Konu Anlatımı / Ders Notu

Problemler Konu Anlatımı

KPSS Ön Lisans Matematik Problemler: sayı, kesir, yaş, yüzde, kâr-zarar, hareket, işçi-havuz, karışım, basamak ve banknot problemleri.

Problemler — Konu Anlatımı

Konuya Giriş

Matematik problemlerinde amaç, günlük yaşamla ilgili bir metinden **istenen bilinmeyeni** bulacak eşitliği veya ilişkiyi kurmaktır. KPSS Ön Lisans sınavında sayı, kesir, yaş, yüzde, kâr-zarar, hareket, işçi-havuz, karışım ve sayma problemleri sık kullanılan problem aileleridir. İşlemin kendisinden önce metni doğru modellemek önemlidir.

Bir soruyu çözerken üç şeyi ayır: **verilenler**, **aranan büyüklük**, **değişmeyen ilişki**. Örneğin iki sayının toplamı 45 ve biri 18 ise diğerini x alırsın; **x+18=45 ⇒ x=27**. Uzun metinlerde de aynı yöntem çalışır.

1. Sayı Problemlerine Giriş

“Bir sayının üç katı 42” deniyorsa **3x=42**, x=14. “Bir sayının 7 fazlası 22” ise **x+7=22**, x=15. “Bir sayının dörtte birinin 3 fazlası 10” ise **x/4+3=10**, x=28.

**İki sayının toplamı ve farkı:** Büyük sayı B, küçük sayı K ise **B+K=T** ve **B−K=F**. Bu eşitliklerin toplamından **B=(T+F)/2**, çıkarılmasından **K=(T−F)/2** bulunur.

**Örnek:** Toplam 70, fark 18 → büyük sayı (70+18)/2=**44**, küçük sayı (70−18)/2=**26**. Bulduğun sayıların gerçekten toplamının 70 ve farkının 18 olduğunu kontrol et.

2. Ardışık Sayılar

Ardışık üç tam sayı **x−1, x, x+1**; ardışık üç çift sayı **x−2, x, x+2** biçiminde yazılabilir. Her iki durumda da üç sayının toplamı **3x** olduğu için ortanca sayı toplamın üçte biridir.

  • Toplamı 81 olan üç ardışık tam sayının ortancası **81/3=27**; sayılar 26,27,28'dir.
  • Toplamı 78 olan üç ardışık çift sayının ortancası **26**; sayılar 24,26,28'dir.
  • Toplamı 111 olan üç ardışık tam sayı 36,37,38'dir. En küçüğün üç katı ile en büyüğün iki katının farkı **3×36−2×38=32**.

Soru **en büyük sayı**, **en küçük sayı**, **ortanca sayı** veya bunların işlemini isteyebilir. Yalnız ortancayı bulduktan sonra hemen işaretleme.

3. Kesir Problemleri

“Bir miktarın 3/8'i” ifadesi o miktarın **3 ile çarpılıp 8'e bölünmesi** demektir.

**Örnek 1:** 64'ün 3/8'i → **64×3/8=24**.

**Örnek 2:** 60 sayfalık kitabın 1/3'ü okunduysa okunan **20**, kalan **40** sayfadır.

**Örnek 3:** Bir sınıfta kızlar toplamın 2/5'i ve toplam 30 öğrenci varsa kızlar **12**, erkekler **18** kişidir.

Kesirli sorularda “bir bütünün kesri” ile “kalanın kesri” ifadeleri farklıdır. Örneğin kitabın önce yarısı, sonra **kalanın yarısı** okunursa toplamın 3/4'ü okunmuş olur; ikinci okumayı ilk bütünün yarısı gibi hesaplamak yanlıştır.

4. Yaş Problemleri

Bugünkü yaşlardan değişken kur. **t yıl sonra** her kişinin yaşına t eklenir; **t yıl önce** her kişinin yaşından t çıkarılır. İki kişinin **yaş farkı değişmez**.

**Örnek 1:** Baba 40, çocuk 10 yaşındaysa fark **30 yıl**dır. 10 yıl sonra yaşlar 50 ve 20 olsa da fark 30 kalır.

**Örnek 2:** Anne 40, çocuk 10 yaşında. Kaç yıl sonra annenin yaşı çocuğun iki katı olur? **40+t=2(10+t)**. Buradan **t=20**. Yirmi yıl sonra yaşlar 60 ve 30'dur.

**Örnek 3:** Babanın yaşı oğlunun 4 katı, 6 yıl sonra 3 katı olacak. Oğlun bugünkü yaşı x ise **4x+6=3(x+6)** → **x=12**, baba bugün **48** yaşındadır.

**Örnek 4:** Annenin yaşı çocuğun 5 katı; 8 yıl sonra 3 katı. **5x+8=3(x+8)** → x=8; anne **40** yaşındadır.

**Dikkat:** Yaşların oranı yıllar içinde değişebilir; fakat aralarındaki fark aynı kalır. “6 yıl sonra” ifadesinde yalnız büyük kişinin yaşına 6 eklemek hatadır.

5. Yüzde, İndirim ve Zam Problemleri

**Yüzde p**, p/100 oranıdır. Bir fiyat p% artarsa **yeni fiyat=eski fiyat×(1+p/100)**; p% azalırsa **eski fiyat×(1−p/100)**.

  • 100 TL'ye %20 indirim → **80 TL**.
  • 150 TL'ye %10 zam → **165 TL**.
  • 200 TL'ye %15 vergi eklenmesi → **230 TL**.
  • Bir sayının %25'i 45 ise **0,25x=45**, **x=180**.

**Ardışık yüzde işlemleri aynı tabana uygulanmaz.** 250 TL önce %20 indirilip sonra %10 artırılırsa 250×0,80×1,10=**220 TL**. Sonuç 250 TL'nin %10 eksiği diye hesaplanmaz.

**Örnek:** 600 TL'ye %20 indirim ardından %25 zam yapılırsa 600×0,80×1,25=**600 TL**. Yüzdeler farklı olsa da taban değiştiği için başlangıç fiyatına dönülebilir.

**Örnek:** 800 TL önce %10 artıp sonra %10 azalırsa 800×1,10×0,90=**792 TL**. Eşit oranlı zam ve indirim genellikle birbirini yok etmez.

6. Kâr, Zarar ve Satış Fiyatı

**Kâr=satış−alış**, **zarar=alış−satış**. Kâr ve zarar yüzdesi genellikle **alış (maliyet) fiyatına** göre hesaplanır.

  • 200 TL'ye alınıp 260 TL'ye satılan üründe kâr **60 TL**.
  • 500 TL maliyetli üründe %30 kâr hedeflenirse satış **500×1,30=650 TL**.
  • 800 TL alış, 680 TL satış varsa zarar 120 TL, zarar yüzdesi **120/800×100=%15**.
  • 480 TL satış ve maliyete göre %20 kâr varsa **alış=480/1,20=400 TL**.
  • 540 TL satış ve maliyete göre %10 zarar varsa **alış=540/0,90=600 TL**.

“%20 kârlı satış” için maliyetin 1,20 katına; “%10 zararlı satış” için 0,90 katına bak. Kâr yüzdesini satış fiyatının yüzdesi sanma.

7. Hareket Problemlerinin Temeli

Sabit hızlı hareket için **Yol=Hız×Zaman**. Dolayısıyla **Hız=Yol/Zaman** ve **Zaman=Yol/Hız**.

  • 180 km yol 3 saatte → hız **60 km/sa**.
  • Saatte 5 km yürüyen biri 4 saatte → **20 km**.
  • 240 km yol 60 km/sa hızla → **4 saat**.

**Farklı hızlarla gidilen parçalar:** 2 saat 80 km/sa ve 3 saat 60 km/sa hareket için toplam yol **2×80+3×60=340 km**. Ortalama hız soruluyorsa toplam yolun toplam zamana bölünmesi gerekir; iki hızın düz ortalaması kullanılmaz.

**Ortalama hız=toplam yol/toplam süre**. 80 km gidiş 40 km/sa, 80 km dönüş 80 km/sa ise süreler 2 ve 1 saattir. Ortalama hız **160/3 km/sa** olur. Hızların ortalaması (40+80)/2=60 değildir.

8. Karşılaşma ve Yetişme

**Birbirlerine doğru giden** araçların yaklaşma hızı **v₁+v₂**. **Aynı yönde** hızlı araç yavaş olanı yakalıyorsa bağıl hız **v₁−v₂** (v₁>v₂).

**Örnek 1:** Aralarında 240 km olan iki araç birbirine doğru 50 ve 70 km/sa hızla gidiyor: süre **240/(50+70)=2 saat**.

**Örnek 2:** Aynı yöndeki 80 ve 60 km/sa araçlardan hızlı olan 60 km geride: yakalama süresi **60/(80−60)=3 saat**.

**Örnek 3:** 360 km aralıklı iki araç 72 ve 48 km/sa hızla karşılıklı çıkıyor: süre **360/(72+48)=3 saat**.

Araçların aynı yönde mi, zıt yönde mi hareket ettiği doğru belirlenmezse bağıl hızın işareti değişir.

9. Tren ve Köprü Problemleri

Tren bir **direği tamamen geçerken tren uzunluğu kadar** yol alır. Bir **köprüyü tamamen geçerken tren uzunluğu + köprü uzunluğu** kadar yol alır.

Hız dönüşümü: **km/sa'den m/sn'ye geçerken 5/18 ile çarp**. Örneğin **72 km/sa=20 m/sn**, **54 km/sa=15 m/sn**.

**Örnek 1:** Uzunluğu 150 m olan tren 72 km/sa hızla direği geçerse süre **150/20=7,5 saniye**.

**Örnek 2:** 180 m tren 120 m köprüyü 54 km/sa hızla tamamen geçerse kat edilen toplam yol **180+120=300 m**. Süre **300/15=20 saniye**.

10. Akıntılı Hareket

Teknenin durgun sudaki hızı v, akıntının hızı a ise **akıntı yönünde hız v+a**, **akıntıya karşı hız v−a** (v>a).

**Örnek:** Teknenin durgun su hızı 12, akıntı 3 km/sa. Akıntı yönünde 45 km yol **45/15=3 saat**; aynı mesafe akıntıya karşı **45/9=5 saat** sürer. Dönüş **2 saat daha uzundur**.

Akıntı gidiş-dönüşte yön değiştirmez; teknenin hareket yönüne göre toplam hız değişir.

11. İşçi ve Havuz Problemleri

Bir işi tek başına t günde bitiren kişinin günlük iş hızı **1/t**'dir. Birlikte çalışanların iş hızları toplanır. Bir gider boşaltıyorsa hızı **çıkarılır**.

**Örnek 1:** Biri işi 6 günde, diğeri 3 günde bitiriyorsa toplam hız **1/6+1/3=1/2**; birlikte **2 günde** biter.

**Örnek 2:** 12 ve 18 günde bitirenler birlikte **1/(1/12+1/18)=36/5 gün** çalışır.

**Örnek 3:** Bir havuzu 4 ve 6 saatte dolduran iki musluk ile 12 saatte boşaltan gider birlikte açıksa net hız **1/4+1/6−1/12=1/3** havuz/sa, dolma süresi **3 saat**.

**İşçi–gün:** 6 işçi işi 10 günde bitirirse iş miktarı **60 işçi-gün**dür. İlk 4 gün 6 işçi çalışırsa **24 işçi-gün** tamamlanır. Üç işçi ayrılınca kalan iş **36 işçi-gün**, yeni 3 işçi için **12 gün**dür. Toplam süre **4+12=16 gün**.

12. Karışım Problemleri

Karışımdaki saf madde miktarı **toplam miktar×yüzde/100** ile bulunur.

  • 60 litre %20 tuzlu karışımın tuzu **12 litre**.
  • 40 litre %30 tuzlu karışımda 12 litre tuz vardır. 20 litre saf su eklenirse toplam 60 litre olur ve yeni yüzde **12/60=%20**.
  • 20 litre %40 alkol (8 litre alkol) +30 litre %10 alkol (3 litre alkol) ⇒ 50 litrede **11 litre alkol**, yeni yüzde **%22**.

Karışım sorularında **saf madde miktarı** ve **toplam miktarı** ayrı hesapla. Saf su eklemek tuz/alkol miktarını artırmaz; yalnız toplam hacmi artırır. İki karışımın yüzdelerinin düz ortalamasını alma, çünkü hacimler farklı olabilir.

13. Sayma, Basamak ve Banknot Problemleri

İki tür nesnenin sayısı ve toplam değeri veriliyorsa her türün miktarını değişken yap.

**Örnek 1:** 10 ve 20 TL'lik toplam 25 banknot 350 TL ediyorsa 20 TL'liklerin sayısı x: **20x+10(25−x)=350**, buradan **x=10**.

**Örnek 2:** Üç basamaklı sayının rakamları toplamı 12, yüzler basamağı onlar basamağından 2 fazla, birler basamağı da 1 fazla. Onlar basamağı x ise **(x+2)+x+(x+1)=12**, x=3; sayı **534**.

**Örnek 3:** Beş kutunun her birinde 12 ürün varsa toplam 60 ürün bulunur. 3 ürün bozuksa sağlam ürün **57** tanedir.

Sık Karıştırılan Noktalar

  1. “Sayının dörtte birinin 3 fazlası” → **x/4+3**; **(x+3)/4** değil.
  2. Ardışık üç sayının toplamı ortancanın **üç katıdır**.
  3. Yaş oranı değişir, ama iki kişinin **yaş farkı değişmez**.
  4. Art arda iki yüzde işlemini aynı eski fiyat üzerinden hesaplama.
  5. Kâr/zarar yüzdesi sorusunda **maliyet tabanını** kontrol et.
  6. Ortalama hız, hızların basit ortalaması değil **toplam yol/toplam süre**dir.
  7. Karşılaşmada hızlar **toplanır**; yetişmede uygun hızlar **çıkarılır**.
  8. Tren köprüyü tamamen geçerken **köprü+tren uzunluğu** kullanılır.
  9. Birlikte işte **hızlar toplanır**, boşaltan giderin hızı çıkarılır.
  10. Karışımda saf maddeyi, toplam hacimden ayrı izle.
  11. İşçi sayısı değişirse yapılan işi **önceki ve sonraki dönemlere ayır**.
  12. Banknot sayısı ile toplam parasal değer için iki ayrı denklem kur.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

  1. Sorunun sonunda **tam olarak ne istendiğini** ilk önce oku.
  2. Verilen sayıları ve birimleri işaretle; bilinmeyen için x kullan.
  3. Toplam, fark, oran, yüzde, hız, yaş veya iş miktarı gibi değişmeyen bağıntıyı kur.
  4. İfadeleri matematik diline çevirirken **parantez sırasını** koru.
  5. Yüzdede yeni değeri bir sonraki işlemin tabanı yap.
  6. Hareket sorusunda **aynı yön/zıt yön** ayrımını yap.
  7. İşçi-havuzda farklı çalışma dönemlerini ayrı hesapla.
  8. Karışımda önce saf maddeyi, ardından toplam miktarı bul.
  9. Denklemde çıkan sayıyı sorunun **yaş, süre, fiyat, adet** koşuluyla karşılaştır.
  10. Cevabın birimini ve mantığını kontrol et; olumsuz adet/süre çıkarsa modeli tekrar incele.

Konu Özeti

Problemler, sözel metindeki sayısal ilişkileri denklemle ifade etmeye dayanır. Sayı problemlerinde toplama, fark ve ardışıklık; yaşta sabit fark; yüzde ve kâr-zararda başlangıç fiyatı; harekette yol=hız×zaman; işçi ve havuzda birim zamandaki iş; karışımda saf madde miktarı temel alınır. Art arda değişimlerde her işlem önceki sonucun üzerinden yapılır. Sonuç hem denklemde hem gerçek yaşam koşullarında denetlenir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • Sözel ifadelerden tek veya birden fazla bilinmeyenli denklem kurabilmelisin.
  • Toplam-fark, ardışık sayı ve kesir problemlerini çözebilmelisin.
  • Yaş problemlerinde zaman değişimini tüm kişilere uygulayabilmelisin.
  • Yüzde, indirim, zam, kâr ve zarar sorularında doğru tabanı seçebilmelisin.
  • Hareket problemlerinde yol-hız-zaman ve bağıl hız hesaplayabilmelisin.
  • Tren-köprü ve akıntılı yolculuk problemlerini çözebilmelisin.
  • İşçi-gün ve birlikte iş/havuz sorularında hızları kullanabilmelisin.
  • Karışımda saf madde miktarını izleyebilmelisin.
  • Banknot, basamak ve sayma sorularını denklemlerle çözebilmelisin.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

Problemler Ders Notu

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

Problemler Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

KPSS Ön Lisans Matematik Problemler - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

KPSS Ön Lisans Matematik Problemler - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

KPSS Ön Lisans Matematik Problemler - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

KPSS Ön Lisans Matematik Problemler - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz