TYT Tarih Osmanlı’da Değişim ve Yenileşme Çalışma Notu

Osmanlı’da Değişim ve Yenileşme – Hızlı Tekrar

Bu çalışma notu, XVII. ve XVIII. yüzyıl Osmanlı değişim ve ıslahatlarını sınav öncesi hızlıca tekrar etmek için hazırlanmıştır.

1. Değişimin Temel Nedenleri

• Uzun süren savaşlar • Savaş teknolojisinin değişmesi • Devlet giderlerinin artması • Tımar sisteminin eski önemini kaybetmesi • Yeniçeri Ocağı’ndaki disiplin sorunları • Taşra güvenliğinin bozulması • Avrupa’nın askerî ve ekonomik açıdan güçlenmesi • Coğrafi Keşiflerle ticaret yollarının değişmesi

1. Savaş Düzenindeki Değişim

Ateşli silahların yaygınlaşması:

• Sürekli asker ihtiyacını artırdı. • Kapıkulu askerlerinin sayısını artırdı. • Nakit para ihtiyacını yükseltti. • Tımarlı sipahilerin askerî önemini azalttı.

1. İltizam Sistemi

Devletin bazı vergi gelirlerinin belirli bedel karşılığında kişilere bırakılmasıdır.

Mültezim: Vergi toplama hakkını alan kişi

1. Malikâne Sistemi

Bazı vergi kaynaklarının ömür boyu işletme hakkıyla kişilere verilmesidir.

Amaç:

• Devlete düzenli gelir sağlamak • Vergi kaynaklarını daha istikrarlı işletmek

1. Ayanlar

Taşrada güçlenen yerel ileri gelenlerdir.

• Vergi toplayabilirler. • Güvenlikte etkili olabilirler. • Asker toplayabilirler. • Yerel yönetimde güç kazanabilirler.

1. Ekber ve Erşed

Hanedanın en yaşlı ve uygun erkek üyesinin tahta çıkması anlayışıdır.

Amaç: Taht mücadelelerini azaltmak

1. Kafes Sistemi

Şehzadelerin saray içinde gözetim altında tutulmasıdır.

Olumsuz sonucu: Yönetim tecrübelerinin azalması

1. Celâli İsyanları

Yer: Anadolu

Nedenler:

• Vergi yükü • Ekonomik sıkıntılar • Tımar düzenindeki bozulma • Uzun savaşlar • İşsiz kalan sekban ve sarıcalar • Taşra yönetimindeki sorunlar

Sonuçlar:

• Güvenlik bozuldu. • Tarım azaldı. • Göç arttı. • Vergi gelirleri düştü.

1. Büyük Kaçgun

Celâli İsyanları ve güvenlik sorunları nedeniyle Anadolu’da yaşanan büyük nüfus hareketidir.

1. İstanbul İsyanları

Özellikle Yeniçerilerin etkili olduğu merkez isyanlarıdır.

Nedenler:

• Ulufelerin gecikmesi • Paranın değer kaybetmesi • Ocak disiplininin bozulması • Devlet adamları arasındaki mücadeleler

1. II. Osman

Diğer adı: Genç Osman

Yeniçeri Ocağı’nı düzeltmek ve merkezî otoriteyi güçlendirmek istedi.

Yeniçeriler tarafından tahttan indirildi ve öldürüldü.

1. IV. Murad

Merkezî otoriteyi güçlendirmek için sert tedbirler aldı.

• Asayişi sağlamaya çalıştı. • Yeniçeri ve sipahileri denetledi. • Devlet otoritesini güçlendirdi.

1. Koçi Bey

Devlet sorunlarını inceleyen bir risale hazırladı.

Ele aldığı alanlar:

• Yönetim • Ordu • Tımar • Maliye

1. Tarhuncu Ahmet Paşa

Mali alanda ıslahat yaptı.

Öne çıkan çalışması: Gelir-gider dengesini gösteren bütçe hazırlaması

1. Köprülüler

Köprülü Mehmet Paşa ve ailesinden gelen devlet adamlarının etkili olduğu dönemdir.

Amaç: Merkezî otoriteyi güçlendirmek

1. XVII. Yüzyıl Islahatları

• Eski düzeni yeniden kurmayı amaçlar. • Avrupa örnek alınmaz. • Kişilere bağlıdır. • Süreklilik göstermez. • Sert tedbirler görülebilir.

1. Zitvatorok – 1606

Taraflar: Osmanlı – Avusturya

Önemi: Osmanlı’nın Avusturya karşısındaki eski siyasi üstünlük anlayışının zayıfladığını gösteren gelişmelerdendir.

1. II. Viyana Kuşatması – 1683

Komutan: Merzifonlu Kara Mustafa Paşa

Sonuç: Kuşatma başarısız oldu.

Ardından Osmanlı’ya karşı Kutsal İttifak oluşturuldu.

1. Kutsal İttifak

Başlıca:

• Avusturya • Lehistan • Venedik • Rusya

Osmanlı uzun süre bu devletlerle savaştı.

1. Karlofça Antlaşması – 1699

Osmanlı önemli topraklar kaybetti.

Sonuç:

• Avrupa’daki genişleme siyaseti büyük ölçüde sona erdi. • Kaybedilen toprakları geri alma siyaseti önem kazandı.

1. İstanbul Antlaşması – 1700

Taraflar: Osmanlı – Rusya

Rusya: Azak Kalesi’ni aldı.

1. Prut – 1711

Osmanlı ile Rusya arasında yapıldı.

Sonuç: Azak Kalesi Osmanlı’ya geri verildi.

1. Pasarofça – 1718

Osmanlı, Avusturya ve Venedik arasında imzalandı.

Ardından:

Lale Devri başladı.

1. Lale Devri

Tarih: 1718-1730

Padişah: III. Ahmed

Sadrazam: Nevşehirli Damat İbrahim Paşa

Başlangıç: Pasarofça

Bitiş: Patrona Halil İsyanı

1. Lale Devri Yenilikleri

• Avrupa’ya geçici elçiler gönderildi. • Matbaa kuruldu. • Kütüphaneler açıldı. • Kültür ve sanat faaliyetleri arttı. • Tulumbacılar oluşturuldu. • Avrupa daha yakından takip edildi.

1. Yirmisekiz Çelebi Mehmet

Gönderildiği şehir: Paris

Eseri: Paris Sefaretnamesi

1. Sefaretname

Elçilerin gittikleri ülkelerle ilgili gözlem ve değerlendirmelerini içeren eserdir.

1. Matbaa

İbrahim Müteferrika ve Said Efendi’nin girişimleriyle kuruldu.

Faaliyete geçiş: 1727

İlk basılan eser: Vankulu Lügati

1. Tulumbacılar

Amaç: Yangınlarla mücadele

1. Patrona Halil İsyanı – 1730

Sonuç:

• Lale Devri sona erdi. • III. Ahmed tahttan indirildi. • Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öldürüldü.

1. XVIII. Yüzyıl Islahatları

• Avrupa örnek alınmaya başlandı. • Askerî ve teknik yenilikler öne çıktı. • Yabancı uzmanlar getirildi. • Yeni eğitim kurumları açıldı.

1. Humbaracı Ahmed Paşa

Avrupa kökenli askerî uzmandır.

Humbaracı Ocağı’nın düzenlenmesinde etkili oldu.

1. Hendesehane

Askerî teknik eğitim kurumlarından biridir.

1. Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun

Kuruluş: 1773

Amaç: Denizcilik ve askerî teknik eğitim

1. Belgrad Antlaşması – 1739

Osmanlı açısından XVIII. yüzyılın önemli diplomatik başarılarından biridir.

1. Küçük Kaynarca – 1774

Taraflar: Osmanlı – Rusya

Sonuç:

• Kırım bağımsız hâle getirildi. • Rusya Karadeniz’de güç kazandı. • Rusya’nın Osmanlı üzerindeki siyasi etkisi arttı.

1. Kırım – 1783

Küçük Kaynarca sonrası bağımsız hâle gelen Kırım:

1783’te Rusya tarafından ilhak edildi.

1. III. Selim

Tahta çıkış: 1789

Yeniliklerinin genel adı: Nizam-ı Cedid

1. Nizam-ı Cedid

Anlamı: Yeni düzen

Kapsadığı başlıca alanlar:

• Askerî • Mali • İdari

1. Nizam-ı Cedid Ordusu

Avrupa tarzında eğitim alan yeni askerî birliktir.

Amaç:

• Modern ordu • Disiplin • Avrupa ordularıyla rekabet

1. İrad-ı Cedid

Nizam-ı Cedid reformlarının masraflarını karşılamak için oluşturulan hazinedir.

1. Daimî Elçilikler

III. Selim döneminde açıldı.

Önemli ilk merkez: Londra

İlk elçilerden biri: Yusuf Agâh Efendi

Amaç:

• Avrupa siyasetini izlemek • Diplomatik ilişkileri sürekli kılmak • Bilim ve teknik gelişmeleri takip etmek

1. Mühendishane-i Berrî-i Hümayun

Kara ordusuna yönelik teknik eğitim kurumudur.

1. Kabakçı Mustafa İsyanı – 1807

III. Selim’in yeniliklerine karşı çıktı.

Sonuç:

• III. Selim tahttan indirildi. • Nizam-ı Cedid sona erdi.

1. XVII. ve XVIII. Yüzyıl Farkı

XVII. yüzyıl: Eski düzeni geri getirme

XVIII. yüzyıl: Avrupa’dan yararlanma

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• Ekber ve erşed → veraset. • Kafes → şehzadenin sarayda tutulması. • İltizam → vergi toplama hakkı. • Mültezim → vergiyi toplayan. • Malikâne → ömür boyu vergi kaynağı. • Ayan → taşra ileri geleni. • Celâli → Anadolu. • İstanbul isyanları → merkez + Yeniçeri. • II. Osman → Yeniçeri reform düşüncesi. • IV. Murad → sert tedbirler. • Koçi Bey → risale. • Tarhuncu Ahmet Paşa → bütçe. • 1606 → Zitvatorok. • 1683 → II. Viyana. • 1699 → Karlofça. • 1711 → Prut. • 1718 → Pasarofça + Lale Devri. • III. Ahmed → Lale Devri. • Damat İbrahim Paşa → Lale Devri. • Yirmisekiz Çelebi Mehmet → Paris. • İbrahim Müteferrika → matbaa. • 1730 → Patrona Halil. • Humbaracı Ahmed Paşa → Humbaracı Ocağı. • 1739 → Belgrad. • 1774 → Küçük Kaynarca. • 1783 → Kırım’ın Rusya tarafından ilhakı. • III. Selim → Nizam-ı Cedid. • İrad-ı Cedid → reform hazinesi. • Bahrî → deniz. • Berrî → kara. • 1807 → Kabakçı Mustafa.

Son 2 Dakikalık Tekrar

İltizam → vergi toplama hakkı

Mültezim → vergiyi toplayan

Malikâne → ömür boyu vergi kaynağı

Ayan → taşra

Ekber-erşed → veraset

Kafes → saray

Celâli → Anadolu

II. Osman → Yeniçeri

IV. Murad → sert tedbir

Koçi Bey → risale

Tarhuncu → bütçe

1606 → Zitvatorok

1683 → II. Viyana

1699 → Karlofça

1711 → Prut

1718 → Pasarofça + Lale Devri

Yirmisekiz Çelebi → Paris

İbrahim Müteferrika → matbaa

1730 → Patrona Halil

1739 → Belgrad

1774 → Küçük Kaynarca

1783 → Kırım Rusya’da

III. Selim → Nizam-ı Cedid

İrad-ı Cedid → finansman

Bahrî → deniz

Berrî → kara

1807 → Kabakçı Mustafa