Konu Anlatımı / Ders Notu

MSÜ Matematik Oran ve Orantı Konu Anlatımı

Oran, doğru-ters orantı, zincir oran, paylaştırma, işçi-makine ve değişen oranlar.

Oran ve Orantı — Konu Anlatımı

1. Oran nedir?

İki çokluğun bölme yoluyla karşılaştırılmasına **oran** denir. a sayısının b sayısına oranı a/b biçimindedir; payda b sıfır olamaz. 12 kırmızı ve 18 mavi kalemin oranı 12/18=2/3 olarak sadeleşir. Oran kurulurken birimler aynı türde olmalı veya uygun biçimde dönüştürülmelidir. Örneğin 2 metre / 50 santimetre = 200/50 = 4.

Oranlar kesir gibi sadeleştirilir: 15/25=3/5, 8/12=2/3. Ancak 3:5 oranı, toplamın 3+5=8 parça olduğu anlamına gelir; miktarları doğrudan 3 ve 5 olmak zorunda değildir.

2. Orantı ve içler-dışlar çarpımı

İki oranın eşitliğine **orantı** denir. a/b=c/d ise b ve d sıfırdan farklı olmak üzere ad=bc olur. Örneğin 2/3=x/12 eşitliği 3x=24 verir ve x=8 bulunur.

Bu kural, kesirlerin eşitliği üzerinden türetilir. Çapraz çarpımdan sonra bulunan değer ilk eşitlikte mutlaka anlamlı olmalı; paydaları sıfıra düşürmemelidir.

3. Orana göre paylaştırma

Bir miktar 3:4 oranında bölünüyorsa parçalar 3k ve 4k'tır. Toplam 56 ise 3k+4k=56, k=8; paylar 24 ve 32 bulunur. Toplamı 240 olan bir tutar 2:3:5 oranında dağıtılıyorsa k=240/(2+3+5)=24, paylar 48, 72, 120 olur.

**Fark verilirse** paylar arasındaki katsayı farkına bakılır. a:b=5:8 ve b−a=21 için 3k=21, k=7; a+b=13k=91'dir.

4. Doğru orantı

Bir çokluk artarken diğer çokluk aynı katla artıyorsa **doğru orantı** vardır. y=kx biçiminde y/x sabittir. 3 defter 45 TL ise bir defter 15 TL, 5 defter 75 TL olur.

Makine sayısı ve çalışma süresi sabit verimde üretim miktarını artırır. Birim başına ücret değişmiyorsa maliyet ile miktar da doğru orantılıdır.

5. Ters orantı

Bir çokluk artarken diğeri aynı katla azalıyorsa **ters orantı** vardır. xy=k sabittir. 12 işçi bir işi 15 günde bitiriyorsa aynı verimle 20 işçi 12×15/20=9 günde bitirir.

Burada işin miktarı ve her işçinin günlük verimi değişmemelidir. Daha çok işçi her durumda daha kısa süre demek değildir; sabit iş yükü varsayımı gerekir.

6. Bileşik orantı ve işçi-makine soruları

Üretim miktarı işçi (veya makine) sayısı ile çalışma süresiyle doğru orantılıdır; aynı verim koşuluyla ürün = birim verim × çalışan sayısı × süre olur.

Örneğin 6 eş makine 4 saatte 48 ürün yapıyorsa makine-saat başına üretim 48/(6×4)=2'dir. 9 eş makine 6 saatte 9×6×2=108 ürün yapar.

İş miktarı değişmezse işçi×gün×günlük saat çarpımı sabit kalır. 10 işçi, günde 6 saat, 12 gün çalışıyorsa 720 işçi-saat gerekir; 8 işçi 10 günde bitirecekse günde 9 saat çalışmalıdır.

7. Zincir oranlar

a:b=3:5 ve b:c=10:7 verilirse ortak b katsayısı eşitlenir. İlk oranı 2 ile genişlet: a:b=6:10. Böylece a:b:c=6:10:7 olur. c=21 ise k=3, a=18 ve b=30 bulunur.

Zincir oranları birleştirirken ortak harfin **aynı miktarı temsil etmesi** gerekir. Ayrı eşitlikleri yan yana yazıp doğrudan 3:5:7 demek yanlış olabilir.

8. Ters orantılı paylaştırma

Bir tutar 2 ve 4 ile ters orantılı paylaştırılıyorsa paylar 1/2 ve 1/4 ile orantılıdır. Oran sadeleştirilirse 2:1 çıkar. 36 TL için büyük pay 24 TL'dir.

3, 6 ve 9 ile ters orantılı dağılımda 1/3:1/6:1/9=6:3:2 oranına geçilebilir. 110 TL'nin büyük payı 60 TL olur.

9. Bir oranı sonradan değiştirme

a:b=3:5 iken iki miktara 6 eklenip oran 5:7 oluyorsa önce a=3k, b=5k yazılır. Yeni orana göre (3k+6)/(5k+6)=5/7 elde edilir. 21k+42=25k+30 denklemi k=3 verir. Başlangıç toplamı 8k=24'tür.

Yalnız bir çokluk değişiyorsa diğerinin miktarı sabittir. 5:2 oranındaki 49 litrelik su-şurup karışımında 35 litre su ve 14 litre şurup vardır. Yalnız şurup eklenerek oran 5:3 yapılacaksa şurup 21 litre olmalıdır; 7 litre eklenir.

10. Oranların karesi ve çarpımı

Pozitif a:b=3:4 ise a=3k, b=4k alınabilir. a²:b²=9:16'dır. a²−b²=−112 ise −7k²=−112, k=4 ve a+b=28 bulunur.

a:b=2:3, ab=216 ve a,b pozitif olduğunda 6k²=216, k=6; toplam 30 olur. Pozitiflik verilmediği zaman k'nin işareti ayrıca ele alınmalıdır.

Sık Karıştırılan Noktalar

  1. a:b=2:3 eşitliği a=2, b=3 anlamına gelmez; a=2k, b=3k olmalıdır.
  2. Oran kurarken metre-santimetre gibi birimler eşitlenmelidir.
  3. Doğru orantıda bölüm, ters orantıda çarpım sabittir.
  4. Zincir oranda aynı harfin katsayıları eşitlenmeden oranlar birleştirilmez.
  5. Ters orantılı dağılımda büyük sayı küçük payı alır.
  6. Orana miktar eklenmesi veya çıkarılmasında yeni oran başlangıç miktarlarına değil, değişmiş miktarlara uygulanır.
  7. Oran değerleri için paydanın sıfır olmaması gerekir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

  1. Karşılaştırılan çoklukları ve birimlerini belirle.
  2. a:b=p:q ise a=pk, b=qk biçiminde yaz.
  3. Toplam veya fark verildiyse k'yı ilgili doğrusal denklemden bul.
  4. İki oran zincirleniyorsa ortak harfi eşitle.
  5. Değişim sorularında önce başlangıç, sonra yeni miktarları yaz.
  6. İş ve üretim sorularında sabit iş yükünü veya birim verimi tanımla.
  7. Doğru orantıda oranları, ters orantıda çarpımları eşitle.
  8. Sonucun birimini, pozitifliği ve başlangıç koşullarını kontrol et.

Konu Özeti

  • Oran a/b'dir; b≠0 olmalıdır.
  • Orantı a/b=c/d ise ad=bc'dir.
  • a:b=m:n olduğunda a=mk ve b=nk alınır.
  • Toplam dağıtımında bir parça = toplam/(oran parçaları toplamı).
  • Doğru orantıda y/x sabit; ters orantıda x×y sabittir.
  • Üretimde ürün sayısı, birim verim × çalışan sayısı × süreye bağlıdır.
  • Zincir oran için ortak terimleri eşitlemek gerekir.
  • Değişen oran sorularında yeni miktarlarla ayrı denklem kurulur.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • Oranları sadeleştirebilmeli, orantıda çapraz çarpım uygulayabilmelisin.
  • Toplam ve fark verilmiş oranlı dağıtım sorularını çözebilmelisin.
  • Doğru ve ters orantıyı koşullarına göre ayırt edebilmelisin.
  • İşçi, musluk ve makine sorularında sabit iş veya üretim hızını kurabilmelisin.
  • Zincir oranları ortak terimleri eşitleyerek birleştirebilmelisin.
  • Bir miktar eklenmesi veya çıkarılmasının oranı nasıl değiştirdiğini bulabilmelisin.
  • Pozitif oranlı iki sayının kareleri ve çarpımı üzerinden yeni değer hesaplayabilmelisin.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

MSÜ Matematik Oran ve Orantı Ders Notları

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

MSÜ Matematik Oran ve Orantı Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

MSÜ Matematik Oran ve Orantı - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

MSÜ Matematik Oran ve Orantı - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

MSÜ Matematik Oran ve Orantı - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

MSÜ Matematik Oran ve Orantı - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz