Maddenin Hâl Değişim Noktaları ve Yoğunluk Ders Notu

Maddenin Hâl Değişim Noktaları ve Yoğunluk – Ders Notu

**Kaynak:** MEB 6. Sınıf Fen Bilimleri, 2. Kitap, s. 26–60.

Saf madde ve hâl değişimi

• **Saf madde:** Aynı cins taneciklerden oluşur. **Örnek:** Su, altın, yemek tuzu, oksijen.
• **Saf olmayan madde:** Birden fazla cins tanecik içerir. **Örnek:** Limonata, tuzlu su, toprak, salata.
• **Erime noktası:** Katının erimeye başladığı sıcaklık.
• **Donma noktası:** Sıvının donmaya başladığı sıcaklık.
• **Kaynama noktası:** Sıvının kaynamaya başladığı sıcaklık.
• **Aynı saf maddenin erime ve donma noktası eşittir.** Saf madde hâl değiştirirken sıcaklık sabit kalır.
• Kitabın bazı değerleri: **Buz-su 0 °C**, **stearik asit 70 °C** erime/donma; **su 100 °C**, **etil alkol 78 °C**, **aseton 56 °C** kaynama.

Sıcaklık-zaman tablosu nasıl okunur?

| Ölçüm dizisi | Sabit sıcaklık | Süreç | Çıkarım | |---|---|---|---| | 20, 40, 56, 56, 70 °C | 56 °C | Sıvı ısıtılarak kaynatılıyor | Kaynama noktası 56 °C | | -4, 0, 0, 0, 7 °C | 0 °C | Buz ısıtılıyor ve eriyor | Erime noktası 0 °C | | 85, 70, 70, 70, 55 °C | 70 °C | Sıvı stearik asit soğutuluyor | Donma noktası 70 °C |

**Önemli:** Aynı sıcaklığın tekrar etmesi **ısı alışverişi yok** anlamına gelmez. Hâl değişimi sürüyor olabilir.

Ölçme araçları

• **Kütle:** Terazi, g veya kg.
• **Hacim:** Dereceli silindir, cm³ veya mL; **1 mL = 1 cm³**.
• **Düzensiz katı hacmi:** Cismin suya bırakılmasıyla oluşan **son−ilk seviye farkı**. Örnek: **75−40=35 cm³**.

Yoğunluk formülü

**Yoğunluk = kütle / hacim = d = m/V**

**Kütle = yoğunluk × hacim. Hacim = kütle / yoğunluk.**

| Madde | Kütle | Hacim | Yoğunluk | |---|---:|---:|---:| | Örnek A | 120 g | 60 cm³ | 2 g/cm³ | | Örnek B | 150 g | 50 cm³ | 3 g/cm³ | | Örnek C | 80 g | 100 cm³ | 0,8 g/cm³ |

Kütle ve hacim **ortak özellikler**, yoğunluk **ayırt edici özellik** olabilir. **Aynı saf madde** miktarı iki katına çıkarsa kütlesi ile hacmi iki katına çıkabilir ancak **yoğunluğu sabit kalır**.

Yoğunluk ve konum

• **d_cisim > d_sıvı → batar.**
• **d_cisim = d_sıvı → askıda kalır.**
• **d_cisim < d_sıvı → yüzer.**
• Karışmayan sıvılarda **en yoğun olan altta** bulunur.
• Suyun yoğunluğu yaklaşık **1 g/cm³**, etil alkolün yoğunluğu **0,8 g/cm³**; kitabın değerleri arasında cıva **13,6 g/cm³**, gümüş **10,5 g/cm³**, altın **19,3 g/cm³** bulunur.

Günlük yaşam bağlantısı

**Buzun yoğunluğu sudan azdır**, bu yüzden gölün **yüzeyinde** kalır ve derindeki suyun bütünüyle donmasını güçleştirerek canlıların yaşamına yardımcı olur. **Tekne modeli** tasarlanırken şekil, hacim ve yük kapasitesi birlikte düşünülür. **Atık sıvı yağlar** lavaboya dökülmez; uygun tesislerde geri kazandırılır.

Deneylerde değişken kontrolü

Bir bardak ve bir sürahi **aynı saf suyun** yoğunluğunu karşılaştır: kütle ve hacim farklı, yoğunluk aynı. **Eşit hacimli farklı sıvılar** karşılaştırılırsa kütlesi büyük olanın yoğunluğu daha fazladır. Sıvılar karışmıyorsa **yoğun olan altta** kalır. Cisimlerin batmasını araştırırken sıvı yoğunluğunu ve cismin yoğunluğunu karşılaştır; kütleyi tek başına ölçüt alma.

Sık Karıştırılanlar

• Saf su ≠ tuzlu su.
• Erime noktası ≠ kaynama noktası.
• Erime ve donma sıcaklığı aynı saf madde için **eşittir**.
• Kütle/hacim ≠ hacim/kütle.
• **300 g/100 cm³ = 3 g/cm³**; birim unutulmaz.
• Taş hacmi **son−ilk** seviye; ilk ve son değerleri toplama.
• Büyüklük/kütle tek başına **batma ölçütü değildir**.
• **Buz sudan az yoğun olduğu için** yüzer.

Kısa Özet

**Erime–donma:** Aynı saf maddede aynı sıcaklık; **kaynama:** ayrı bir nokta. **Yoğunluk:** d=m/V, birimi g/cm³. **Düzensiz katı hacmi:** son su seviyesi − ilk su seviyesi. **Küçük yoğunluk yüzer, büyük yoğunluk batar, eşit yoğunluk askıda kalır.** Aynı saf maddede miktar artınca yoğunluk **değişmez**. Buzun yüzeyde kalması su canlıları açısından önemlidir.