TYT Biyoloji Hücre ve Organeller Ders Notu

Hücre ve Organeller Ders Notu

Hücre, canlılığın temel yapı ve işlev birimidir.

Canlılar hücre yapılarına göre genel olarak:

• Prokaryot
• Ökaryot

hücre yapısına sahip olabilir.

Hücrenin Ortak Yapıları

Bütün hücrelerde temel olarak:

• Hücre zarı
• Sitoplazma
• Genetik materyal
• Ribozom

bulunur.

Önemli:

Ribozom hem prokaryot hem de ökaryot hücrelerde bulunur.

Prokaryot Hücre

Prokaryot hücrelerde:

• Zarla çevrili çekirdek bulunmaz.
• Zarla çevrili organeller bulunmaz.
• DNA sitoplazmada nükleoit bölgesinde bulunur.
• Ribozom bulunur.

Bakteriler ve arkeler prokaryot hücre yapısına sahiptir.

Kısa ayrım:

Prokaryot → zarla çevrili çekirdek yok

Prokaryot → zarla çevrili organel yok

Prokaryot → ribozom var

Ökaryot Hücre

Ökaryot hücrelerde:

• Zarla çevrili çekirdek
• Zarla çevrili organeller

bulunur.

Bitki, hayvan, mantar ve protist hücreleri ökaryottur.

Kısa ayrım:

Ökaryot → çekirdek var

Ökaryot → zarla çevrili organeller var

Hücre Zarı

Hücre zarı hücrenin dış sınırını oluşturur.

Başlıca görevleri:

• Hücreyi dış ortamdan ayırmak
• Hücrenin bütünlüğünü korumak
• Madde alışverişini düzenlemek
• Hücrelerin birbirini tanımasına katkı sağlamak

Hücre zarında temel olarak:

• Fosfolipit
• Protein
• Karbonhidrat

bileşenleri bulunabilir.

Önemli:

Hücre zarı seçici geçirgendir.

Sitoplazma

Sitoplazma hücre zarı ile çekirdek arasındaki bölgedir.

Sitoplazmada:

• Sitozol
• Organeller
• Çeşitli hücresel yapılar

bulunur.

Birçok metabolik tepkime sitoplazmada gerçekleşir.

Çekirdek

Çekirdek, ökaryot hücrelerde kalıtsal bilginin büyük bölümünü bulundurur.

Başlıca görevleri:

• DNA'yı bulundurmak
• Hücresel faaliyetlerin yönetilmesine katkı sağlamak
• Genlerin çalışmasını kontrol etmek

Çekirdekte:

• Çekirdek zarı
• Çekirdek plazması
• Kromatin
• Çekirdekçik

bulunur.

Çekirdekçik

Çekirdekçik ribozom üretimiyle ilişkilidir.

rRNA sentezi ve ribozom alt birimlerinin oluşumuna katkı sağlar.

Önemli:

Çekirdekçik zarla çevrili değildir.

Ribozom

Ribozom protein sentezinin gerçekleştiği yapıdır.

Ribozom:

• Zarsızdır.
• rRNA ve proteinden oluşur.
• Prokaryot ve ökaryot hücrelerde bulunur.

Ribozomlar:

• Sitoplazmada serbest
• Granüllü endoplazmik retikuluma bağlı

bulunabilir.

Kısa eşleştirme:

Ribozom → protein sentezi

Endoplazmik Retikulum

Endoplazmik retikulum hücre içinde zarlarla oluşturulmuş kanal sistemidir.

İki çeşidi vardır:

• Granüllü endoplazmik retikulum
• Granülsüz endoplazmik retikulum

Granüllü Endoplazmik Retikulum

Üzerinde ribozom bulunur.

Başlıca görevleri:

• Protein senteziyle ilişkili olmak
• Proteinlerin hücre içinde taşınmasına katkı sağlamak
• Sentezlenen bazı proteinlerin işlenmesine katkı sağlamak

Kısa eşleştirme:

Granüllü ER → ribozomlu

Granüllü ER → protein

Granülsüz Endoplazmik Retikulum

Üzerinde ribozom bulunmaz.

Başlıca görevleri:

• Lipit sentezi
• Bazı maddelerin zararsız hâle getirilmesi
• Bazı hücrelerde kalsiyum depolanması

Kısa eşleştirme:

Granülsüz ER → lipit sentezi

Granülsüz ER → detoksifikasyon

Golgi Aygıtı

Golgi aygıtı hücrede bazı maddelerin:

• İşlenmesi
• Değiştirilmesi
• Sınıflandırılması
• Paketlenmesi

ile ilişkilidir.

Salgı veziküllerinin oluşmasına katkı sağlar.

Önemli:

Protein sentezi Golgi'de gerçekleşmez.

Protein sentezi ribozomda gerçekleşir.

Kısa eşleştirme:

Golgi → işleme ve paketleme

Lizozom

Lizozom hücre içi sindirimle görevli organeldir.

Başlıca görevleri:

• Hücreye alınan büyük maddelerin parçalanması
• Yaşlanmış organellerin parçalanması
• Hücresel atıkların sindirilmesi

Lizozom özellikle hayvan hücrelerinde belirgindir.

Kısa eşleştirme:

Lizozom → hücre içi sindirim

Peroksizom

Peroksizom oksidatif tepkimelerde görev yapar.

Başlıca görevleri:

• Bazı yağ asitlerinin parçalanması
• Hidrojen peroksitin parçalanması

Kısa eşleştirme:

Peroksizom → H₂O₂ parçalanması

Kısa ayrım:

Lizozom → sindirim

Peroksizom → oksidatif tepkimeler

Mitokondri

Mitokondri oksijenli solunumun önemli basamakları ve ATP üretimiyle ilişkilidir.

Mitokondrinin:

• Dış zarı
• İç zarı
• Matriks bölgesi

bulunur.

İç zar kıvrımlarına krista denir.

Mitokondri:

• Kendine ait DNA
• Kendine ait RNA
• Kendine ait ribozom

bulundurabilir.

Bu nedenle yarı otonom organel olarak değerlendirilir.

Kısa eşleştirme:

Mitokondri → ATP üretimi

Enerji ihtiyacı fazla hücre → mitokondri sayısı fazla olabilir

Plastitler

Plastitler bitki ve bazı alg hücrelerinde bulunur.

Üç temel plastit çeşidi:

• Kloroplast
• Kromoplast
• Lökoplast

Kloroplast

Kloroplast fotosentez yapar.

Klorofil pigmenti içerir.

Kloroplast:

• Çift zarlıdır.
• Kendine ait DNA bulundurabilir.
• Kendine ait ribozom bulundurabilir.

Bu nedenle yarı otonomdur.

Önemli:

Her bitki hücresinde kloroplast bulunmaz.

Kısa eşleştirme:

Kloroplast → fotosentez

Kromoplast

Kromoplast sarı, turuncu ve kırmızı renklerin oluşmasına katkı sağlayan pigmentleri içerir.

Kısa eşleştirme:

Kromoplast → renk

Lökoplast

Lökoplast renksiz plastittir.

Besin depolanmasıyla ilişkilidir.

Kısa eşleştirme:

Lökoplast → depo

Koful

Koful zarla çevrili depolama yapısıdır.

Başlıca görevleri:

• Su depolama
• İyon depolama
• Besin veya atık madde depolama
• Bitki hücresinde iç basıncın korunmasına katkı sağlama

Bitki hücrelerinde büyük merkezi koful belirgindir.

Kısa eşleştirme:

Koful → depolama

Büyük merkezi koful → bitki hücresi

Sentrozom

Sentrozom hayvan hücrelerinde hücre bölünmesi sırasında iğ ipliklerinin organizasyonunda görev yapar.

Sentriyollerle ilişkilidir.

Önemli:

Tipik gelişmiş bitki hücrelerinde sentrozom bulunmaz.

Kısa eşleştirme:

Sentrozom → hücre bölünmesi

Hücre İskeleti

Hücre iskeleti protein yapılı liflerden oluşur.

Başlıca görevleri:

• Hücre şeklinin korunması
• Organellerin konumunun düzenlenmesi
• Hücre içi hareketlerin desteklenmesi
• Bazı hücre hareketlerine katkı sağlanması

Temel elemanları:

• Mikrofilament
• Ara filament
• Mikrotübül

Kısa eşleştirme:

Mikrotübül → sentriyol, sil ve kamçı yapılarıyla ilişkili

Hücre Duvarı

Hücre duvarı hücre zarının dışında bulunan destekleyici yapıdır.

Bitki hücre duvarının temel bileşenlerinden biri selülozdur.

Mantar ve bakterilerde de hücre duvarı bulunabilir; ancak yapıları farklıdır.

Önemli:

Hayvan hücrelerinde hücre duvarı bulunmaz.

Bitki ve Hayvan Hücresinin Karşılaştırılması

Bitki hücresinde belirgin:

• Hücre duvarı
• Plastitler
• Büyük merkezi koful

Hayvan hücresinde belirgin:

• Sentrozom
• Belirgin lizozomlar

Her ikisinde bulunabilen:

• Hücre zarı
• Sitoplazma
• Çekirdek
• Ribozom
• Endoplazmik retikulum
• Golgi aygıtı
• Mitokondri
• Peroksizom

Organeller Arasındaki İş Bölümü

Salgı proteini üretiminde temel görev sırası:

**Çekirdek → Ribozom → Granüllü ER → Golgi → Salgı vezikülü**

Kısa eşleştirme:

Protein sentezi → ribozom

Protein taşınması → granüllü ER

Protein işleme ve paketleme → Golgi

Mitokondri ve Kloroplastın Ortak Özellikleri

Her ikisi de:

• Çift zarlıdır.
• Kendine ait DNA bulundurabilir.
• Kendine ait ribozom bulundurabilir.
• Bölünerek çoğalabilir.
• Yarı otonom organeldir.

Kısa ayrım:

Mitokondri → bitki ve hayvan hücresinde bulunabilir

Kloroplast → fotosentez yapan bitki ve bazı alg hücrelerinde bulunur

Hücrenin Görevine Göre Organel Gelişmişliği

Protein salgısı fazla hücre:

• Ribozom
• Granüllü ER
• Golgi

gelişmiş olabilir.

Enerji ihtiyacı fazla hücre:

• Mitokondri sayısı fazla olabilir.

Hücre içi sindirim yapan hücre:

• Lizozom gelişmiş olabilir.

Lipit sentezi ve detoksifikasyon yapan hücre:

• Granülsüz ER gelişmiş olabilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Prokaryotlarda ribozom vardır.
• Prokaryotlarda zarla çevrili çekirdek yoktur.
• Prokaryotlarda zarla çevrili organeller yoktur.
• Protein sentezi ribozomda gerçekleşir.
• Golgi protein sentezlemez; maddeleri işler ve paketler.
• Granüllü ER üzerinde ribozom bulunur.
• Granülsüz ER üzerinde ribozom bulunmaz.
• Granülsüz ER lipit sentezi ve detoksifikasyonla ilişkilidir.
• Lizozom hücre içi sindirim yapar.
• Peroksizom hidrojen peroksitin parçalanmasında görev yapabilir.
• Mitokondri hem bitki hem hayvan hücresinde bulunabilir.
• Kloroplast her bitki hücresinde bulunmaz.
• Mitokondri ve kloroplast yarı otonomdur.
• Büyük merkezi koful bitki hücresinde belirgindir.
• Sentrozom tipik hayvan hücresinde bulunur.
• Hücre duvarı hayvan hücresinde bulunmaz.
• Ribozom zarsızdır.
• Çekirdekçik zarla çevrili değildir.
• Kromoplast renk, lökoplast depo, kloroplast fotosentezle ilişkilidir.

Hücre ve Organeller Kısa Özeti

Hücre → canlılığın temel yapı ve işlev birimi

Prokaryot → çekirdek zarı yok, zarla çevrili organel yok

Ökaryot → çekirdek ve zarla çevrili organeller var

Ribozom → protein sentezi

Granüllü ER → protein

Granülsüz ER → lipit ve detoksifikasyon

Golgi → işleme ve paketleme

Lizozom → hücre içi sindirim

Peroksizom → H₂O₂ parçalanması

Mitokondri → ATP üretimi

Kloroplast → fotosentez

Kromoplast → renk

Lökoplast → depo

Koful → depolama

Sentrozom → iğ ipliklerinin organizasyonu

Hücre duvarı → destek

Mitokondri + kloroplast → yarı otonom

Protein salgısı → ribozom + granüllü ER + Golgi