaya çıkar | dar + cık → daracık | | Ünlü değişimi | Ünlü başka ünlü olur | ben + e → bana |

**Düşme** örnekleri: *burnu, aklı, omzu, oğlu, emretmek, sabretmek*.

**Daralma** örnekleri: *başlıyor, anlıyor, bekliyor, söylüyor, izliyor, diyor*. *Gülüyor/okuyor* biçimlerinde fiilin sonundaki a/e daralmadığı için bu örnekler daralma sayılmaz.

Ünsüzle ilgili ses olayları

**Sert ünsüzler:** f, s, t, k, ç, ş, h, p. Ses olayı kökte mi, ekte mi gerçekleşmiş kontrol edin.

| Olay | Sesin değiştiği yer | Örnek | |---|---|---| | Ünsüz yumuşaması | Kök sonu p→b, ç→c, t→d, k→ğ/g | kitap+ı→kitabı; renk+i→rengi | | Ünsüz sertleşmesi | Sert kök sonrasında ek başı c→ç, d→t | sınıf+da→sınıfta; iş+ci→işçi | | Ünsüz türemesi | Ünsüz eklenir veya çiftleşir | his+etmek→hissetmek; zan+etmek→zannetmek | | Ünsüz düşmesi | Ünsüz ortadan kalkar | küçük+cük→küçücük; sıcak+cık→sıcacık |

**Yumuşamanın istisnaları:** *hukuk+u→hukuku, millet+i→milleti, saat+i→saati*. “Her p/ç/t/k mutlaka yumuşar” yanlıştır.

Kaynaştırma, ulama ve birden çok olay

• **Kaynaştırma:** *araba-y-a, iki-ş-er, kapı-s-ı, masa-n-ın*. Okul dil bilgisinde **y, ş, s, n** anılır; n'nin zamir n'si diye ayrı incelendiği durumlar vardır.
• **Ulama:** *bir an* gibi iki ayrı sözcük konuşmada birbirine bağlanabilir; yazımı değişmez.
• **Birleşik olay:** *kayıp+olmak→kaybolmak*: **ı düşer + p, b'ye yumuşar**.

En sık karıştırılanlar

1. **Kitabı / kitapta:** Kökte p→b **yumuşama**; ek başında d→t **sertleşme**.
2. **Ağzı / başlıyor:** Bir ünlünün yok olması **düşme**; a→ı değişimi **daralma**.
3. **Daracık / küçücük:** Ünlü **türemesi**; k ünsüzü **düşmesi**.
4. **Hissetmek / arabaya:** Aynı ünsüzün çiftleşmesi **türeme**; iki ünlü arasında y **kaynaştırma**.
5. **Büyük / küçük uyum:** Kalın–ince ile düz–yuvarlak ölçütleri ayrı uygulanır.

Kısa Özet

Ünlü uyumlarında önce **kalın–ince**, sonra **düz–yuvarlak** dağılımına bakın. Ünlü olayları: **düşme** (*ağzı*), **daralma** (*başlıyor*), **türeme** (*daracık*), **değişim** (*bana*). Ünsüz olayları: **yumuşama** (*kitabı*), **sertleşme** (*kitapta*), **türeme** (*hissetmek*), **düşme** (*küçücük*). *Arabaya* kaynaştırma, *bir an* ulama; *kaybolmak* birden fazla ses olayı örneğidir.