Demokratikleşme Çabaları ve Tehditler Ders Notu

Demokratikleşme Çabaları ve Tehditler – Ders Notu

1. Millî egemenlikten partili hayata

• **23 Nisan 1920:** BMM’nin açılması, millî egemenliğe dayalı yönetim.
• **20 Ocak 1921:** Teşkilat-ı Esasiye; egemenlik kayıtsız şartsız milletin.
• İlk mecliste savaş koşulları nedeniyle siyasi partiler yoktu; milletvekili grupları vardı.
• Birinci Grup: Mustafa Kemal’in başında bulunduğu Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu. Farklı görüşler İkinci Grup içinde temsil edildi.
• Siyasi partiler; seçim, temsil, görüş çeşitliliği, yönetimin denetlenmesi bakımından önemlidir.

2. Siyasi partiler karşılaştırması

| Kriter | CHF | TCF | SCF | |---|---|---|---| | Kuruluş | 9 Eylül 1923 | 17 Kasım 1924 | 12 Ağustos 1930 | | Temel isim | Mustafa Kemal | Kâzım Karabekir ve arkadaşları | Ali Fethi (Okyar) | | Konum | İlk siyasi parti | İlk muhalefet partisi | İkinci muhalefet partisi | | Ekonomi / bağlam | Devletçilik | Liberalizm, yabancı sermaye | 1929 bunalımı ve ekonomik görüşlerin tartışılması | | Son | 1950’ye kadar iktidarda | 5 Haziran 1925’te hükûmetçe kapatıldı | 17 Kasım 1930’da kurucusunca kapatıldı |

**CHF:** Önce Halk Fırkası; cumhuriyetin ilanıyla Cumhuriyet Halk Fırkası; 1935’te Cumhuriyet Halk Partisi. 1931’de Atatürk ilkeleri programda temel ilke oldu. Millî hâkimiyet ve modernleşme hedefleri.

**TCF:** Kurucular arasında Kâzım Karabekir, Ali Fuat, Rauf, Refet, Adnan. Program: egemenlik millette, cumhuriyeti koruma, eğitimde millîlik, din ve devlet işlerinin ayrılığı, dinî değerlere saygı, ekonomide liberalizm. **4 Mart 1925 Takrir-i Sükûn**; doğu ayaklanması olayları gerekçe gösterilerek **5 Haziran 1925 kapanış**. Yargılanan üyelerin çoğu beraat etti.

**SCF:** 1929 ekonomik bunalımının ardından Mustafa Kemal’in isteği ve Ali Fethi’nin girişimiyle kuruldu. Ekonomik alternatiflerin mecliste tartışılması ve hükûmetin denetlenmesi amaçlandı. İzmir gezisinde siyasi gerginlik yaşandı; **Fethi Bey partiye son verdi**.

3. İzmir suikast girişimi

• **15 Haziran 1926:** Suikast girişimi önlendi; planlayıcılar yakalandı.
• **Ziya Hurşit:** Suikast planının başındaki isim.
• **Yusuf ve İsmail:** Dar sokakta ateş etmesi planlanan kişiler.
• **Giritli Şevki:** Kaçışta deniz motoruyla yardım etmesi planlandı; sonra İzmir valisine ihbarda bulundu.
• Olayı araştıran kurum: **İstiklal Mahkemesi**.
• **16 Haziran 1926:** Mustafa Kemal İzmir’e geldi; halk destek verdi.
• Sonuç: Girişime katılanlar cezalandırıldı; olayla ilgisi bulunmayan birçok kişi beraat etti; Cumhuriyet’in sürekliliği vurgulandı.

4. Jeopolitik ve tehditler

• **Jeopolitik:** Coğrafi konumun siyasi, askerî, stratejik ve ekonomik öneminin dış politikaya etkisi.
• **Türkiye:** Asya–Avrupa–Afrika arasında; Balkanlar, Kafkaslar, Orta Doğu bağlantısı; Karadeniz–Akdeniz ulaşımında Boğazlar.
• **İç tehditler:** İsyanlar, yönetim ve ülke bütünlüğünü hedef alan hareketler.
• **Dış tehditler:** Kitapta 1930’larda İtalya’nın yayılmacılığı; Fransa ile Suriye sınırı ve yabancı okullar gerginlikleri örneklenir.
• **Etkileri:** Kaynakların güvenliğe ayrılması, inkılapların ve demokratikleşmenin yavaşlaması, üretim ve ticaretin zarar görmesi.
• **15 Temmuz 2016:** Darbe girişiminin halkın ve devletin ortak direnişiyle önlenmesi; 15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü.

Zaman Çizelgesi

1920 BMM → 1921 Teşkilat-ı Esasiye → 1923 Halk Fırkası → 1924 TCF → 1925 TCF’nin kapanması → 1926 İzmir suikast girişimi → 1930 SCF’nin kuruluşu ve kapanması → 1931 CHF’de Atatürk ilkeleri → 1935 CHP adının kabulü.

Kısa Özet

Demokratikleşme girişimlerinde **millî egemenlik ve siyasi temsil** esastır. 1924 ve 1930’da muhalefet partileri kurulmasına rağmen iki deneme de kalıcı olmadı. İzmir suikast girişimi 1926’da önlendi. İç ve dış tehditlerle mücadele ve millî birlik, Cumhuriyet’in devamı ve demokratik düzen açısından öne çıkmıştır.