TYT Biyoloji Canlıların Ortak Özellikleri Konu Anlatımı

Canlıların Ortak Özellikleri

Canlıların Ortak Özellikleri konusu, canlı olarak kabul edilen tüm organizmalarda ortak biçimde görülen temel yaşam olaylarını inceler. TYT’de bu konu çoğunlukla “hangi özellik tüm canlılarda ortaktır?”, “hangisi ortak değildir?” veya “verilen olay hangi ortak özelliğe örnektir?” biçiminde sorulur.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• hücresel yapıyı açıklayabilmesi,
• organizasyon basamaklarını ayırt edebilmesi,
• metabolizma kavramını yorumlayabilmesi,
• anabolizma ve katabolizma farkını bilmesi,
• enerji kullanımı ile ATP arasındaki ilişkiyi açıklayabilmesi,
• beslenme, solunum ve boşaltım olaylarını doğru yorumlayabilmesi,
• homeostazi kavramını açıklayabilmesi,
• büyüme ve gelişme arasındaki farkı bilmesi,
• hareket ile aktif yer değiştirmeyi ayırt edebilmesi,
• uyarılara tepkinin canlılar için önemini açıklayabilmesi,
• üremenin birey için değil türün devamı için gerekli olduğunu bilmesi,
• adaptasyonun kalıtsal ve nesiller boyunca değerlendirilen bir özellik olduğunu anlayabilmesi

gerekir.

Hücresel Yapı

Bütün canlılar hücrelerden oluşur.

Hücre, canlılığın temel yapı ve işlev birimidir.

Canlılar hücre sayılarına göre:

• tek hücreli,
• çok hücreli

olabilir.

Tek hücreli canlılarda bütün yaşamsal faaliyetler tek bir hücre tarafından yürütülür.

Çok hücreli canlılarda ise farklılaşmış hücreler farklı görevler üstlenebilir.

Organizasyon

Canlılarda belirli bir düzen ve organizasyon vardır.

Çok hücreli canlılarda genel organizasyon basamakları:

**Hücre → Doku → Organ → Sistem → Organizma**

şeklinde sıralanabilir.

Ancak tüm canlılarda doku, organ ve sistem bulunmaz.

Metabolizma

Canlılarda gerçekleşen bütün kimyasal tepkimelerin toplamına metabolizma denir.

Metabolizma iki temel grupta incelenir:

1. Anabolizma
2. Katabolizma

Anabolizma

Küçük moleküllerden büyük moleküllerin sentezlendiği yapım tepkimeleridir.

Genellikle enerji harcanır.

Örnekler:

• protein sentezi,
• glikojen sentezi,
• fotosentezde organik madde üretimi.

Katabolizma

Büyük moleküllerin daha küçük moleküllere parçalandığı yıkım tepkimeleridir.

Genellikle enerji açığa çıkar.

Örnekler:

• hücresel solunum,
• sindirim,
• glikojenin glikoza parçalanması.

Enerji Kullanımı ve ATP

Canlılar yaşam faaliyetlerini sürdürebilmek için enerjiye ihtiyaç duyar.

Bu enerji:

• sentez tepkimelerinde,
• aktif taşımada,
• hareket olaylarında,
• büyüme ve gelişmede,
• hücre bölünmesinde

kullanılabilir.

Hücrelerde enerji aktarımında ATP önemli rol oynar.

Beslenme

Canlılar yaşamlarını sürdürebilmek için enerji ve yapı taşı sağlayan maddelere ihtiyaç duyar.

Beslenme canlılar arasında farklı biçimlerde gerçekleşebilir.

Ototrof Beslenme

Canlı kendi organik besinini üretir.

Örnek:

• fotosentez yapan bitkiler,
• bazı bakteriler.

Heterotrof Beslenme

Canlı organik besini dışarıdan hazır alır.

Örnek:

• hayvanlar,
• mantarlar.

Solunum

Canlılar kullanılabilir enerji elde etmek için çeşitli metabolik yollar kullanır.

Hücresel solunum, organik maddelerin parçalanmasıyla enerji elde edilmesini sağlayan tepkimelerin genel adıdır.

Solunum:

• oksijenli,
• oksijensiz

olabilir.

Boşaltım

Metabolizma sonucunda oluşan zararlı veya fazla maddelerin canlıdan uzaklaştırılmasına boşaltım denir.

Boşaltımın amacı:

• iç dengeyi korumak,
• zararlı maddelerin birikmesini önlemek,
• su ve mineral dengesine katkı sağlamaktır.

Homeostazi

Canlının iç ortamını belirli sınırlar içinde dengede tutmasına homeostazi denir.

Homeostaziye örnek:

• vücut sıcaklığının korunması,
• su dengesinin ayarlanması,
• kan şekerinin belirli sınırlar içinde tutulması,
• pH dengesinin korunması.

Büyüme

Canlılarda büyüme, hacim ve kütle artışıyla ilişkilidir.

Tek hücreli canlılarda büyüme:

• hücre hacminin,
• sitoplazma miktarının

artmasıyla gerçekleşebilir.

Çok hücreli canlılarda büyüme:

• hücre sayısının,
• hücre hacminin

artmasıyla gerçekleşebilir.

Gelişme

Gelişme, canlının yapı ve işlev bakımından olgunlaşmasıdır.

Gelişme sırasında:

• hücreler farklılaşabilir,
• dokular ve organlar olgunlaşabilir,
• işlevsel özellikler değişebilir.

Hareket

Canlılar çeşitli biçimlerde hareket gösterebilir.

Hareket:

• aktif yer değiştirme,
• hücre içi hareket,
• yönelme,
• büyümeye bağlı hareket

şeklinde olabilir.

Uyarılara Tepki

Canlılar çevreden gelen uyarılara tepki verebilir.

Uyarılar:

• ışık,
• sıcaklık,
• dokunma,
• kimyasal maddeler,
• ses

gibi etkenler olabilir.

Üreme

Canlıların kendilerine benzer yeni bireyler oluşturmasına üreme denir.

Üreme iki temel biçimde gerçekleşebilir:

• eşeyli,
• eşeysiz.

Adaptasyon

Bir canlının yaşadığı çevrede yaşama ve üreme başarısını artıran kalıtsal özelliklere adaptasyon denir.

Adaptasyon:

• bireyin isteğiyle oluşmaz,
• sonradan kazanılmış basit bir alışkanlık değildir,
• nesiller boyunca doğal seçilimle yaygınlaşabilir.

Canlılarda Ortak Olan ve Olmayan Özellikler

Bütün canlılarda ortak olanlara örnek

• hücresel yapı,
• metabolizma,
• enerji kullanımı,
• beslenme ihtiyacı,
• boşaltım,
• homeostazi,
• büyüme ve gelişme,
• uyarılara tepki,
• üreme yeteneğinin tür düzeyinde bulunması.

Bütün canlılarda ortak olmayanlara örnek

• fotosentez,
• oksijenli solunum,
• aktif yer değiştirme,
• eşeyli üreme,
• çok hücrelilik,
• organ ve sistem bulundurma.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. Bütün canlılar hücreseldir; fakat bütün canlılar çok hücreli değildir.
2. Bütün canlılarda organizasyon vardır; fakat doku, organ ve sistem bulunması ortak değildir.
3. Metabolizma bütün canlılarda ortaktır; metabolik yol aynı olmak zorunda değildir.
4. Bütün canlılar enerji kullanır; ancak enerji elde etme biçimleri farklı olabilir.
5. Beslenme ortaktır; ototrof beslenme ortak değildir.
6. Oksijenli solunum bütün canlılarda görülmez.
7. Boşaltım ortaktır; boşaltım organı bulunması ortak değildir.
8. Homeostazi değişmezlik değil, dengeyi belirli sınırlar içinde korumaktır.
9. Büyüme ile gelişme aynı kavram değildir.
10. Aktif yer değiştirme bütün canlılarda ortak değildir.
11. Uyarılara tepki bütün canlılarda ortaktır.
12. Üreme bireyin yaşamı için zorunlu değildir; türün devamı için gereklidir.
13. Adaptasyon bireysel ve kısa süreli değildir.
14. Eşeyli üreme bütün canlılarda ortak değildir.
15. Fotosentez yalnızca bazı canlılarda görülür.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Soruda “bütün canlılarda ortak” ifadesi var mı kontrol et.
2. Hücresel yapı ve metabolizma gibi temel özellikleri önce düşün.
3. Fotosentez, oksijenli solunum ve aktif yer değiştirme gibi özellikleri doğrudan ortak kabul etme.
4. Beslenme ile “kendi besinini üretme”yi ayır.
5. Solunum ile “oksijenli solunum”u ayır.
6. Boşaltım ile “boşaltım organı” kavramlarını karıştırma.
7. Homeostaziyi değişmezlik olarak yorumlama.
8. Büyüme ve gelişmeyi aynı kavram sanma.
9. Üremeyi bireyin yaşaması için zorunlu sanma.
10. Adaptasyonun kalıtsal ve nesiller boyunca değerlendirilen bir özellik olduğunu hatırla.
11. Örneği okuyup hangi ortak özelliği temsil ettiğini belirle.
12. “Canlılarda görülebilir” ile “tüm canlılarda ortaktır” ifadelerini ayır.

Konu Özeti

• Bütün canlılar hücrelerden oluşur.
• Canlılarda belirli bir organizasyon vardır.
• Canlılarda gerçekleşen bütün kimyasal tepkimeler metabolizmayı oluşturur.
• Anabolizma yapım, katabolizma yıkım tepkimeleridir.
• Canlılar yaşam faaliyetlerinde enerji kullanır.
• Beslenme ortaktır; beslenme biçimi farklı olabilir.
• Oksijenli solunum bütün canlılarda ortak değildir.
• Boşaltım metabolik atıkların uzaklaştırılmasıyla ilişkilidir.
• Homeostazi iç dengenin belirli sınırlar içinde korunmasıdır.
• Büyüme ve gelişme birbirinden farklı kavramlardır.
• Aktif yer değiştirme bütün canlılarda ortak değildir.
• Uyarılara tepki ortak yaşam özelliklerindendir.
• Üreme bireyin yaşamı için zorunlu değildir; türün devamı için gereklidir.
• Adaptasyon kalıtsaldır ve nesiller boyunca değerlendirilir.