TYT Tarih Osmanlı Kültür ve Medeniyeti Çalışma Notu

Osmanlı Kültür ve Medeniyeti – Hızlı Tekrar

Bu çalışma notu, Osmanlı devlet teşkilatı, toplum, hukuk, ordu, ekonomi, eğitim, bilim ve sanat konularını sınav öncesi hızlıca tekrar etmek için hazırlanmıştır.

1. Osmanlı Devlet Anlayışı

Devletin başında padişah bulunur.

Padişah: • Devleti yönetir. • Ordunun başkomutanıdır. • Üst düzey görevlileri atar. • Düzeni ve güvenliği sağlar.

1. Veraset Sistemi

İlk dönem: Ülke hanedanın ortak malıdır.

Daha sonraki dönem: Ekber ve erşed sistemi

1. Topkapı Sarayı

Başlıca bölümleri:

Birun → dış hizmetler

Enderun → eğitim ve devlet adamı yetiştirme

Harem → padişah ailesi

1. Enderun

Saray içindeki önemli eğitim kurumudur.

Amaç: Yetenekli kişileri devlet hizmetine hazırlamak.

1. Divan-ı Hümayun

Devlet işlerinin görüşüldüğü önemli yönetim organıdır.

Görüşülen alanlar:

• Siyasi • Askerî • Mali • Hukuki

1. Divan Başkanlığı

İlk dönem: Padişah

Fatih döneminden sonra: Sadrazam

1. Sadrazam

Padişahın mutlak vekilidir.

1. Kazasker

Görev alanı:

• Hukuk • Eğitim

Kadı ve müderris atamalarıyla ilgilenir.

1. Defterdar

Devletin mali işlerinden sorumludur.

• Gelir • Gider • Hazine • Vergi

1. Nişancı

Görevleri:

• Fermanlara tuğra çekmek • Arazi kayıtlarını tutmak • Kanun ve yazışmalarla ilgilenmek

1. Reisülküttap

Başlangıçta yazışma işlerinde görev yaptı.

Zamanla dış ilişkiler alanında önem kazandı.

1. Seyfiye – İlmiye – Kalemiye

Seyfiye: Yönetim + askerlik

İlmiye: Din + hukuk + eğitim

Kalemiye: Yazışma + mali bürokrasi

1. Taşra Yönetimi

Eyalet → Beylerbeyi

Sancak → Sancakbeyi

Kaza → Kadı

1. Şehzadelerin Sancağa Çıkması

Amaç: Yönetim tecrübesi kazandırmak

1. Osmanlı Hukuku

Şer’i hukuk: İslam hukukuna dayanır.

Örfi hukuk: Devlet geleneği ve padişah düzenlemelerine dayanır.

1. Kadı

Görevleri:

• Davalara bakmak • Nikâh, miras ve satış işlemlerini kayıt altına almak • Bazı idari görevleri yürütmek

1. Şeyhülislam

Dinî ve hukuki konularda görüş bildirir.

Verdiği görüş: Fetva

1. Osmanlı Toplumu

İki temel grup:

Askerî → yönetenler

Reaya → vergi veren halk

1. Millet Sistemi

Farklı dinî toplulukların kendi dinî ve bazı sosyal işlerini kendi kurumları üzerinden yürütmesidir.

1. Osmanlı Toprak Sistemi

Miri → devlete ait

Mülk → kişiye ait

Vakıf → geliri sosyal hizmetlere ayrılan

1. Tımar Sistemi

Devlete ait bazı toprakların vergi gelirleri hizmet karşılığında sipahilere bırakılır.

Sipahi:

• Vergi toplar. • Cebelü yetiştirir. • Güvenliği destekler. • Üretimin devamını gözetir.

1. Tımarın Faydaları

• Asker yetiştirilir. • Vergi toplanır. • Tarım devam eder. • Taşra güvenliği sağlanır. • Hazinenin askerî yükü azalır.

1. Çiftbozan Vergisi

Toprağını mazeretsiz işlemeyen çiftçiden alınabilir.

Amaç: Tarımsal üretimin sürmesini sağlamak

1. Vakıf

Gelirleri sosyal hizmetlere ayrılır.

• Cami • Medrese • İmaret • Darüşşifa • Köprü • Çeşme

1. Osmanlı Ordusu

Başlıca:

• Kapıkulu askerleri • Eyalet askerleri

1. Kapıkulu

Doğrudan padişaha bağlı merkez ordusudur.

Kapıkulu piyadeleri:

• Yeniçeri • Cebeci • Topçu

1. Yeniçeri

• Padişaha bağlıdır. • Düzenli askerdir. • Ulufe alır.

1. Devşirme Sistemi

Bazı Hristiyan ailelerin çocuklarının belirli kurallar çerçevesinde devlet hizmetine alınmasıdır.

Yeteneklerine göre:

• Kapıkulu • Enderun

alanlarına yönlendirilebilirlerdi.

1. Tımarlı Sipahi

Eyalet askeridir.

• Tımar gelirinden yararlanır. • Cebelü yetiştirir. • Savaş zamanı orduya katılır.

1. Akıncılar

Sınır bölgelerinde görev yapan hafif süvarilerdir.

Görevleri:

• Keşif • İstihbarat • Ordunun ilerleyişini kolaylaştırmak

1. Kaptan-ı Derya

Osmanlı donanmasının başındaki görevlidir.

1. Osmanlı Ekonomisinin Üç Temel İlkesi

İaşecilik: Halkın ihtiyaçlarını karşılamak

Gelenekçilik: Mevcut ekonomik düzeni korumak

Fiskalizm: Devlet gelirlerini artırmak

1. Lonca Teşkilatı

Esnaf ve zanaatkâr örgütüdür.

Görevleri:

• Üretim • Kalite • Fiyat • Meslek eğitimi • Dayanışma

1. Narh Sistemi

Fiyat denetimi uygulamasıdır.

Amaç:

• Fahiş fiyatı önlemek • Tüketiciyi korumak

1. Gedik

Belirli bir mesleği veya dükkânı işletme hakkıyla ilişkilidir.

Lonca sistemi içinde değerlendirilir.

1. İmaret

Yoksullara, öğrencilere ve yolculara yemek sağlanabilen kurumdur.

1. Darüşşifa

Sağlık hizmeti verilen kurumdur.

Bazılarında tıp eğitimi de yapılırdı.

1. Eğitim Kurumları

Sıbyan mektebi: Temel eğitim

Medrese: Örgün eğitim

Enderun: Devlet adamı yetiştirme

Lonca: Meslek eğitimi

1. Medrese

Öğretmeni: Müderris

Önemli örnekler:

Sahn-ı Seman → Fatih

Süleymaniye Medreseleri → Kanuni

1. Ali Kuşçu

Alan: Astronomi + matematik

Fatih döneminde İstanbul’a geldi.

1. Piri Reis

Denizci ve haritacıdır.

Eseri: Kitab-ı Bahriye

1. Takiyüddin

Alan: Astronomi

İstanbul’daki rasathaneyle ilişkilidir.

1. Kâtip Çelebi

Alan: Tarih + coğrafya

Eseri: Cihannüma

1. Osmanlı Sanatları

Hat → güzel yazı

Minyatür → küçük boyutlu resim

Tezhip → el yazması süsleme

Çini → seramik süsleme

Ebru → su üzerindeki desenin kâğıda aktarılması

1. Mimar Sinan

Şehzade Camii → çıraklık

Süleymaniye Camii → kalfalık

Selimiye Camii → ustalık

1. Külliye

Bir caminin çevresinde bulunan sosyal yapı topluluğudur.

İçinde:

• Medrese • İmaret • Darüşşifa • Hamam • Kütüphane

bulunabilir.

1. Bedesten

Değerli malların satıldığı ve korunduğu kapalı ticaret merkezidir.

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• Birun → dış hizmet. • Enderun → devlet adamı. • Harem → padişah ailesi. • Sadrazam → padişahın vekili. • Kazasker → hukuk + eğitim. • Defterdar → maliye. • Nişancı → tuğra + arazi. • Reisülküttap → yazışma + dış ilişkiler. • Seyfiye → askerlik + yönetim. • İlmiye → din + hukuk + eğitim. • Kalemiye → bürokrasi. • Eyalet → beylerbeyi. • Sancak → sancakbeyi. • Şer’i → İslam hukuku. • Örfi → devlet geleneği. • Askerî → yönetenler. • Reaya → vergi veren halk. • Millet sistemi → dinî aidiyet. • Tımar → toprağın mülkiyeti değildir. • Yeniçeri → Kapıkulu. • Tımarlı sipahi → eyalet askeri. • Ulufe → maaş. • Cebelü → tımarlı sipahinin yetiştirdiği asker. • Devşirme → Kapıkulu + Enderun. • Lonca → esnaf. • Narh → fiyat. • İaşecilik → halkın ihtiyacı. • Fiskalizm → devlet geliri. • İmaret → yemek. • Darüşşifa → sağlık. • Müderris → medrese. • Ali Kuşçu → astronomi. • Piri Reis → Kitab-ı Bahriye. • Takiyüddin → rasathane. • Kâtip Çelebi → Cihannüma. • Mimar Sinan → Şehzade + Süleymaniye + Selimiye.

Son 2 Dakikalık Tekrar

Birun → dış hizmet

Enderun → devlet adamı

Harem → aile

Sadrazam → padişah vekili

Kazasker → hukuk + eğitim

Defterdar → maliye

Nişancı → tuğra

Seyfiye → yönetim

İlmiye → hukuk + din

Kalemiye → bürokrasi

Şer’i → İslam

Örfi → devlet geleneği

Reaya → vergi veren halk

Millet → dinî topluluk

Tımar → vergi + asker + üretim

Yeniçeri → Kapıkulu

Tımarlı sipahi → eyalet

Devşirme → Kapıkulu + Enderun

Lonca → esnaf

Narh → fiyat

İaşecilik → halk

Fiskalizm → gelir

Vakıf → sosyal hizmet

İmaret → yemek

Darüşşifa → sağlık

Müderris → medrese

Ali Kuşçu → astronomi

Piri Reis → Kitab-ı Bahriye

Takiyüddin → rasathane

Kâtip Çelebi → Cihannüma

Sinan → Şehzade + Süleymaniye + Selimiye