Konu Anlatımı / Ders Notu
Asal Çarpanlar, EBOB ve EKOK Konu Anlatımı
KPSS Ön Lisans Matematik asal sayılar, asal çarpanlar, pozitif bölen sayısı ve EBOB–EKOK problemleri.
Asal Çarpanlar, EBOB ve EKOK — Konu Anlatımı
Konuya Giriş
Asal çarpanlara ayırma, bir doğal sayıyı asal sayıların çarpımı biçiminde yazmaktır. Bu gösterim sayesinde pozitif bölen sayısı, bölenlerin toplamı, en büyük ortak bölen (EBOB) ve en küçük ortak kat (EKOK) hesaplanır. KPSS Ön Lisans Matematikte hem doğrudan işlem hem de paketleme, eşit parçalara ayırma, periyodik olayların birlikte gerçekleşmesi gibi uygulama soruları bulunur.
1. Asal Sayılar ve Aralarında Asallık
İlk asal sayılar **2,3,5,7,11,13,17,19,23,29...** biçimindedir. Bir sayının asal olup olmadığını araştırırken 1 ve kendisi dışında pozitif böleni olup olmadığına bakılır. Örneğin **21=3×7** olduğu için asal değildir; **7** yalnız 1 ve 7’ye bölündüğü için asaldır.
İki sayının EBOB’u 1 ise sayılar **aralarında asaldır**. İkisinin de asal olması gerekmez: 8 ve 15 asal değildir ama EBOB(8,15)=1’dir. Farklı iki asal sayı da her zaman aralarında asaldır; örneğin 7 ve 11.
**Örnek:** 1–20 arasındaki asal sayılar 2,3,5,7,11,13,17,19 olmak üzere **8** tanedir.
2. Asal Çarpanlarına Ayırma
Bir sayıyı küçük asal bölenlerinden başlayarak bölerek asal kuvvetlerin çarpımı biçiminde yazabilirsin.
| Sayı | Asal çarpanlarına ayrılış | |---|---| | 18 | 2×3² | | 36 | 2²×3² | | 48 | 2⁴×3 | | 72 | 2³×3² | | 84 | 2²×3×7 | | 120 | 2³×3×5 | | 180 | 2²×3²×5 | | 360 | 2³×3²×5 |
**Örnek:** 2³×3²=8×9=72. Bir sayıda tekrar eden asal çarpan tek bir asal sayı olarak sayılır ancak üssü hesaplamada dikkate alınır.
Çarpan sayısı ile asal çarpan sayısı aynı değildir
36’nın farklı asal çarpanları 2 ve 3’tür (iki tane). Pozitif bölenleri ise 1,2,3,4,6,9,12,18,36 (dokuz tane) olur. Soru “asal çarpan”, “farklı asal çarpan” veya “pozitif tam bölen” ifadelerinden hangisini kullanıyor, önce bunu ayır.
3. Pozitif Bölen Sayısı
N=p₁ᵃ×p₂ᵇ×p₃ᶜ... biçiminde farklı asal sayıların çarpımıysa **pozitif tam bölen sayısı=(a+1)(b+1)(c+1)...** olur.
Bu kuralda her asalın üssü için 0’dan kendi üssüne kadar seçim yapılabilir. Örneğin 72=2³×3² olduğundan 2’nin üssü 0,1,2,3 (4 seçenek); 3’ün üssü 0,1,2 (3 seçenek) olabilir. Toplam **4×3=12 pozitif bölen** bulunur.
**Örnekler:**
- 16=2⁴ → 4+1=**5** pozitif bölen.
- 75=3×5² → (1+1)(2+1)=**6** pozitif bölen.
- 120=2³×3×5 → (3+1)×2×2=**16** pozitif bölen.
- 144=2⁴×3² → 5×3=**15** pozitif bölen.
- 360=2³×3²×5 → 4×3×2=**24** pozitif bölen.
**Üssü bilinmeyen soru:** 2⁵×3ᵇ sayısının pozitif bölen sayısı 24 ise 6×(b+1)=24 → b+1=4 → b=3. Bulduğun üs, negatif olmamalıdır.
Tek bölen sayısı
Sayı 2ᵃ×3ᵇ×5ᶜ biçimindeyse **tek pozitif bölenleri** bulmak için 2’nin üssü sıfır seçilir. Tek bölen sayısı (b+1)(c+1) olur. Örnek: 2³×3²’nin tek bölenleri 1,3,9’dur; **3** tanedir.
4. Pozitif Bölenler Toplamı
Asal çarpan biçimi verilen N sayısının pozitif bölenleri toplamı çarpım olarak hesaplanabilir:
**N=pᵃqᵇ ise toplam=(1+p+...+pᵃ)(1+q+...+qᵇ).**
Örnek: 12=2²×3 için toplam **(1+2+4)(1+3)=7×4=28**’dir. Bölenleri tek tek yazarsan da 1+2+3+4+6+12=28 bulursun.
Örnek: 18=2×3² için toplam **(1+2)(1+3+9)=3×13=39** olur.
**Sık hata:** Bölenler toplamını bulurken sadece farklı asal çarpanları toplamak yanlış sonuç verir. 12 için 2+3=5 değil, tüm pozitif bölenlerin toplamı 28’dir.
5. EBOB: En Büyük Ortak Bölen
EBOB, iki veya daha fazla sayıyı kalansız bölebilen en büyük pozitif tam sayıdır. Asal çarpanlara ayırınca **ortak asallardaki küçük üsleri** alırsın. Ortak olmayan asal, EBOB’a girmez.
**Örnek:** 24=2³×3, 36=2²×3² → EBOB(24,36)=2²×3=**12**.
**Örnek:** 84=2²×3×7, 126=2×3²×7 → EBOB=2×3×7=**42**.
**Örnek:** 15=3×5 ve 25=5² → EBOB=**5**.
Aralarında asal sayılarda ortak asal çarpan yoktur; EBOB=1’dir. Özellikle iki sayı için toplam veya çarpım koşulları varsa bu bilgi sonraki EKOK bağıntısında kullanılır.
6. EKOK: En Küçük Ortak Kat
EKOK, verilen sayıların hepsine kalansız bölünen en küçük pozitif tam sayıdır. Asal çarpanlar üzerinde **görülen tüm asalların büyük üsleri** alınır.
**Örnek:** 8=2³, 12=2²×3 → EKOK(8,12)=2³×3=**24**.
**Örnek:** 12=2²×3, 18=2×3² ve 30=2×3×5 → EKOK=2²×3²×5=**180**.
**Örnek:** 6,8,9 sayılarının hepsine bölünen en küçük pozitif sayı **EKOK=2³×3²=72**’dir.
**Örnek:** 4’e ve 6’ya bölünen her sayı 24’e bölünmek zorunda değildir. EKOK(4,6)=12 olduğu için **12,24,36,48...** ortak katlardır. 50’den küçük en büyük ortak kat 48’dir.
7. EBOB–EKOK Çarpım Bağıntısı
**İki pozitif tam sayı için A×B=EBOB(A,B)×EKOK(A,B)** eşitliği vardır. Bu formül üçüncü bir sayı eklendiğinde aynı biçimde geçerli değildir; yalnız iki sayı için kullanılır.
**Örnek 1:** A×B=360 ve EBOB(A,B)=6 ise EKOK=360÷6=**60**.
**Örnek 2:** EBOB(A,24)=6 ve EKOK(A,24)=72 ise A×24=6×72 → A=**18**. Doğrula: EBOB(18,24)=6 ve EKOK=72.
**Örnek 3:** EBOB(A,48)=12 ve EKOK(A,48)=240 ise A=12×240÷48=**60**.
**Örnek 4:** Aralarında asal iki sayının EKOK’u çarpımlarına eşittir: EBOB(8,15)=1, EKOK(8,15)=8×15=**120**.
8. Sorularda EBOB mu, EKOK mu?
EBOB uygulaması: eşit uzunluklara bölme
Uzunlukları 18 ve 30 birim olan iki kurdele artmayacak biçimde eşit uzunluktaki en büyük parçalara kesilecekse parça boyu EBOB(18,30)=**6** birimdir. Toplam parça sayısı 18/6+30/6=3+5=**8** olur.
EKOK uygulaması: periyodik tekrar
İki olay sırasıyla 12 ve 18 saniyede bir tekrarlanıyorsa aynı anda tekrar etme aralığı EKOK(12,18)=**36 saniye**dir. Başlangıç anı hariç ilk 100 saniyede eş zamanlı gerçekleşmeler 36. ve 72. saniyelerdir: **2 kez**.
En küçük/en büyük koşulları
Hem 12’ye hem 15’e bölünen en küçük pozitif sayı EKOK(12,15)=**60**’tır. Eğer ayrıca 8’e bölünmemesi istenirse 60 zaten 8’e bölünmediğinden sonuç değişmez.
“200’e kadar hem 8’e hem 15’e bölünen kaç pozitif sayı vardır?” için EKOK(8,15)=120; 200’e kadar yalnız **120** vardır, yani **1** sayı.
9. Çözümde Hız ve Doğrulama
Sayıları asal çarpanlarına ayırırken her çarpanı asal olduğundan emin olarak seç. Örneğin 360=2³×3²×5 ifadesinin çarpımı 8×9×5=360’tır. Bölen sayısında (3+1)(2+1)(1+1)=24 olması buradan gelir. Bir EBOB/EKOK hesapladıktan sonra çıkan EBOB’un her iki sayıyı böldüğünü, EKOK’un ise her ikisinin katı olduğunu kontrol et.
Sık Karıştırılan Noktalar
- **1 asal değildir**; 2 tek çift asaldır.
- “Farklı asal çarpan sayısı” ile “pozitif tam bölen sayısı” aynı değildir.
- Pozitif bölen sayısında üslerin **bir fazlaları çarpılır**.
- Pozitif tek bölen sayısında 2’nin üssü **0 alınır**.
- Pozitif bölenler toplamı, asal çarpanların toplamı değildir.
- **EBOB küçük üs**, **EKOK büyük üs** ile bulunur.
- İki aralarında asal sayı için EBOB=1, EKOK=çarpım.
- A×B=EBOB×EKOK bağıntısı **iki sayı** için geçerlidir.
- En küçük **pozitif** ortak kat 0 değil, EKOK değeridir.
- EBOB verilen sayılardan büyük; EKOK verilen sayılardan küçük olamaz (pozitif sayılarda).
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- “Asal mı, bölen sayısı mı, EBOB mu, EKOK mu?” isteneni ayırt et.
- Her sayıyı asal kuvvetlerin çarpımı biçiminde yaz.
- Pozitif bölen sayısı için üslerin 1 fazlasını çarp.
- Bölen toplamı isteniyorsa tüm üs seçeneklerinin geometrik toplamını kullan.
- EBOB için ortak asallarda küçük, EKOK için tüm asallarda büyük üsleri al.
- İki sayının EBOB/EKOK ve çarpımı verildiyse çarpım bağıntısını kur.
- Periyodik olay sorusunda tekrar aralığını EKOK ile; eşit ve en büyük parça boyunu EBOB ile bul.
- Çıkan sonucu her sayı ve tüm verilen sınırlar için denetle.
Konu Özeti
Asal sayı 1’den büyük ve iki pozitif böleni olan sayıdır. N=pᵃqᵇ... için pozitif bölen sayısı (a+1)(b+1)...; bölenler toplamı (1+p+...+pᵃ)(1+q+...+qᵇ)... biçimindedir. EBOB, ortak asal çarpanların küçük üslerini; EKOK, tüm asal çarpanların büyük üslerini kullanır. İki pozitif sayı için A×B=EBOB×EKOK. Eşit parça bölme EBOB; periyodik tekrar ve ortak kat bulma EKOK ile çözülür.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Asal sayı ile asal olmayan sayıyı, aralarında asallığı ayırt edebilmelisin.
- Bir pozitif tam sayıyı asal kuvvetlerin çarpımı biçiminde yazabilmelisin.
- Pozitif bölen sayısını, tek bölen sayısını ve bölenler toplamını bulabilmelisin.
- İki veya üç sayının EBOB ve EKOK’unu hesaplayabilmelisin.
- EBOB–EKOK çarpım bağıntısını iki sayı için doğru kullanabilmelisin.
- Parça boyu ve birlikte tekrar periyodu problemlerini çözebilmelisin.
- Çarpan çiftleriyle en küçük/en büyük toplam şartlarını değerlendirebilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
KPSS Ön Lisans Matematik Asal Çarpanlar, EBOB ve EKOK - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
KPSS Ön Lisans Matematik Asal Çarpanlar, EBOB ve EKOK - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
KPSS Ön Lisans Matematik Asal Çarpanlar, EBOB ve EKOK - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
KPSS Ön Lisans Matematik Asal Çarpanlar, EBOB ve EKOK - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene