Türkiye’deki akarsuların akım miktarının yıl içinde büyük değişiklik göstermesinin başlıca nedeni hangisidir?
- A) Yağış ve kar erimesinin mevsimlere göre değişmesi
- B) Bütün akarsuların yer altından akması
- C) Yıl boyunca her yerde eşit yağış düşmesi
- D) Denizlerde gelgitin sürekli aynı kalması
- E) Akarsu yataklarının tamamının düz olması
Doğru cevap: A
Çözüm: Akarsu rejimi, akımın yıl içindeki değişimidir. Türkiye’de mevsimlik yağış ve kar erimeleri nedeniyle akarsuların çoğu düzensiz rejimlidir.
Bir akarsuyun belirli kesitinden bir saniyede geçen su miktarının adı nedir?
- A) Rejim
- B) Debi (akım)
- C) Havza
- D) Yatak eğimi
- E) Su bölümü çizgisi
Doğru cevap: B
Çözüm: Debi belirli kesitten birim zamanda geçen su hacmidir; çoğunlukla metreküp/saniye ile ifade edilir.
Bir akarsuyun debisinin yıl içindeki değişim düzenini anlatan kavram hangisidir?
- A) Toprak profili
- B) Ova genişliği
- C) Akarsu rejimi
- D) Göl derinliği
- E) Fay atımı
Doğru cevap: C
Çözüm: Rejim, akarsuyun yılın aylarına göre akım değişikliğini ifade eder.
Sularını doğrudan veya bir bağlantı üzerinden denize ulaştırabilen akarsu havzasına ne denir?
- A) Kapalı havza
- B) Karstik depresyon
- C) Birikinti konisi
- D) Açık havza
- E) Volkanik krater
Doğru cevap: D
Çözüm: Açık havzada su, denize veya okyanusa ulaşır; doğrudan denize dökülmek şart değildir.
Sularını denize veya okyanusa ulaştıramayan akarsu havzasının adı nedir?
- A) Açık havza
- B) Delta ovası
- C) Boğaz vadi
- D) Falez
- E) Kapalı havza
Doğru cevap: E
Çözüm: Kapalı havzalarda sular iç göllerde, bataklıkta veya buharlaşma ve sızma yoluyla son bulabilir.
Türkiye sınırları içinde doğup Karadeniz’e ulaşan Kızılırmak hangi denize dökülür?
- A) Karadeniz
- B) Ege Denizi
- C) Akdeniz
- D) Marmara Denizi
- E) Hazar Denizi
Doğru cevap: A
Çözüm: Kızılırmak Karadeniz’e dökülür; kıyıda Bafra Deltası’nı oluşturur.
Fırat ile Dicle nehirlerinin birleşen suları hangi denize açılan körfeze ulaşır?
- A) İzmir Körfezi
- B) Basra Körfezi
- C) İskenderun Körfezi
- D) Saros Körfezi
- E) Edremit Körfezi
Doğru cevap: B
Çözüm: Fırat ve Dicle, Türkiye sınırları dışından devam ederek Şattülarap üzerinden Basra Körfezi’ne ulaşır.
Çoruh Nehri Türkiye’den çıktıktan sonra Gürcistan üzerinden hangi denize ulaşır?
- A) Karadeniz
- B) Hazar Denizi
- C) Ege Denizi
- D) Marmara Denizi
- E) Kızıldeniz
Doğru cevap: A
Çözüm: Çoruh’un denize ulaşması, Türkiye dışına çıktıktan sonra bile açık havzada olduğunu gösterir.
Tuz Gölü çevresinin kapalı havza özelliği göstermesindeki temel durum hangisidir?
- A) Akarsuların Karadeniz kıyısındaki dağlardan doğması
- B) Suların denize ulaşamadan iç havzada son bulması
- C) Havzada denize açılan doğal bir gideğenin bulunması
- D) Akarsuların birbirine paralel yataklarda akması
- E) Havzanın ülke sınırlarıyla aynı genişlikte olması
Doğru cevap: B
Çözüm: Kapalı havza denize doğal akışın olmamasıdır; Tuz Gölü çevresindeki sular iç kesimlerde birikir ya da kaybolur.
Türkiye’de bazı karstik kaynaklarla beslenen akarsularda rejimin nispeten daha düzenli olması neyle açıklanabilir?
- A) Yalnız yüzeysel sağanak sularıyla beslenmesi
- B) Havzada yaz kuraklığının çok belirgin olması
- C) Yer altı suyu çıkışının akımı mevsimler boyunca desteklemesi
- D) Bütün kolların yalnız kar erimesiyle beslenmesi
- E) Beslenme havzasının çok kısa olması
Doğru cevap: C
Çözüm: Yer altı kaynaklarının yıl içinde akımı desteklemesi, örneğin Manavgat gibi bazı akarsuların debi değişimini azaltabilir.
Kar erimesiyle beslenen bir akarsuyun debisinin artması özellikle hangi dönemde beklenir?
- A) Kış başında kar örtüsünün yeni oluştuğu dönemde
- B) Sonbahar sonunda yaprak dökümünün hızlandığı dönemde
- C) Yaz sonunda buharlaşmanın en güçlü olduğu dönemde
- D) İlkbahar sonu ve yaz başı
- E) Kış ortasında don olaylarının en yaygın olduğu dönemde
Doğru cevap: D
Çözüm: Yüksek alanlardaki karların erimesi ilkbahar sonunda ve yaz başında akarsu akımını yükseltebilir.
Türkiye’de birçok akarsuyun hidroelektrik enerjiye uygun, fakat doğal ulaşım için elverişsiz olmasında hangi özellik etkilidir?
- A) Akarsuların uzun mesafelerde geniş ve durgun yataklarda akması
- B) Yatak eğimlerinin kaynaktan ağıza çok düşük olması
- C) Akarsu debisinin tüm yıl boyunca hiç değişmemesi
- D) Akarsuların deniz seviyesine yakın ovalarda kıvrılması
- E) Yatak eğimlerinin ve akış hızlarının yüksek olması
Doğru cevap: E
Çözüm: Eğim ve akış hızı hidroelektrik potansiyeli artırırken nehir taşımacılığını zorlaştırabilir.
Denize çıkışı olmayan göllerde tuzluluğun yüksek olabilmesinde en etkili süreç hangisidir?
- A) Buharlaşma sırasında çözünmüş tuzların gölde kalması
- B) Gölün denize sürekli tatlı su göndermesi
- C) Gölün hiç mineral içermemesi
- D) Yağışın tuzu tamamen yok etmesi
- E) Göl çevresindeki tüm suların donması
Doğru cevap: A
Çözüm: Dışarı akışı olmayan göllerde su buharlaşırken tuzlar kalır; havza iklimi ve beslenme koşulları da önemlidir.
İki gölden birinin denize gideğeni bulunurken diğerinin dışa akışı yoksa, diğer koşullar benzerken hangi sonuç beklenir?
- A) Gideğeni olan göl zorunlu olarak daha tuzludur
- B) Dışa akışı olmayan gölde tuz birikmesi daha kolaydır
- C) İki gölün tuzluluğu her zaman eşittir
- D) Dışa akışı olmayan göl mutlaka daha derindir
- E) Gideğenli göl hiçbir zaman buharlaşmaz
Doğru cevap: B
Çözüm: Dışa akış çözünmüş tuzların uzaklaşmasına yardımcı olur; kapalı göllerde bu mekanizma sınırlıdır.
I. Debi birim zamandaki akım hacmidir. II. Rejim akımın yıl içindeki değişimini anlatır. III. Kapalı havzalarda oluşan göllerin tamamı aynı derecede tuzludur. Hangileri doğrudur?
- A) I ve II
- B) Yalnız I
- C) Yalnız III
- D) II ve III
- E) I, II ve III
Doğru cevap: A
Çözüm: Debi ve rejim tanımları doğrudur. Kapalı göllerde tuzluluk iklim, kayaç ve su bütçesine bağlı olduğundan tamamı aynı derecede tuzlu değildir.
Bir öğrenci “Aras Türkiye sınırını aştığına göre açık havzadır.” diyor. Bu yargıyı geçersiz kılan en doğru bilgi hangisidir?
- A) Aras’ın kaynağının Türkiye içinde olması
- B) Aras’ın sularının Hazar adlı dışa akışı olmayan gölde sonlanması
- C) Hazar’a ulaşmadan önce Kura ile birleşmesi
- D) Aras’ın mevsimsel rejiminin düzensiz olması
- E) Aras’ın uzun bir yatağa sahip bulunması
Doğru cevap: B
Çözüm: Ülke sınırını geçmek açık havza ölçütü değildir. Aras-Kura sistemi okyanusa bağlantısı olmayan Hazar havzasında son bulur.
Aynı miktarda su taşıyan iki akarsudan biri yüksek eğimli dar vadide, diğeri alçak eğimli geniş yatakta akıyor. Hangi değerlendirme daha uygundur?
- A) Birincide kıvrımlı akış daha baskın, enerji potansiyeli daha az olur
- B) İkincinin dar ve eğimli yatağı daha yüksek düşü oluşturur
- C) Birincide hidroelektrik potansiyeli daha yüksek olabilir, ulaşım daha güç olabilir
- D) İki yatakta da enerji potansiyelini yalnız akarsu uzunluğu belirler
- E) İkincinin eğimi düşük olduğu için hidroelektrik potansiyeli mutlaka daha yüksek olur
Doğru cevap: C
Çözüm: Yatak eğimi ve düşü, hidroelektrik enerji için avantaj; düzenli ve güvenli akarsu taşımacılığı için dezavantaj olabilir.
Dağlık bir havzada nisan-haziran aylarında yağışta büyük değişiklik olmamasına rağmen akım belirgin artıyor. En olası ek beslenme hangisidir?
- A) Havzada buharlaşmanın aynı dönemde aniden artması
- B) Yer altı suyu kaynaklarının dönem boyunca tamamen kuruması
- C) Akarsu yatağının mansabında geniş bir barajla tutulması
- D) Yüksek kesimlerdeki kar örtüsünün erimesi
- E) Havzanın aşağı bölümündeki sulama çekiminin artması
Doğru cevap: D
Çözüm: Yağış artışı olmadan bahar sonu debi artışına kar erimeleri katkı yapabilir.
Buharlaşma ve mineral beslenmesi benzer iki gölden A’nın denize gideğeni var, B’nin yok. Uzun sürede hangisi daha olasıdır?
- A) A’da çözünen tuzların uzaklaşması daha güç olur
- B) İki gölde tuzluluk yalnız gölün derinliğine bağlı kalır
- C) B’de tuzların doğal dışa akışla uzaklaştırılması daha hızlı olur
- D) A’nın tuzluluğu çıkışından bağımsız olarak sürekli artar
- E) B’de çözünmüş tuzların birikmesi daha kolaydır
Doğru cevap: E
Çözüm: Dışa akışı olmayan göllerde tuzların uzaklaştırılması zorlaşır; su buharlaşırken tuzlar birikebilir.
Van Gölü ile Uzungöl’ün oluşumu karşılaştırıldığında doğru eşleştirme hangisidir?
- A) Van: volkanik set; Uzungöl: heyelan set
- B) Van: kıyı set; Uzungöl: volkanik krater
- C) Van: buzul sirk; Uzungöl: tektonik
- D) Van: yapay baraj; Uzungöl: kıyı oku
- E) Van: tektonik obruk; Uzungöl: lav seti
Doğru cevap: A
Çözüm: Van, Nemrut volkanizmasının oluşturduğu setle; Uzungöl ise heyelan malzemesiyle kapanan vadiyle ilişkilidir.