TYT Biyoloji Hücre Bölünmeleri ve Üreme Ders Notu

Hücre Bölünmeleri ve Üreme Ders Notu

Hücre bölünmeleri; büyüme, gelişme, onarım, yenilenme ve üreme gibi olayların temelini oluşturur.

Temel hücre bölünmeleri:

• Mitoz
• Mayoz

olarak incelenir.

Hücre Döngüsü

Bir hücrenin oluşumundan bölünmesine kadar geçen süreç hücre döngüsüdür.

Hücre döngüsü:

• İnterfaz
• Bölünme evresi

olarak iki ana bölümde incelenebilir.

İnterfaz

İnterfaz hücrenin bölünmeye hazırlandığı dönemdir.

İnterfazda:

• Hücre büyür.
• Protein sentezi gerçekleşir.
• Organel sayısı artabilir.
• DNA eşlenir.
• Metabolik faaliyetler devam eder.

Önemli:

DNA eşlenmesi interfazda gerçekleşir.

Kısa eşleştirme:

İnterfaz → hazırlık

İnterfaz → DNA eşlenmesi

Kromozom ve Kromatit

DNA bölünme sırasında yoğunlaşarak kromozomları oluşturur.

DNA eşlenmesinden sonra bir kromozom iki kardeş kromatitten oluşabilir.

Kardeş kromatitler sentromer bölgesinde birbirine bağlıdır.

Önemli:

DNA eşlenmesi kromozom sayısını artırmaz.

Mitoz Bölünme

Mitoz sonucunda genellikle iki yeni hücre oluşur.

Mitozun görevleri:

• Büyüme
• Gelişme
• Onarım
• Yenilenme
• Bazı tek hücrelilerde üreme

Önemli:

Mitoz kromozom sayısını korur.

Mitoz Evreleri

Mitoz:

• Profaz
• Metafaz
• Anafaz
• Telofaz

evrelerinde incelenir.

Profaz

Profazda:

• Kromozomlar belirginleşir.
• Çekirdek zarı kaybolmaya başlar.
• İğ iplikleri oluşur.

Kısa eşleştirme:

Profaz → kromozomların belirginleşmesi

Metafaz

Kromozomlar hücrenin ekvator düzleminde dizilir.

Kısa eşleştirme:

Metafaz → ekvator düzleminde dizilim

Anafaz

Kardeş kromatitler birbirinden ayrılır.

Kısa eşleştirme:

Mitoz anafaz → kardeş kromatit ayrılması

Telofaz

Telofazda:

• Kromozomlar gevşer.
• Çekirdek zarları yeniden oluşur.
• İğ iplikleri kaybolur.

Kısa eşleştirme:

Telofaz → yeni çekirdeklerin oluşumu

Sitokinez

Sitoplazmanın bölünmesine sitokinez denir.

Hayvan hücresinde:

• Boğumlanma görülür.

Bitki hücresinde:

• Hücre plağı oluşur.

Kısa ayrım:

Hayvan → boğumlanma

Bitki → hücre plağı

Mitozun Sonucu

Mitoz sonucunda:

• İki hücre oluşur.
• Kromozom sayısı korunur.
• Genetik bilgi genel olarak korunur.

Önemli:

Mitozun temel amacı genetik çeşitlilik oluşturmak değildir.

Mayoz Bölünme

Mayoz eşeyli üreme ile ilişkili özel bir hücre bölünmesidir.

Mayozda:

• DNA bir kez eşlenir.
• İki çekirdek bölünmesi gerçekleşir.
• Genellikle dört hücre oluşur.
• Kromozom sayısı yarıya iner.
• Kalıtsal çeşitlilik artabilir.

Kısa eşleştirme:

Mayoz → kromozom sayısının yarıya inmesi

Homolog Kromozom

Biri anneden, biri babadan gelen ve aynı karakterlerle ilgili genleri aynı lokuslarda taşıyan kromozom çiftlerine homolog kromozom denir.

Önemli:

Homolog kromozomlar aynı genleri taşır ancak alelleri farklı olabilir.

Mayoz I

Mayoz I’de homolog kromozomlar birbirinden ayrılır.

Mayoz I kromozom sayısının yarıya inmesini sağlar.

Kısa eşleştirme:

Mayoz I → homolog kromozom ayrılması

Profaz I

Profaz I’de:

• Homolog kromozomlar eşleşir.
• Tetratlar oluşur.
• Crossing-over gerçekleşebilir.

Crossing-over homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasında gerçekleşir.

Kısa eşleştirme:

Profaz I → crossing-over

Metafaz I

Homolog kromozom çiftleri ekvator düzleminde dizilir.

Dizilim rastgele gerçekleşebilir.

Bu durum kalıtsal çeşitliliğe katkı sağlar.

Anafaz I

Homolog kromozomlar birbirinden ayrılır.

Kısa eşleştirme:

Anafaz I → homolog kromozom ayrılması

Mayoz II

Mayoz II temel olarak mitoza benzer.

Mayoz II’de kardeş kromatitler birbirinden ayrılır.

Mayoz II öncesinde DNA yeniden eşlenmez.

Kısa eşleştirme:

Mayoz II → kardeş kromatit ayrılması

Önemli:

Mayoz I ve Mayoz II arasında DNA eşlenmesi olmaz.

Mayozun Sonucu

Mayoz sonucunda:

• Genellikle dört haploit hücre oluşur.
• Kromozom sayısı yarıya iner.
• Hücreler genetik olarak birbirinden farklı olabilir.

Kalıtsal Çeşitlilik

Eşeyli üremede kalıtsal çeşitliliği artıran olaylar:

• Crossing-over
• Homolog kromozomların bağımsız dağılımı
• Rastgele döllenme

Kısa eşleştirme:

Crossing-over → yeni gen kombinasyonları

Bağımsız dağılım → farklı kromozom kombinasyonları

Döllenme → farklı gametlerin birleşmesi

Mitoz ve Mayoz Karşılaştırması

Mitoz:

• Bir çekirdek bölünmesi
• İki hücre
• Kromozom sayısı korunur
• Büyüme ve onarım
• Genetik benzerlik yüksek

Mayoz:

• İki çekirdek bölünmesi
• Dört hücre
• Kromozom sayısı yarıya iner
• Gamet oluşumuyla ilişkili
• Genetik çeşitlilik yüksek

Üreme

Canlıların kendilerine benzer yeni bireyler oluşturmasına üreme denir.

Üreme:

• Eşeysiz
• Eşeyli

olabilir.

Önemli:

Üreme bireyin yaşamı için zorunlu değildir; türün devamı için gereklidir.

Eşeysiz Üreme

Tek ata canlıdan, döllenme olmadan yeni birey oluşmasıdır.

Eşeysiz üremede:

• Tek ata vardır.
• Döllenme yoktur.
• Genellikle mitoz temellidir.
• Genetik çeşitlilik düşüktür.
• Hızlı çoğalma görülebilir.

Bölünerek Üreme

Bir hücrenin iki yeni birey oluşturacak şekilde bölünmesidir.

Kısa eşleştirme:

Bölünerek üreme → tek hücreliler

Tomurcuklanma

Ana canlı üzerinde oluşan tomurcuğun gelişmesiyle yeni birey oluşur.

Kısa eşleştirme:

Tomurcuklanma → ana canlı üzerinde çıkıntı

Sporla Üreme

Sporların gelişmesiyle yeni birey oluşur.

Önemli:

Bakterilerde endospor oluşumu üreme değildir.

Vejetatif Üreme

Bitkilerin:

• Kök
• Gövde
• Yaprak

gibi vejetatif kısımlarından yeni birey oluşmasıdır.

Kısa eşleştirme:

Vejetatif üreme → bitki parçaları

Rejenerasyonla Üreme

Canlının kopan bir parçasından yeni birey oluşmasıdır.

Önemli:

Her rejenerasyon üreme değildir.

Yara onarımı üreme sayılmaz.

Partenogenez

Döllenmemiş yumurtadan yeni birey gelişmesidir.

Kısa eşleştirme:

Partenogenez → döllenmemiş yumurta

Eşeyli Üreme

Eşeyli üremede:

• Gametler oluşur.
• Döllenme gerçekleşir.
• Zigot oluşur.
• Zigot mitozlarla gelişir.

Eşeyli üreme kalıtsal çeşitliliği artırır.

Gamet

Gametler haploittir.

Kromozom sayısı:

**n**

ile gösterilir.

Kısa eşleştirme:

Gamet → n

Zigot

Döllenme sonucu oluşan hücre zigottur.

Zigot diploittir.

Kromozom sayısı:

**2n**

ile gösterilir.

Kısa eşleştirme:

Zigot → 2n

Döllenme

Dişi ve erkek gametlerin birleşmesine döllenme denir.

Döllenme:

• Diploit kromozom sayısını yeniden oluşturur.
• Genetik bilgiyi birleştirir.
• Kalıtsal çeşitliliğe katkı sağlar.

Eşeysiz ve Eşeyli Üremenin Karşılaştırılması

Eşeysiz üreme:

• Tek ata
• Döllenme yok
• Genellikle mitoz
• Düşük çeşitlilik

Eşeyli üreme:

• Gamet
• Döllenme
• Mayoz
• Yüksek çeşitlilik

Sık Karıştırılan Noktalar

• DNA eşlenmesi interfazda olur.
• DNA eşlenmesi kromozom sayısını artırmaz.
• Mitoz kromozom sayısını korur.
• Mitoz anafazda kardeş kromatitler ayrılır.
• Bitkide sitokinez hücre plağıyla gerçekleşir.
• Hayvanda sitokinez boğumlanmayla gerçekleşir.
• Mayozdan önce DNA bir kez eşlenir.
• Mayoz I’de homolog kromozomlar ayrılır.
• Mayoz II’de kardeş kromatitler ayrılır.
• Crossing-over Profaz I’de olur.
• Mayoz kromozom sayısını yarıya indirir.
• Eşeysiz üremede döllenme yoktur.
• Endospor üreme değildir.
• Her rejenerasyon üreme değildir.
• Partenogenez döllenmemiş yumurtadan gelişmedir.
• Gamet haploit, zigot diploittir.

Hücre Bölünmeleri ve Üreme Kısa Özeti

İnterfaz → DNA eşlenmesi

Mitoz → kromozom sayısı korunur

Metafaz → ekvator dizilimi

Mitoz anafaz → kardeş kromatit ayrılır

Bitki sitokinezi → hücre plağı

Hayvan sitokinezi → boğumlanma

Mayoz → kromozom sayısı yarıya iner

Profaz I → crossing-over

Anafaz I → homolog kromozom ayrılır

Mayoz II → kardeş kromatit ayrılır

Gamet → n

Zigot → 2n

Eşeysiz üreme → döllenme yok

Eşeyli üreme → mayoz + döllenme

Partenogenez → döllenmemiş yumurta