Konu Anlatımı / Ders Notu
Isı, Termodinamik, Basınç ve Akışkanlar Konu Anlatımı
ÖABT Fizik: sıcaklık ve ısı, kalorimetri, hâl değişimi, ısıl genleşme ve iletim, ideal gazlar, termodinamik yasaları ve çevrimler, basınç, kaldırma kuvveti, süreklilik ve Bernoulli ilkesi.
ÖABT Fizik — Isı, Termodinamik, Basınç ve Akışkanlar
Konu Özeti
Isı ve termodinamik, enerjinin **sıcaklık farkı ve iş** aracılığıyla aktarılmasını; akışkanlar mekaniği ise sıvı ve gazların **basınç, kaldırma ve akış** özelliklerini inceler. ÖABT sorularında kilit ayrım **ısı–sıcaklık–iç enerji** ile **basınç–kuvvet** kavramlarıdır. İşaret konvansiyonunu başta seç: bu pakette **Q sistemin aldığı ısı**, **W sistemin çevreye yaptığı iş** ve **ΔU=Q−W** kullanılır.
SI birimleri: sıcaklık **kelvin (K)**, ısı ve iş **joule (J)**, basınç **pascal (Pa=N/m²)**, hacim **m³**, güç **watt (W=J/s)**, yoğunluk **kg/m³**. Aksi belirtilmedikçe hesaplarda **g=10 m/s²**, su yoğunluğu **1000 kg/m³**, ideal gaz sabiti **R=8,31 J/(mol·K)** alınır. 1 L=10⁻³ m³ ve 1 kPa=1000 Pa dönüşümlerine dikkat et.
1. Sıcaklık, Isı ve Termodinamik Denge
**Sıcaklık**, termal dengenin belirlenmesinde kullanılan durum büyüklüğüdür. **Isı Q**, sıcaklık farkı nedeniyle sistem sınırından aktarılan enerjidir; 'cisimde depolanan ısı' yerine **iç enerji** denmelidir. Bir cismin sıcaklığı yüksek olup toplam iç enerjisi küçük olabilir; sıcaklık ve iç enerji aynı kavram değildir.
**Sıfırıncı yasa:** A ile B, B ile C termal dengedeyse A ile C de termal dengededir. Bu ilke sıcaklık ölçeği ve termometre kullanımının temelidir. **Kelvin sıcaklığı K=°C+273,15**; Celsius ve Kelvin sıcaklık **farkları sayısal olarak eşittir**. İdeal gaz bağıntıları ve Carnot veriminde mutlak sıcaklık **kelvin** kullanılmalıdır.
2. Öz Isı, Isı Sığası ve Kalorimetri
Sıcaklık değişimi sırasında hâl değişimi yoksa **Q=mcΔT**. Burada m kütle, c özgül ısı (J/kg·K), **C=mc ısı sığasıdır** (J/K). Aynı enerji verilirse daha büyük mc değerine sahip cismin sıcaklık artışı daha küçük olur. Özgül ısı madde ve koşullarına göre değişebilir; sabit c yaklaşımı belirli sıcaklık aralığı içindir.
**Yalıtılmış kalorimetre** düzeninde ısı kaybı yoksa **ΣQ=0**: sıcak cisimlerin kaybettiği enerji soğuk cisimlerin kazandığı enerjiyle eşittir. Isı alışverişini yazarken ΔT=Tson−Tilk işareti korunur. Kalorimetre kabının kendi ısı sığası verilirse dengeye o da katılır. Sıvının karışırken reaksiyona girmediği ve hâl değişimi olmadığı varsayımı önemlidir.
3. Hâl Değişimi ve Gizli Isı
Sabit basınçta saf bir maddenin ideal erime veya kaynama sürecinde sıcaklık sabit kalabilirken madde **gizli ısı** alır veya verir: **Q=mL**. Erime ve buharlaşma ısı alan; donma ve yoğuşma ısı veren süreçlerdir. Hâl değişimi sırasında tanecikler arası potansiyel enerji payı değişir; 'sıcaklık sabit → enerji aktarımı yok' sonucu yanlıştır.
Bir ısıtma eğrisi yorumlanırken önce **katının ısınması**, **erime**, **sıvının ısınması**, **buharlaşma** ve **gazın ısınması** basamakları ayrılır. İki fazlı bölgede Q=mL, tek fazlı sıcaklık değişiminde Q=mcΔT kullanılır. Kaynama sıcaklığı **dış basınca bağlıdır**; yükseklik ve kap koşulları belirtilmeden tüm koşullarda 100°C kabul edilmez.
4. Isıl Genleşme ve Isı Transferi
Küçük sıcaklık değişimlerinde izotropik katının uzunluk değişimi **ΔL=αL₀ΔT**; yüzeysel ve hacimsel genleşme katsayıları uygun yaklaşık koşullarda sırasıyla 2α ve 3α ile ilişkilidir. **Gerçek genleşme** ile kap içinde ölçülen **görünür genleşme** farklı olabilir. Suyun yaklaşık 4°C civarındaki olağandışı yoğunluk davranışı genel 'ısınan bütün sıvıların yoğunluğu her zaman azalır' kuralına istisnadır.
Isı aktarımı üç ana mekanizmayla gerçekleşir: **iletim (conduction)**, **taşınım (convection)** ve **ışıma (radiation)**. İletim için basit, kararlı ve tek boyutlu düz levha modelinde **P=kA(Tsıcak−Tsoğuk)/L**; k ısıl iletkenliktir. Taşınım, akışkanın toplu hareketiyle; ışıma ise elektromanyetik dalgalarla olur ve **boşlukta da gerçekleşir**. İdeal siyah cisim ışımasında **P=σAT⁴**, çevreyle net ışınımda yaklaşık **Pnet=εσA(T⁴−Tçevre⁴)**; burada sıcaklıklar kelvindedir.
5. İdeal Gaz Yasası ve Gazların Kinetik Teorisi
**PV=nRT** ideal gaz durum denklemidir. n mol sayısı, T kelvin cinsinden mutlak sıcaklıktır. Aynı n ve T için P ile V ters; aynı n ve P için V ile T doğru orantılıdır. **Boyle:** sabit sıcaklıkta PV sabit. **Charles:** sabit basınçta V/T sabit. **Gay-Lussac:** sabit hacimde P/T sabit. Bu bağıntıları sıcaklık için Celsius değerleriyle uygulamak yanlıştır.
Kinetik teoriye göre ideal gaz basıncı taneciklerin kap duvarlarıyla çarpışmasından doğar. **Tek atomlu ideal gazın iç enerjisi U=(3/2)nRT**, yalnız sıcaklığa bağlıdır. Genel ideal gaz için **ΔU=nCvΔT**; serbestlik derecelerine göre Cv değişir. Aynı sıcaklıktaki farklı ideal gaz taneciklerinin **ortalama öteleme kinetik enerjileri** eşittir, tek tek süratleri eşit olmak zorunda değildir. RMS hız için **vrms=√(3RT/M)** (M kg/mol).
6. Termodinamiğin Birinci Yasası ve Süreçler
Bu paketin işaret konvansiyonunda **ΔU=Q−W**, W gazın çevreye yaptığı iştir. Gaz genleşirken W pozitif, sıkıştırılırken W negatif olabilir. **p–V grafiğinin işaretli alanı** yarı-statik süreçte iş verir: **W=∫P dV**. Sabit basınçta **W=PΔV**; sabit hacimde **W=0**. İdeal gazda **izotermal süreç** T sabit → ΔU=0 → Q=W. **Adyabatik süreç** Q=0 → ΔU=−W. Sabit hacimde verilen ısı doğrudan iç enerji artışına dönüşür: ΔU=Q.
**İzotermal**, **izobarik**, **izokorik**, **adyabatik** süreçler farklı kısıtlar taşır. Çevrim sonunda sistem başlangıç hâline döndüğünden **ΔUçevrim=0**, yani net alınan ısı, net yapılan işe eşittir. p–V çevriminin saat yönünde olması, standart konvansiyonda net çevreye işin genellikle pozitif olduğu yönü gösterir.
7. Termodinamiğin İkinci Yasası, Entropi ve Isı Makineleri
**İkinci yasa**, enerjinin tamamının tek bir ısı deposundan çevrimsel olarak işe dönüştürülemeyeceği ve ısının soğuktan sıcağa kendiliğinden net akmayacağı gibi sınırları açıklar. **Entropi S**, mikro durumlar ve enerji dağılımıyla bağlantılı durum büyüklüğüdür. **Yalıtılmış sistemde toplam entropi azalmaz**: tersinir süreçte sabit kalabilir, tersinmez süreçte artar. Tek bir parçanın entropisi azalabilir; bütün sistemin ve çevrenin toplamı dikkate alınır.
Isı makinesinde sıcak kaynaktan Qh alınır, soğuk ortama Qc atılır; bir çevrimde **W=Qh−Qc**, **verim η=W/Qh=1−Qc/Qh**. **Carnot sınırı ηmax=1−Tc/Th**; sıcaklıklar **kelvindir**. Soğutucuda **COPsoğutma=Qc/W**, ısı pompasında **COPısıtma=Qh/W**; COP 1'i aşabilir, çünkü verimle aynı ölçü değildir.
8. Basınç: Kuvvet, Yüzey ve Derinlik
Basınç, yüzeye etki eden **dik kuvvetin birim alana oranı**: **P=F⊥/A**. Aynı kuvvet daha küçük yüzeye etki ederse ortalama basınç büyür. Akışkanlar dengede bulunduklarında her yönde basınç uygular. Durgun, sabit yoğunluklu sıvıda derinlik h için **P=P0+ρgh**. Burada P0 sıvı yüzeyindeki basınç, ρ yoğunluk, g yerçekimi ivmesi; **ρgh gösterge (göreli) basıncı**dır. Aynı yatay düzey ve birbirine bağlı durgun **aynı sıvıda** basınçlar eşittir.
Sıvı basıncının derinliğe bağlı oluşunda **kabın biçimi değil h, ρ ve g** belirleyicidir. Ancak kabın tabanına etki eden toplam kuvvet F=PA, **taban alanına bağlıdır**. Atmosferik basınç ve hidrostatik basınç ayrı kaynaklardır; mutlak basınç ile gösterge basıncı birbirine karıştırılmaz.
9. Pascal İlkesi, Hidrolik Sistemler ve Manometre
Kapalı, durgun ve sıkıştırılamaz akışkanda uygulanan basınç değişimi tüm akışkana iletilir (**Pascal ilkesi**). Hidrolik kaldırıcıda aynı seviyede **F₁/A₁=F₂/A₂**. Büyük piston daha büyük kuvvet verebilir; ancak ideal iş korunumu gereği **büyük piston daha kısa yol alır**: A₁Δx₁=A₂Δx₂. 'Kuvvet kazancı → enerji kazancı' denemez.
**U borulu manometre** okurken iki taraftaki aynı sıvının **aynı yatay düzeyinde basınç** karşılaştırılır. Atmosfere açık bir kol varsa atmosferik basınç referans alınır. Birden fazla sıvının olduğu durumda ρgh terimleri ayrı hesaplanır.
10. Arşimet İlkesi ve Yüzen Cisimler
Akışkanın bir cisme uyguladığı **kaldırma kuvveti**, cismin yer değiştirdiği akışkanın ağırlığına eşittir: **Fb=ρakışkan g Vbatmış**. Cismin kendi ağırlığı **W=ρcisim g Vcisim**. Yüzen dengeli cisimde **Fb=W**; batmış hacim oranı homojen cisim için **Vbatmış/Vtoplam=ρcisim/ρakışkan**. 'Yüzen cisme kaldırma kuvveti, her durumda sıvının toplam ağırlığıdır' ifadesi yanlıştır; **yer değiştiren hacim** kullanılır.
Bir cisim tamamen batırılıp üstüne kuvvet uygulanıyorsa kaldırma kuvvetiyle cismin ağırlığı birbirine eşit olmak zorunda değildir. Sıvının yoğunluğu artınca eşit batmış hacimde Fb artar. İç boşluğu bulunan cisimlerde **ortalama yoğunluk** davranışı belirler; yalnız malzeme yoğunluğuna bakmak yanıltıcı olabilir.
11. Akışkan Akışı: Süreklilik ve Bernoulli
**Süreklilik denklemi** durağan (zamana göre değişmeyen), sıkıştırılamaz akışta **A₁v₁=A₂v₂** biçimindedir. Boru kesiti yarıya inerse ideal koşullarda hız iki katına çıkar. **Bernoulli denklemi** ideal, sıkıştırılamaz, sürtünmesiz, kararlı akımda aynı akım çizgisi boyunca **P+½ρv²+ρgh=sabit**. Aynı yükseklikte hızın arttığı bölgede statik basınç azalabilir. Ancak bu sonuç, her gerçek akışta ve her iki keyfi noktada koşulsuz geçerli değildir.
Bir haznenin serbest yüzeyi ile küçük çıkışı arasında uygun varsayımlarda **Torricelli hızı v=√(2gh)**. Aynı yükseklik farkında sıvı yoğunluğu ideal modelde çıkış hızını etkilemez. Akışın harcadığı enerji, gerçek koşullarda viskoz kayıplarla azaltılabilir.
12. Viskozite, Yüzey Gerilimi ve Sınır Koşulları
**Viskozite**, akışkanın kesme deformasyonuna karşı direncini belirtir. Düz boruda kararlı laminer Newtonyen akış için **Poiseuille yasasında hacimsel debi ΔP·r⁴ ile doğru**, uzunluk ve dinamik viskoziteyle ters orantılıdır. Yarıçap iki katına çıkarsa diğer varsayımlar sabitken debi **16 katına çıkabilir**. Çap veya hız çok büyüdüğünde laminer akış varsayımı geçersizleşebilir; türbülans göz önünde tutulmalıdır.
**Reynolds sayısı Re=ρvD/μ**, akışın atalet/viskozite etkilerinin ölçeklerini karşılaştırır; laminer–türbülans geçişi geometriye ve bozucu etkilere bağlıdır. **Yüzey gerilimi γ** birim uzunluk başına kuvvettir (N/m). Islatan sıvının dar kılcal borudaki yükselme miktarı ideal modelde **h=2γcosθ/(ρgr)**; boru yarıçapı azaldıkça yükseklik artar. **Sıvı damlası** için Laplace aşırı basıncı yaklaşık **2γ/r**, iki yüzeyli ince **sabun balonunda 4γ/r**. Bunlar farklı arayüz sayısından kaynaklanır.
Sık Karıştırılan Noktalar
- **Sıcaklık ≠ ısı ≠ iç enerji.** Isı sınırdan aktarılan enerjidir.
- **Kelvin** mutlak sıcaklık için gerekir; ΔT°C ile ΔT K sayısal olarak aynıdır.
- **Hâl değişiminde T sabit olabilir**, yine de enerji alışverişi vardır.
- **İdeal gaz izotermalinde ΔU=0**, adyabatikte Q=0; bunlar aynı süreç değildir.
- Birinci yasa işaretleri konvansiyona bağlıdır; burada **ΔU=Q−W**.
- **Çevrimde ΔU=0** olsa da net iş sıfır olmak zorunda değildir.
- **Verim** ve **soğutucu COP** aynı büyüklük değildir.
- Durgun sıvıda basınç **derinliğe** bağlıdır, kabın şekline değil.
- **Kaldırma kuvveti, yer değiştiren sıvının ağırlığıdır**, cismin toplam hacmine her zaman değil.
- Bernoulli'den hız–basınç ilişkisi için **akım çizgisi, kayıpsızlık, sıkıştırılamazlık** varsayımlarını kontrol et.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Sistemin **ısı alıp almadığını, işin kim tarafından yapıldığını** yaz.
- Isıl olayda **hâl değişimi mi sıcaklık değişimi mi** ayrımını yap: Q=mL veya Q=mcΔT.
- Gaz problemlerinde sıcaklığı **kelvine** çevir; sabit P/V/T koşulunu belirle.
- Birinci yasa için kullandığın **işaret konvansiyonunu** sorunun başında belirt.
- Isı makinesinde **Qh, Qc ve W'yi**, verim ile COP'yi ayır.
- Basınçta **mutlak P ile gösterge ρgh** ayrımını koru.
- Yüzen cisimde **Vbatmış**, hidroliğin iki pistonunda **alan oranı**, akışta **Av ve Bernoulli toplamı** yaz.
- Sonucu birimle denetle: sıcaklık K, enerji J, basınç Pa, debi m³/s.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Isı, sıcaklık ve iç enerji kavramlarını ayırt edebilmek.
- Q=mcΔT ve Q=mL ile çok basamaklı kalorimetri sorularını çözebilmek.
- İdeal gaz denklemini mutlak sıcaklıkla kullanabilmek.
- Birinci yasayı farklı termodinamik süreçlerde işaretli uygulayabilmek.
- Entropi ve Carnot verimi koşullarını yorumlayabilmek.
- Durgun sıvıda basınç ve hidrolik kuvvet ilişkilerini hesaplayabilmek.
- Yüzen/batan cisimde kaldırma kuvvetini doğru batmış hacimle belirleyebilmek.
- Süreklilik ve Bernoulli bağıntılarını geçerli oldukları koşullarda uygulayabilmek.
Konu Özeti — Son Bakış
**Isı aktarımı → iç enerji ve iş → ideal gaz → termodinamik verim → hidrostatik basınç → kaldırma → akışın hız–basınç dengesi.** Önce varsayımı ve sistem sınırını belirle.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
ÖABT Fizik Isı, Termodinamik, Basınç ve Akışkanlar - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
ÖABT Fizik Isı, Termodinamik, Basınç ve Akışkanlar - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
ÖABT Fizik Isı, Termodinamik, Basınç ve Akışkanlar - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
ÖABT Fizik Isı, Termodinamik, Basınç ve Akışkanlar - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene