9. Sınıf Coğrafya: Coğrafya Biliminin Konusu ve Bölümleri – Konu Anlatımı

Coğrafya Biliminin Konusu ve Bölümleri

Coğrafya bilimi, **doğal ortam ile beşerî ortamı ve bu iki ortam arasındaki etkileşimi** inceler. İnsan, yaşamını doğal ortamın içinde sürdürür; aynı zamanda sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyetleriyle bu ortamı değiştirir. Bu nedenle coğrafyanın konusu yalnızca doğadaki unsurlar ya da yalnızca insan faaliyetleri değildir. Coğrafya, doğa ile insanın aynı mekânda kurduğu ilişkiyi birlikte ele alır.

Doğal Ortam

İnsan etkisi olmadan, insan ve insani unsurların dışında kalan çevre **doğal ortam** olarak adlandırılır. Doğal ortam tek bir unsurdan oluşmaz. Yeryüzündeki farklı ortamlar birbirleriyle sürekli etkileşim hâlindedir.

Ders kitabında doğal ortamı oluşturan beş temel ortam şöyle verilir:

• **Taş küre (litosfer):** Yer kabuğunu oluşturan kayaçları, yer şekillerini ve toprakları kapsar.
• **Hava küre (atmosfer):** Dünya'yı çepeçevre saran gazlardan oluşur.
• **Su küre (hidrosfer):** Denizler, göller, akarsular ve yer altı suları gibi su kaynaklarını kapsar.
• **Buz küre (kriyosfer):** Donmuş topraklar, buzullar ve sürekli karla kaplı alanlardan oluşur.
• **Yaşam küre (biyosfer):** Canlıların hayati faaliyetlerini sürdürdüğü alanları kapsar.

Bu ortamlar birbirinden tamamen bağımsız değildir. Örneğin canlıların yaşadığı alanlar; su, hava ve kara ortamlarıyla ilişki içindedir. Coğrafya, doğal ortamın bu parçalarını bir bütünün unsurları olarak değerlendirir.

Doğa Olayı

Doğal ortamı oluşturan unsurlarda meydana gelen değişimlere **doğa olayı** denir. Bu tanımda önemli nokta, olayın doğal ortamın bir unsurunda gerçekleşen değişimle ilgili olmasıdır.

Beşerî Ortam

İnsan da doğal ortamla sürekli etkileşim hâlindedir. İnsanların sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyetleri sonucunda doğal ortam üzerinde oluşturdukları yaşam alanına **beşerî ortam** denir.

Beşerî ortamın oluşmasında insan faaliyetleri belirleyicidir. Bu nedenle doğal ortam ile beşerî ortamı ayırırken “insan etkisi ve insan faaliyetleri” temel ölçütlerden biridir.

Coğrafi Ortam

Doğal ortam ile beşerî ortamın birlikteliğinden oluşan en geniş yaşam alanına **coğrafi ortam** denir.

Coğrafi ortamı anlamak için doğal ve beşerî unsurları birbirinden kopuk düşünmemek gerekir. Çünkü insan doğal ortam içinde yaşar ve faaliyetlerini burada gerçekleştirir. Aynı zamanda bu faaliyetler doğal ortamın özelliklerinde değişime neden olabilir.

Doğa ve İnsan Etkileşimi

Coğrafi ortamda doğa ile insan arasında karşılıklı bir etkileşim vardır. Ders kitabı, geçmiş ile günümüz arasında bu etkileşimin görünümünde bir değişime dikkat çeker.

Eski çağlarda **doğanın insan yaşamı üzerindeki etkileri** daha belirgin durumdaydı. Son dönemlerde ise beşerî faaliyetlerin artması ve çeşitlenmesiyle insan, doğal ortamların mekânsal özellikleri ve dağılışı üzerinde değişim oluşturabilen önemli bir etken hâline gelmiştir.

Bu durum, coğrafyanın neden hem doğal hem de beşerî unsurları birlikte incelemek zorunda olduğunu gösterir.

Coğrafya Biliminin Konusu

Eski Çağ'dan itibaren doğa olayları ile insan faaliyetleri arasındaki etkileşim incelenmiş, araştırılmış ve yorumlanmıştır. Böylece hem doğal ortam hem de beşerî ortam bilimsel incelemenin konusu olmuştur. Bu inceleme alanı **coğrafya** olarak adlandırılmıştır.

Coğrafya biliminin temel konusu; doğal ve beşerî ortamlar ile bu ortamlardaki unsurların, olayların ve insan faaliyetlerinin birbirleriyle olan ilişkileridir.

Coğrafyanın İki Ana Bölümü

Coğrafyanın doğal ve beşerî ortamları incelemesi, bilimin iki ana bölüme ayrılmasında belirleyici olmuştur:

1. **Fiziki coğrafya**
2. **Beşerî coğrafya**

Fiziki Coğrafya

**Fiziki coğrafya**, yeryüzündeki doğal olay ve süreçleri inceler. İnceleme alanına göre çeşitli alt dallara ayrılır.

Jeomorfoloji – Yer Şekilleri Bilimi

Jeomorfoloji; litosfer unsurlarını, yer şekillerini, bu şekillerin oluşum süreçlerini ve dağılışını inceler.

Jeomorfoloji; **jeoloji, litoloji, petrografi, jeofizik ve kimya** ile etkileşim içindedir.

Klimatoloji – İklim Bilimi

Klimatoloji; atmosferi, hava olaylarını, iklim sistemlerini, iklim tiplerini ve bunların dağılışını inceler.

Klimatoloji **meteoroloji** ile etkileşim içindedir.

Hidrografya – Sular Coğrafyası

Hidrografya; hidrosferi oluşturan denizler, göller ve akarsular gibi su ortamlarını ve bu ortamlardaki akıntı, dalga gibi olayları inceler.

Hidrografya; **hidroloji, hidrojeoloji, oseonografya, limnoloji ve potamoloji** ile etkileşim içindedir.

Biyocoğrafya – Canlılar Coğrafyası

Biyocoğrafya; biyosferdeki bitki ve hayvan topluluklarının genel özelliklerini, aralarındaki etkileşimleri ve yeryüzündeki dağılışlarını inceler.

Biyocoğrafya; **biyoloji, botanik ve zooloji** ile etkileşim içindedir.

Toprak Coğrafyası

Toprak coğrafyası; yeryüzündeki toprakların oluşum süreçlerini, özelliklerini ve dağılışını inceler.

Toprak coğrafyası **pedoloji ve mineroloji** ile etkileşim içindedir.

Beşerî Coğrafya

**Beşerî coğrafya**; insan faaliyetlerinin mekândaki dağılımını, insanların mekânı nasıl kullandığını ve algıladığını, beşerî ortamları nasıl kurduklarını ve sürdürdüklerini inceler. İnceleme alanına göre çeşitli alt dallara ayrılır.

Nüfus Coğrafyası

Nüfus coğrafyası; nüfusun özelliklerini, dağılışını, değişimini, hareketlerini ve nüfus politikalarını; ayrıca bunların coğrafi ortam ve olaylarla etkileşimini inceler.

Nüfus coğrafyası **demografi ve istatistik** ile etkileşim içindedir.

Yerleşme Coğrafyası

Yerleşme coğrafyası; yerleşmelerin gelişimini, tiplerini ve dağılışını, yerleşmeyi etkileyen faktörleri ve mesken tiplerini inceler.

Yerleşme coğrafyası **arkeoloji ve tarih** ile etkileşim içindedir.

Siyasi Coğrafya

Siyasi coğrafya; siyasi faaliyet ve olayların mekâna ve coğrafi ortama bağlı olarak gösterdiği değişiklik ve farklılıkları, mekânı analiz ederek inceler.

Siyasi coğrafya **uluslararası ilişkiler, tarih ve siyaset** ile etkileşim içindedir.

Sosyal Coğrafya

Sosyal coğrafya; sosyal ilişkileri, sosyal kimlikleri ve sosyal eşitsizlikleri mekânsal bir bakışla inceler. Özellikle mekânsal çeşitlilik ve gündelik hayatın sosyal yönlerini oluşturan mekânsal süreçlerle ilgilenir.

Sosyal coğrafya; **antropoloji, sosyoloji, demografi ve ekonomi** bilimleriyle etkileşim içindedir.

Kültürel Coğrafya

Kültürel coğrafya; toplumların dil, din, giyim, yemek, müzik ve mimari gibi kültürel özelliklerini coğrafyayla ilişkilendirerek inceler.

Kültürel coğrafya; **sosyoloji, filoloji, ilahiyat ve antropoloji** ile etkileşim içindedir.

Ekonomik Coğrafya

Ekonomik coğrafya; sanayi, ticaret, tarım, hayvancılık, turizm, ormancılık ve madencilik gibi ekonomik faaliyetleri ve bu faaliyetlerin coğrafi olaylarla etkileşimini inceler.

Ekonomik coğrafya **iktisat** ile etkileşim içindedir.

Coğrafya Biliminin Kullandığı Teknikler

Coğrafya bilimi, mekânsal bilgileri **elde etmek, analiz etmek, yorumlamak ve anlamak** amacıyla çeşitli tekniklerden yararlanır. Ders kitabında bu teknikler şöyle sıralanır:

• **Haritalama**
• **Uzaktan algılama**
• **Niceleme (istatistik) yöntemleri**
• **Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)**

Bu teknikler yalnızca tek bir coğrafya bölümüne ait değildir; hem fiziki coğrafya hem de beşerî coğrafya araştırmalarında yaygın olarak kullanılır.

Coğrafyanın Diğer Bilimlerle Etkileşimi

Coğrafyanın alt dalları farklı konuları incelerken başka bilimlerle de etkileşim kurar. Ders kitabındaki sınıflandırmada bu ilişkiler, coğrafya alt dallarının çalışma alanlarının genişliğini gösterir.

Fiziki coğrafyada yer şekilleri, iklim, sular, canlılar ve toprak; beşerî coğrafyada ise nüfus, yerleşme, siyaset, sosyal yaşam, kültür ve ekonomik faaliyetler ayrı alt dallarda ele alınır. Her alt dalın ilişkili olduğu bilimleri, o alt dalın incelediği konu ile birlikte düşünmek sınıflandırmayı kolaylaştırır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• **Doğal ortam**, insan etkisi dışında kalan ortamdır; **beşerî ortam**, insan faaliyetleriyle oluşturulan yaşam alanıdır.
• **Coğrafi ortam**, doğal ve beşerî ortamın birlikte oluşturduğu yaşam alanıdır.
• **Biyosfer** canlıların yaşam alanıyla; **hidrosfer** sularla; **kriyosfer** buz ve sürekli karla ilgilidir.
• Fiziki coğrafya ile beşerî coğrafya aynı bilimin iki ana bölümüdür.
• **Klimatoloji** atmosfer, hava olayları ve iklimle; **hidrografya** su ortamları ve su olaylarıyla ilgilenir.
• **Biyocoğrafya** bitki ve hayvan topluluklarını; **toprak coğrafyası** toprağın oluşum, özellik ve dağılışını inceler.
• **Sosyal coğrafya** sosyal ilişkiler, kimlikler ve eşitsizliklere; **kültürel coğrafya** dil, din, giyim, yemek, müzik ve mimari gibi kültürel özelliklere odaklanır.
• Coğrafyanın kullandığı teknikler yalnız bir alt dala özgü değildir; fiziki ve beşerî araştırmalarda ortak kullanılabilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Bir soru coğrafyanın inceleme alanını soruyorsa önce verilen unsurun **doğal mı beşerî mi** olduğunu belirle.

Doğal bir konuysa; yer şekli, iklim, su, canlı veya toprak anahtarlarından hareketle ilgili fiziki coğrafya dalını seç.

Beşerî bir konuysa; nüfus, yerleşme, siyaset, sosyal yaşam, kültür veya ekonomik faaliyet anahtarlarından hareketle ilgili beşerî coğrafya dalını seç.

Bir bilim dalı ile başka bilimler arasındaki ilişki soruluyorsa, ders kitabındaki eşleştirmeleri konu alanıyla birlikte hatırla.

Teknik sorularında haritalama, uzaktan algılama, niceleme yöntemleri ve CBS'nin ortak coğrafi araştırma teknikleri olduğunu unutma.

Konu Özeti

Coğrafya; doğal ortam, beşerî ortam ve bunların oluşturduğu coğrafi ortamı, doğa ile insan arasındaki etkileşim çerçevesinde inceler. Doğal ortam; litosfer, atmosfer, hidrosfer, kriyosfer ve biyosferden oluşur. Coğrafya, **fiziki coğrafya** ve **beşerî coğrafya** olmak üzere iki ana bölüme ayrılır. Fiziki coğrafya; jeomorfoloji, klimatoloji, hidrografya, biyocoğrafya ve toprak coğrafyası gibi alt dallara; beşerî coğrafya ise nüfus, yerleşme, siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik coğrafya gibi alt dallara ayrılır. Coğrafi araştırmalarda haritalama, uzaktan algılama, niceleme yöntemleri ve CBS kullanılabilir.