Konu Anlatımı / Ders Notu
MSÜ Matematik Olasılık Konu Anlatımı
Örnek uzay, olaylar, birleşim, tamamlayıcı ve koşullu olasılık.
Olasılık — Konu Anlatımı
Öğrenme Hedefi
MSÜ Matematikte örnek uzay ve olay kavramlarını tanımak; eş olasılıklı deneylerde olay olasılığını, tamamlayıcı olayı, bağımsız ve bağımlı deneyleri, koşullu olasılığı ve kombinasyon gerektiren torba-kart sorularını çözmek.
1. Deney, Çıktı ve Örnek Uzay
Sonucu önceden kesin bilinmeyen işlem rastgele deneydir. Bir deneyin olası tekil sonuçları çıktıdır. Tüm sonuçları içeren S kümesi örnek uzaydır. Bir zar için S={1,2,3,4,5,6}, |S|=6; iki zarın sıralı çiftleri için |S|=6·6=36. İki zar ayırt ediliyorsa (1,2) ile (2,1) farklı sonuçlardır.
2. Bir Olayın Olasılığı
Tüm çıktılar eş olasılıklıysa P(A)=|A|/|S|. Olasılık daima 0 ile 1 arasındadır. İmkânsız olay 0, kesin olay 1 değerini alır. Bir zarın çift gelme olasılığı 3/6=1/2, asal gelme olasılığı 3/6=1/2’dir; 1 asal değildir.
3. Tamamlayıcı Olay
A’nın gerçekleşmemesi Aᶜ ile gösterilir ve P(Aᶜ)=1−P(A). “En az bir” sorularında çoğu zaman tersinden saymak kolaydır. İki parada en az bir yazı olasılığı 1−P(ikisinin de tura)=1−1/4=3/4’tür.
4. Olayların Birleşimi ve Kesişimi
P(A∪B)=P(A)+P(B)−P(A∩B). Ayrık olaylarda ortak kısım yoksa P(A∪B)=P(A)+P(B). Örneğin 1–20 arasından seçilen sayının 3’ün veya 5’in katı olması için 3’ün katları 6, 5’in katları 4, ikisinin ortak katı 15 ise 1 sonuçtur. Uygun sonuç 6+4−1=9 olur.
5. Bağımsız Olaylar
Bir olayın gerçekleşmesi diğerinin olasılığını değiştirmiyorsa olaylar bağımsızdır. Bağımsız A ve B için P(A∩B)=P(A)·P(B). İki bağımsız para atışında iki yazı gelme olasılığı 1/2·1/2=1/4’tür. Bir zarın iki kez atılması da bağımsızdır; ilk sonucun sonraki sonucu etkilemesine dair bir mekanizma yoktur.
6. Geri Koymalı ve Geri Koymasız Çekme
Geri koymalı çekmede torbanın içeriği değişmez; eşit koşullarda çekilişler bağımsızdır. Geri koymasız çekmede ikinci çekilişin pay ve paydası değişir. Beş kırmızı, dört mavi toptan art arda geri koymadan iki kırmızı çekme olasılığı (5/9)(4/8)=5/18 olur.
7. Koşullu Olasılık
P(A|B)=P(A∩B)/P(B), P(B)>0. “B gerçekleştiği biliniyor” denildiğinde yeni örnek uzay B olayının mümkün sonuçlarıdır. İki zardan en az birinin 3 geldiği biliniyorsa (3,1)…(3,6) ile (1,3)…(6,3) toplam 11 sıralı çift kalır; (3,3) iki kez sayılmaz.
8. İki Zarın Toplamı
İki ayırt edilebilir zar için 36 sıralı sonuç vardır. Toplam 2 için 1 çift, 3 için 2, 4 için 3, 5 için 4, 6 için 5, 7 için 6 çift vardır. Sonra simetrik olarak 8 için 5, 9 için 4, 10 için 3, 11 için 2, 12 için 1 çift vardır. Örneğin 8 gelme olasılığı 5/36.
9. Para Atışı ve Binom Sayma
Birbirinden bağımsız n eş olasılıklı para atışında toplam 2ⁿ sıralı sonuç vardır. Tam r yazı gelmesi C(n,r) farklı dizide gerçekleşir: P(tam r yazı)=C(n,r)/2ⁿ. Üç para atışında tam iki yazı 3/8; dört atışta tam iki yazı 6/16=3/8’dir.
10. Kart ve Torba Sorularında Kombinasyon
Geri koymadan n nesneden r nesne seçilirken sıra dikkate alınmıyorsa toplam seçim C(n,r) olur. Dört kırmızı ve üç mavi toptan iki kırmızı olasılığı C(4,2)/C(7,2)=6/21=2/7. Standart destede 52 kart, dört tür (kupa/karo/maça/sinek) ve her türden 13 kart vardır; 4 as, 4 papaz bulunur.
11. En Az, Tam, Birlikte ve Farklı Renk
“Tam iki kırmızı” için kırmızılardan ikisini, diğer renklerden kalanını ayrı seç; seçim sayıları çarpılır. “En az iki kırmızı” için mümkün sayıları ayrı ayrı hesaplayıp topla. “Farklı renk” için birer renk seçiminin sayıları çarpılır. “Aynı renk” için her rengin kendi içindeki çift sayıları toplanır.
12. Sayı Oluşturma ve Olasılık
Rakamlarla sayı yazma sorusunda önce mümkün sayıların tamamını doğru say. Tekrarsız rakamlarda her rakam bir kez kullanılır, ilk basamak sıfır olamaz. Çiftlik için son basamağın çift, 5’e bölünebilme için son basamağın 0 veya 5 olmasına dikkat edilir. Uygun sayı sayısını tüm sayı sayısına böl.
13. Çarpma Kuralı (Genel)
Bağımlı olaylar için P(A∩B)=P(A)·P(B|A). Bu formül bağımsızlık gerektirmez. Örneğin torbadan geri koymadan iki kırmızı çekmekte ikinci kırmızı olasılığı ilk kırmızıdan sonra değişir. Bağımsızlık yalnız P(B|A)=P(B) ise geçerlidir.
Sık Karıştırılan Noktalar
- İki zarın örnek uzayı 12 değil 36 sıralı çifttir.
- Zarın 1 yüzü asal sayı değildir.
- “En az bir” ile “tam bir” aynı değildir.
- “Veya” için ortak sonuç varsa bir kez çıkarılır.
- Geri koymadan çekmede ikinci çekilişin olasılığı değişir.
- Koşullu olasılıkta eski örnek uzay doğrudan kullanılmaz.
- İki kart seçerken sıra gözetilmiyorsa C(n,2), sıralı çekiliyorsa n(n−1) kullanılabilir; iki yaklaşımın sonucu aynı olmalıdır.
- Farklı renk sayılırken her rengi seçme yolu çarpılır.
- Olasılık 1’den büyük veya negatif çıkamaz.
- Rakamların tekrarına izin verilmediğinde sonraki basamakların seçeneği azalır.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Deneyi ve olası tüm sonuçları belirle.
- Eş olasılıklı olup olmadığını kontrol et.
- Koşul varsa örnek uzayı önce daralt.
- Uygun sonucu doğrudan sayamıyorsan tamamlayıcı olay kullan.
- “Veya” için ortak sonuçları bir kez çıkar.
- Birden fazla atış bağımsızsa olasılıkları çarp.
- Geri koymasız çekmede kalan nesne sayısını güncelle.
- Torba ve kart seçimlerinde kombinasyonla say.
- Rakam sorularında basamak koşullarını ayrı belirle.
- Sonucu sadeleştir ve 0 ile 1 arasında olduğundan emin ol.
Konu Özeti
- P(A)=uygun/eş olasılıklı tüm sonuç.
- P(Aᶜ)=1−P(A).
- P(A∪B)=P(A)+P(B)−P(A∩B).
- Bağımsızsa P(A∩B)=P(A)P(B).
- Koşullu P(A|B)=P(A∩B)/P(B).
- Geri koymasız çekmede kalan sayılar değişir.
- İki zarda 36 sıralı sonuç; n parada 2ⁿ sonuç.
- Seçim sorusunda C(n,r) kullanılabilir.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Zar ve para için örnek uzayı doğru kurabilmelisin.
- Basit ve tamamlayıcı olasılık hesaplayabilmelisin.
- Birleşim ve kesişimde ortak sonuçları ayırabilmelisin.
- Bağımlı ile bağımsız deneyi ayırt edebilmelisin.
- Koşullu olasılıkta uygun yeni örnek uzayı sayabilmelisin.
- Torba ve kart sorularında kombinasyon uygulayabilmelisin.
- En az, tam ve farklı renk koşullarını çözebilmelisin.
- Rakamlarla sayı üretip gerekli olasılığı bulabilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
MSÜ Matematik Olasılık - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
MSÜ Matematik Olasılık - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
MSÜ Matematik Olasılık - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
MSÜ Matematik Olasılık - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene