“Bahçedeki ağacı budadılar.” cümlesindeki “ağacı” sözcüğü “ağaç” adına belirtme durumu eki getirilerek oluşturulmuştur. Bu değişimde gerçekleşen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sözcük sonundaki ç sesinin c sesine dönüşmesi
- B) Ek başındaki sert ünsüzün yumuşaması
- C) Sözcükteki geniş ünlünün daralması
- D) Bir ünlünün iki ses arasında türemesi
- E) Sözcükteki dar ünlünün tamamen düşmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Ağaç sözcüğüne ünlüyle başlayan -ı eki geldiğinde son sesteki ç, c olur: ağaç + ı → ağacı. Bu olay ünsüz yumuşamasıdır.
“Öğrenciler kitapta verilen tabloyu inceledi.” cümlesindeki “kitapta” sözcüğünde -da ekinin -ta biçiminde gelmesinin nedeni hangisidir?
- A) Sözcük sonundaki p sesinin b sesine dönüşmesi
- B) Sert ünsüzden sonra ekin başındaki d sesinin t olması
- C) Sözcüğün ikinci hecesindeki ünlünün düşmesi
- D) İki ünlü arasına kaynaştırma sesi eklenmesi
- E) Ünlüyle başlayan ekin sözcük kökünü değiştirmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Kitap sözcüğü sert ünsüz p ile biter. Bulunma eki bu sese uyarak -da değil -ta olur; kitapta örneği ünsüz benzeşmesini gösterir.
“Çocuk annesinin burnunu tuttu.” cümlesindeki “burnunu” sözcüğünde burun kökünün “burn-” biçimine dönüşmesi hangi ses olayıyla açıklanır?
- A) İkinci hecedeki dar ünlünün eklenme sırasında düşmesi
- B) Geniş ünlünün şimdiki zamanda dar ünlüye dönüşmesi
- C) Son ünsüzün ünlü karşısında değişip yumuşaması
- D) Ek başındaki ünsüzün sertleşerek değişmesi
- E) Sözcüğe iki ünsüz arasına yeni ses eklenmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Burun sözcüğü ünlüyle başlayan iyelik eki aldığında ikinci hecedeki u düşer ve burnu biçimi ortaya çıkar. Bu, ünlü düşmesidir.
“Öğretmeni kapıda bekliyor.” cümlesinde “bekliyor” biçimini oluşturan ses olayını doğru açıklayan seçenek hangisidir?
- A) Fiil köküne herhangi bir ek gelmeden ünlü türemesi
- B) Bekle- fiilinin son hecesindeki l sesinin düşmesi
- C) Bekle- fiilindeki e sesinin -yor öncesinde i olması
- D) Şimdiki zaman ekinin başındaki y sesinin düşmesi
- E) Bekle- fiilindeki k sesinin ekle birlikte g olması
Doğru cevap: C
Çözüm: Bekle- fiili şimdiki zaman eki aldığında bekle-yor değil bekliyor biçiminde kullanılır. e sesinin i olması ünlü daralmasıdır.
“Bu kararı hissetmek kolay değil.” cümlesindeki “hissetmek” sözcüğünün kuruluşu hangi ses olayını örnekler?
- A) His sözcüğüyle etmek birleşirken s ünsüzünün ikizleşmesini
- B) His sözcüğündeki i ünlüsünün daralarak değişmesini
- C) Etmek yardımcı fiilinin başındaki e sesinin düşmesini
- D) İki sözcüğün arasına kaynaştırma ünsüzü girmesini
- E) Birleşik fiildeki son ünsüzün sertleşerek t olmasını
Doğru cevap: A
Çözüm: His + etmek yapısı hissetmek biçiminde yazılır; s sesi ikizleşir. Bu örnekte ünsüz türemesi vardır, bir ünlü düşmez.
“Yeni gözlükçü bugün dükkânı açtı.” cümlesindeki “gözlükçü” sözcüğünün yapısıyla ilgili doğru bilgi hangisidir?
- A) Göz kökünden iki yapım ekiyle yeni adlar türetilmiştir.
- B) Göz köküne yalnızca çoğul eki getirilmiştir.
- C) Göz kökü iki ayrı kişi ekiyle çekimlenmiştir.
- D) Sözcükte yalnız bir çekim eki bulunmaktadır.
- E) Sözcük herhangi bir ek almamış yalın köktür.
Doğru cevap: A
Çözüm: Göz sözcüğünden -lük ekiyle gözlük, ardından -çü ekiyle gözlükçü türetilir. İki ek de sözcüğün anlamını değiştirip yeni ad oluşturur.
“Evlerimizin önüne iki fidan diktik.” cümlesindeki “evlerimizin” sözcüğünde kullanılan eklerle ilgili hangisi doğrudur?
- A) Sözcük yalnız yapım eki ve çoğul eki almıştır.
- B) Sözcükte üç ayrı yapım eki bulunmaktadır.
- C) Sözcük çoğul, iyelik ve ilgi eki almıştır.
- D) Sözcük yapım ekiyle fiilden ada dönüştürülmüştür.
- E) Sözcüğe yalnız ilgi ve belirtme eki getirilmiştir.
Doğru cevap: C
Çözüm: Ev + ler + imiz + in biçiminde çoğul eki, birinci çoğul kişi iyelik eki ve ilgi (tamlayan) eki yer alır. Bunlar çekim ekleridir.
Bir öğrenci “ağzı” ve “kalemi” sözcüklerini incelerken ikisinin de ünlüyle başlayan ek aldığını, fakat yalnız ilkinde kökün bir ses kaybettiğini belirtmiştir. Bu değerlendirme neden doğrudur?
- A) Ağız sözcüğünün ikinci hecesindeki ı düşerken kalem sözcüğü ses kaybetmez.
- B) Her iki sözcükte de ekin başındaki ünsüz benzeşerek değişir.
- C) Kalem sözcüğü ünlü düşmesine uğrar, ağız kökü değişmeden kalır.
- D) Ağız sözcüğünde ünlü daralması, kalem sözcüğünde türeme vardır.
- E) Her iki sözcükte de kökün son ünsüzü sertleşerek değişir.
Doğru cevap: A
Çözüm: Ağız + ı → ağzı biçiminde ikinci hecedeki ı düşer. Kalem + i → kalemi biçiminde kökte herhangi bir ses değişmesi olmaz.
“Çocuk kitabı açtı, sonra kitapçıya uğradı.” cümlesinde aynı kökten gelen “kitabı” ile “kitapçıya” sözcüklerinin ses olayları sırasıyla hangileridir?
- A) Her iki sözcükte de yalnızca kaynaştırma ünsüzü kullanılmıştır.
- B) İlk sözcükte ünlü düşmesi, ikincide ünlü daralması vardır.
- C) İlk sözcükte ünsüz türemesi, ikincide ünlü düşmesi vardır.
- D) İlk sözcükte ünsüz yumuşaması, ikincide ünsüz benzeşmesi vardır.
- E) Her iki sözcükte de yalnızca ünsüz yumuşaması gerçekleşmiştir.
Doğru cevap: D
Çözüm: Kitap + ı → kitabı örneğinde p, b olur. Kitap + cı → kitapçı örneğinde c, p sesinin etkisiyle ç olur. İki farklı ses olayı söz konusudur.
“Hızla ilerleyen araç, daracık sokaktan geçti.” cümlesinde “daracık” sözcüğüyle ilgili şu yargılar ileri sürülüyor: I. Dar sözcüğünden türetilmiştir. II. Sözcükte ünlü türemesi vardır. III. Sonuna gelen ek kişi çekimidir. Hangileri doğrudur?
- A) Yalnız III doğrudur; I ve II yanlıştır.
- B) I, II ve III yargılarının tamamı doğrudur.
- C) I ve III doğrudur; II yanlıştır.
- D) II ve III doğrudur; I yanlıştır.
- E) I ve II doğrudur; III yanlıştır.
Doğru cevap: E
Çözüm: Dar + cık biçiminde türetilirken araya a ünlüsü girer ve daracık olur. -cık küçültme yapım ekidir, kişi çekim eki değildir.
“Defterlerimizden bazılarını sınıfa bıraktık.” cümlesinde “defterlerimizden” sözcüğünün ekleri hangi sırayla görev yapmaktadır?
- A) İlgi eki, yapım eki ve belirtme durumu eki
- B) Yapım eki, çoğul eki ve yönelme durumu eki
- C) Çoğul eki, kişi eki ve bulunma durumu eki
- D) İyelik eki, yapım eki ve ek fiil
- E) Çoğul eki, iyelik eki ve ayrılma durumu eki
Doğru cevap: E
Çözüm: Defter-ler-imiz-den çözümlemesinde -ler çoğul, -imiz birinci çoğul kişi iyelik, -den ayrılma durumudur. Bu ekler çekim ekidir.
“Gözlükçüler vitrini yeniledi.” cümlesindeki “gözlükçüler” sözcüğü için bir öğrenci “iki yapım eki ve bir çekim eki vardır” diyor. Aşağıdaki çözümlemelerden hangisi bu görüşü doğrular?
- A) Gözlükçü + ler biçiminde bütün sözcüğün kök kabul edilmesi
- B) Göz + lük + çüler biçiminde üç kişi eki bulunması
- C) Göz + lük + çü + ler biçimindeki ek ayrımı
- D) Gözlük + çüler biçiminde tek bir çekim eki bulunması
- E) Göz + lükçüler biçiminde yalnız bir yapım eki bulunması
Doğru cevap: C
Çözüm: Göz köküne -lük ve -çü yapım ekleri, ardından -ler çoğul çekim eki gelir. Böylece iki türetme ve bir çekim aşaması bulunur.
“Sınıfta herkes hazırdı, ben de biraz sonra geldim.” cümlesindeki “sınıfta” ve “ben de” kullanımlarında -ta ve de biçimlerinin görevleri hangi seçenekte doğru karşılaştırılmıştır?
- A) İlk kullanımda bağlaç, ikinci kullanımda iyelik eki vardır.
- B) Her iki kullanımda da bulunma durumu eki vardır.
- C) Sınıfta sözcüğündeki -ta çekim eki, “ben de”deki de bağlaçtır.
- D) İlk kullanımda yapım eki, ikinci kullanımda soru edatı vardır.
- E) Her iki kullanımda da ayrı yazılan bağlaç bulunmaktadır.
Doğru cevap: C
Çözüm: Sınıf-ta sözcüğündeki -ta bulunma durumu ekidir ve bitişik yazılır. Ben de sözündeki de ekleme anlamlı bağlaçtır ve ayrı yazılır.
“Benim defterim eski, seninki daha yeni.” cümlesinde “seninki” sözcüğünün yapısını ve görevini birlikte açıklayan seçenek hangisidir?
- A) Durum zarfıdır; yeni olma derecesini belirler.
- B) Bağlaçtır; iki eş görevli ifadeyi birbirine bağlar.
- C) İsim-fiildir; bir hareketin adını karşılar.
- D) İlgi zamiri görevindedir; “senin defterin” sözünün yerini tutar.
- E) İşaret sıfatıdır; kendisinden sonra gelen adı niteler.
Doğru cevap: D
Çözüm: Seninki sözündeki -ki ilgi zamiri eki, belirtilen defter adını tekrar etmeden “senin defterin” anlamını kurar. Sözcük adın yerini tutar.
“Küçük çocuk, kitabını bulamayınca telaşla odasına döndü.” cümlesi için I. “Bulamayınca” zarf-fiildir. II. “Kitabını” belirtili nesnedir. III. “Odasına” zaman bildiren zarf tümlecidir. yargılarından hangileri doğru kabul edilir?
- A) Yalnız I doğru; II ve III yanlıştır.
- B) I, II ve III yargılarının hepsi doğrudur.
- C) I ve II doğru; III yanlıştır.
- D) II ve III doğru; I yanlıştır.
- E) Yalnız II doğru; I ve III yanlıştır.
Doğru cevap: C
Çözüm: Bulamayınca sözcüğü -ınca zarf-fiil ekini taşır. Kitabını, bulamayınca fiilimsisinin belirtili nesnesidir. Odasına ise döndü yüklemine nereye sorusunu yanıtlar ve yer tamlayıcısıdır.
“Yazarın hazırladığı dosyayı editöre dün gönderdik.” cümlesini çözümleyen bir öğrencinin aşağıdaki dört eşleştirmeden hangisini doğru yaptığı söylenebilir?
- A) Hazırladığı: çekimli fiil; dosyayı: yüklem; editöre: zarf
- B) Hazırladığı: sıfat-fiil; dosyayı: nesne; editöre: yer tamlayıcısı
- C) Hazırladığı: zamir; dosyayı: yer tamlayıcısı; editöre: özne
- D) Hazırladığı: isim-fiil; dosyayı: zarf; editöre: özne
- E) Hazırladığı: zarf-fiil; dosyayı: özne; editöre: nesne
Doğru cevap: B
Çözüm: Hazırladığı sözcüğü dosya adını niteler ve sıfat-fiildir. “Neyi gönderdik?” sorusuna dosyayı, “kime gönderdik?” sorusuna editöre yanıt verir.
“Toplanan belgeler dün arşive teslim edildi.” cümlesinde hem “toplanan” hem de “teslim edildi” için doğru olan dil bilgisi çözümlemesi hangisidir?
- A) Toplanan çekimli yüklemdir; teslim edildi niteleme sıfatıdır.
- B) Toplanan isim-fiildir; teslim edildi dönüşlü bir eylemdir.
- C) Toplanan kişi zamiridir; teslim edildi işteş çatılı fiildir.
- D) Toplanan zarf-fiildir; teslim edildi etken çatılı yüklemdir.
- E) Toplanan sıfat-fiildir; teslim edildi edilgen çatılı yüklemdir.
Doğru cevap: E
Çözüm: Toplanan sözcüğü belgeler adını niteler ve -an sıfat-fiil eki almıştır. Teslim edildi yapısında işi yapan söylenmez, belgeler işten etkilenendir; yapı edilgendir.
“Seni görmeden gitmeyeceğim.” cümlesindeki iki fiil kökenli sözcüğün görevlerini ayırt etmek isteyen biri hangi seçeneği işaretlemelidir?
- A) Görmeden zarf-fiil, gitmeyeceğim olumsuz gelecek zaman yüklemidir.
- B) Görmeden bağlaç, gitmeyeceğim isim soylu yüklem sayılır.
- C) Görmeden isim-fiil, gitmeyeceğim şimdiki zaman yüklemidir.
- D) Görmeden sıfat-fiil, gitmeyeceğim isim-fiil görevindedir.
- E) Görmeden çekimli geçmiş zaman, gitmeyeceğim zarf-fiildir.
Doğru cevap: A
Çözüm: Görmeden sözcüğü gör- fiiline -meden zarf-fiil eki alarak önceki koşulu bildirir. Gitmeyeceğim ise git- fiilinin olumsuz gelecek zaman çekimidir.
“Benimki onun çantasının içindeydi.” cümlesini inceleyen biri, “benimki” ve “içindeydi” sözcükleri için hangi ortak çözümleme sonucuna ulaşmalıdır?
- A) Benimki bağlaçtır; içindeydi çekimli geçişli fiildir.
- B) Benimki işaret sıfatıdır; içindeydi fiilimsi eki almıştır.
- C) Benimki isim-fiildir; içindeydi etken çatılı bir eylemdir.
- D) Benimki ilgi zamiridir; içindeydi ek fiille yüklem olmuştur.
- E) Benimki durum zarfıdır; içindeydi edilgen bir fiildir.
Doğru cevap: D
Çözüm: Benimki, bir eşyanın adının yerine kullanılarak ilgi zamiri görevindedir. İçindeydi ise içinde ifadesine -ydi ek fiilinin gelmesiyle yüklem olur.
“Gelişini beklerken penceredeki ışığı fark ettim.” cümlesindeki “gelişini”, “beklerken” ve “penceredeki” sözcükleri için doğru sıra hangisidir?
- A) İsim-fiil, zarf-fiil ve sıfat görevli -ki yapısı
- B) Bağlaç, durum zarfı ve kişi zamiri
- C) Sıfat-fiil, çekimli fiil ve bağlaç olan ki
- D) Çekimli fiil, sıfat-fiil ve soru zamiri
- E) Zarf-fiil, isim-fiil ve ilgi zamiri olan -ki
Doğru cevap: A
Çözüm: Geliş sözcüğü gel- fiiline -iş ekiyle kurulmuş isim-fiildir; beklerken zarf-fiildir. Penceredeki sözcüğündeki -ki, ışık adını belirten sıfat görevli bir ek oluşturur.