I. Debi birim zamandaki akım hacmidir. II. Rejim akımın yıl içindeki değişimini anlatır. III. Kapalı havzalarda oluşan göllerin tamamı aynı derecede tuzludur. Hangileri doğrudur?
- A) I ve II
- B) Yalnız I
- C) Yalnız III
- D) II ve III
- E) I, II ve III
Doğru cevap: A
Çözüm: Debi ve rejim tanımları doğrudur. Kapalı göllerde tuzluluk iklim, kayaç ve su bütçesine bağlı olduğundan tamamı aynı derecede tuzlu değildir.
Bir öğrenci “Aras Türkiye sınırını aştığına göre açık havzadır.” diyor. Bu yargıyı geçersiz kılan en doğru bilgi hangisidir?
- A) Aras’ın kaynağının Türkiye içinde olması
- B) Aras’ın sularının Hazar adlı dışa akışı olmayan gölde sonlanması
- C) Hazar’a ulaşmadan önce Kura ile birleşmesi
- D) Aras’ın mevsimsel rejiminin düzensiz olması
- E) Aras’ın uzun bir yatağa sahip bulunması
Doğru cevap: B
Çözüm: Ülke sınırını geçmek açık havza ölçütü değildir. Aras-Kura sistemi okyanusa bağlantısı olmayan Hazar havzasında son bulur.
Aynı miktarda su taşıyan iki akarsudan biri yüksek eğimli dar vadide, diğeri alçak eğimli geniş yatakta akıyor. Hangi değerlendirme daha uygundur?
- A) Birincide kıvrımlı akış daha baskın, enerji potansiyeli daha az olur
- B) İkincinin dar ve eğimli yatağı daha yüksek düşü oluşturur
- C) Birincide hidroelektrik potansiyeli daha yüksek olabilir, ulaşım daha güç olabilir
- D) İki yatakta da enerji potansiyelini yalnız akarsu uzunluğu belirler
- E) İkincinin eğimi düşük olduğu için hidroelektrik potansiyeli mutlaka daha yüksek olur
Doğru cevap: C
Çözüm: Yatak eğimi ve düşü, hidroelektrik enerji için avantaj; düzenli ve güvenli akarsu taşımacılığı için dezavantaj olabilir.
Dağlık bir havzada nisan-haziran aylarında yağışta büyük değişiklik olmamasına rağmen akım belirgin artıyor. En olası ek beslenme hangisidir?
- A) Havzada buharlaşmanın aynı dönemde aniden artması
- B) Yer altı suyu kaynaklarının dönem boyunca tamamen kuruması
- C) Akarsu yatağının mansabında geniş bir barajla tutulması
- D) Yüksek kesimlerdeki kar örtüsünün erimesi
- E) Havzanın aşağı bölümündeki sulama çekiminin artması
Doğru cevap: D
Çözüm: Yağış artışı olmadan bahar sonu debi artışına kar erimeleri katkı yapabilir.
Buharlaşma ve mineral beslenmesi benzer iki gölden A’nın denize gideğeni var, B’nin yok. Uzun sürede hangisi daha olasıdır?
- A) A’da çözünen tuzların uzaklaşması daha güç olur
- B) İki gölde tuzluluk yalnız gölün derinliğine bağlı kalır
- C) B’de tuzların doğal dışa akışla uzaklaştırılması daha hızlı olur
- D) A’nın tuzluluğu çıkışından bağımsız olarak sürekli artar
- E) B’de çözünmüş tuzların birikmesi daha kolaydır
Doğru cevap: E
Çözüm: Dışa akışı olmayan göllerde tuzların uzaklaştırılması zorlaşır; su buharlaşırken tuzlar birikebilir.
Van Gölü ile Uzungöl’ün oluşumu karşılaştırıldığında doğru eşleştirme hangisidir?
- A) Van: volkanik set; Uzungöl: heyelan set
- B) Van: kıyı set; Uzungöl: volkanik krater
- C) Van: buzul sirk; Uzungöl: tektonik
- D) Van: yapay baraj; Uzungöl: kıyı oku
- E) Van: tektonik obruk; Uzungöl: lav seti
Doğru cevap: A
Çözüm: Van, Nemrut volkanizmasının oluşturduğu setle; Uzungöl ise heyelan malzemesiyle kapanan vadiyle ilişkilidir.
I. Kızılırmak Karadeniz’e ulaşır. II. Aras, dışa akışı olmayan Hazar havzasına ulaşır. III. Fırat ile Dicle suları Basra Körfezi’ne ulaşır. Hangileri doğrudur?
- A) Yalnız I
- B) I, II ve III
- C) Yalnız II
- D) I ve III
- E) II ve III
Doğru cevap: B
Çözüm: Üç eşleştirme de doğrudur. Hazar’a ulaşan Aras kapalı havzada; Karadeniz ve Basra Körfezi’ne ulaşanlar açık havzadadır.
Kurak bir iç havzada sulama için yer altı suyu çok hızlı çekiliyor ve göl alanı daralıyor. Uzun dönemli en doğru önlem hangisidir?
- A) Bütün suyu kontrolsüz çekmeye devam etmek
- B) Kapalı havzaya sonsuz su varmış gibi davranmak
- C) Su çekimini doğal beslenmeyle uyumlu yönetip sulamada verimliliği artırmak
- D) Kuyuları derinleştirince yenilenme hızının mutlaka artacağını varsaymak
- E) Gölde buharlaşmayı tamamen yok saymak
Doğru cevap: C
Çözüm: Su bütçesi; beslenme, çekim ve buharlaşmanın birlikte yönetilmesini gerektirir. Verimli sulama kaynak üzerindeki baskıyı azaltabilir.
I. Terra rossa — Akdeniz kalkerli sahası. II. Çernezyom — Erzurum-Kars çayırı. III. Alüvyal — akarsu birikim düzlüğü. Hangileri doğrudur?
- A) Yalnız II
- B) Yalnız III
- C) I ve II
- D) I, II ve III
- E) I ve III
Doğru cevap: D
Çözüm: Terra rossa Akdeniz kırmızı toprağıdır; çernezyom gür çayır altındadır; alüvyal toprak akarsu birikimiyle oluşur.
Toprakların I. iklim ve bitki örtüsüne göre olgunlaşan, II. taşıma-birikmeyle genç kalan, III. yerel tuzluluk gibi koşullarla belirlenen şeklinde gruplanması hangi sıradadır?
- A) Azonal — zonal — intrazonal
- B) İntrazonal — azonal — zonal
- C) Zonal — intrazonal — azonal
- D) Azonal — intrazonal — zonal
- E) Zonal — azonal — intrazonal
Doğru cevap: E
Çözüm: Zonal toprakta iklim ve bitki; azonalda taşınmış genç malzeme; intrazonalda yerel ana materyal, tuz veya drenaj belirleyicidir.
Bir kapalı havzada tuzlu zemin, başka bir yerde mevsimsel şişip çatlayan kil toprağı var. İki toprak grubu sırasıyla hangileridir?
- A) Halomorfik — vertisol
- B) Çernezyom — terra rossa
- C) Alüvyal — podzol
- D) Podzol — litosol
- E) Regosol — laterit
Doğru cevap: A
Çözüm: Tuz/alkalilik halomorfik; yüksek kilin şişip büzülmesi vertisol özelliğidir. Her ikisi intrazonal örneklerdir.
Akarsu üzerindeki büyük baraj, delta önüne ulaşan alüvyon miktarını azaltırsa aşağıdakilerden hangisi beklenebilir?
- A) Deltada yeni alüvyon birikiminin belirgin biçimde hızlanması
- B) Kıyıdaki birikimin azalması ve aşınma baskısının artması
- C) Kıyı erozyonunun sediment açığından bağımsız olarak sıfırlanması
- D) Akarsuyun taşıdığı katı yükün baraj sonrasında mutlaka artması
- E) Deltanın eski büyüme hızını dışarıdan malzeme almadan sürdürmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Barajlar taşınan sedimenti tutabilir. Delta yeni malzemeyle beslenmezse kıyı aşınmasına karşı daha kırılgan olabilir.
Toprak veriminin azalmasına yol açan erozyon ile heyelan arasındaki temel ayrım hangisidir?
- A) Erozyon yalnız kaya bloklarının kayması, heyelan yalnız rüzgârla taşınmasıdır
- B) Heyelan ince toprak parçacıklarının sadece rüzgârla sürüklenmesidir
- C) Erozyonda parçacıklar taşınırken heyelanda bir zemin veya kaya kütlesi yamaç boyunca yer değiştirir
- D) Erozyon her zaman aniden gerçekleşen tek parça kütle hareketidir
- E) İkisinin oluşumu için de mutlaka aktif fay kırılması gerekir
Doğru cevap: C
Çözüm: Erozyon aşınan toprağın su ve rüzgârla taşınması; heyelan ise kütlesel yamaç hareketidir.
Aşırı yağış alan dik bir Karadeniz yamacında orman örtüsü yok edilmiş ve zeminin suya doygunluğu artmıştır. Hangi tehlike özellikle artar?
- A) Karstik düden oluşumu
- B) Kıyı oku birikimi
- C) Rüzgâr erozyonunun hızlanması
- D) Heyelan
- E) Buzul sirk gölü oluşumu
Doğru cevap: D
Çözüm: Yağış, dik eğim, zemin özellikleri ve bitki örtüsünün kaybı bir araya geldiğinde heyelan olasılığı artabilir.
Yoğun yapılaşmış bir kentte kısa süreli kuvvetli sağanakla bodrum katları su basıyor. Riski azaltmak için hangi ikili en uygundur?
- A) Yalnız yeni asfalt yollar açma ve kanalları daraltma
- B) Dere yatağını yapılaşmaya açma ve taban kotunu yükseltme
- C) Yeşil alanları azaltma ve yüzey akışını hızlandırma
- D) Drenajı değiştirmeden sadece bodrum sayısını artırma
- E) Geçirgen yüzeyleri artırma ve yağmur suyu drenajını iyileştirme
Doğru cevap: E
Çözüm: Şiddetli yağışın yüzey akışına dönüşmesini yavaşlatmak ve suyu güvenle tahliye etmek kent seli riskini azaltır.
Aynı büyüklükte deprem yaşayan iki ilçede birinde dayanıksız ve zayıf zemindeki yapı sayısı fazladır. Neden kayıp daha yüksek olabilir?
- A) Maruziyet ve yapıların zarar görebilirliği daha yüksektir
- B) İkinci ilçede deprem büyüklüğünün aynı olmasına rağmen mutlaka daha az hissedilmesi
- C) Yapıların dayanımı arttıkça riskin de aynı ölçüde artması
- D) Zemin koşullarının yalnız sel riskiyle ilgili olması
- E) İnsan ve bina yoğunluğunun olası kayıp hesabının dışında kalması
Doğru cevap: A
Çözüm: Afet riski tehlikeyle birlikte maruziyet ve kırılganlığa bağlıdır. Aynı büyüklükteki deprem farklı hasarlar doğurabilir.
Kış boyunca yüksek yamaçta kalın kar tabakası birikiyor, ardından hızlı ısınma ve yeni kar yükü oluşuyor. Hangi değerlendirme en uygundur?
- A) Kar kalınlığındaki artışın yamaç dengesini her koşulda güçlendirmesi
- B) Çığ tehlikesi yük ve kar örtüsü dengesindeki değişimle artabilir
- C) Çığ tehlikesinin sadece yağışın toplam yıllık miktarına bağlı olması
- D) Çığ oluşumunun yalnız zemin türüyle belirlenmesi
- E) Yeni kar yükünün eski tabakalarla ilişkisinin önemsiz kalması
Doğru cevap: B
Çözüm: Kar tabakasının yapısı, yeni yük, ısınma ve eğim çığ tehlikesinde birlikte etkili olabilir.
Erozyonun yoğun olduğu tarım havzasında hangi arazi yönetimi çifti toprak kaybını azaltmaya daha uygundur?
- A) Eğim yönünde sürüm ve çıplak toprağı artırma
- B) Meraların aşırı otlatılması ve ormansızlaştırma
- C) Eğime dik sürüm ve bitki örtüsünün korunması
- D) Dere kıyılarında doğal bitkiyi kaldırma
- E) Nadas alanlarında rüzgâr perdesini tümüyle yok etme
Doğru cevap: C
Çözüm: Eğime dik işleme ve bitkisel örtünün güçlenmesi su erozyonunu yavaşlatır; eğim boyunca işleme akışı hızlandırabilir.
Bir planlama ekibi I. fay üzerinde yapı güçlendirme, II. dik yağışlı yamaçta drenaj ve bitki örtüsü, III. taşkın yatağında imar sınırlaması öneriyor. Hangileri uygun risk azaltmadır?
- A) Yalnız I
- B) Yalnız II
- C) I ve III
- D) I, II ve III
- E) II ve III
Doğru cevap: D
Çözüm: Depremde yapı ve zemin güvenliği, heyelanda su-yamaç yönetimi, taşkında riskli alanda yapılaşmama önemlidir.
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye su-toprak-afet ilişkilerini doğru bir bütün olarak açıklar?
- A) Düzensiz rejim yalnız ulaşımı etkiler; taşkınla ilgisi yoktur; fayların yapı kalitesiyle ilişkisi bulunmaz
- B) Kapalı havza şartları erozyonu engeller ve bütün zeminler depremde aynı tepkiyi verir
- C) Alüvyal birikimin yaygın olduğu ovalarda taşkın yatağı planlamasına ihtiyaç bulunmaz
- D) Orman tahribi yağışlı yamaçlarda kütle hareketi ve yüzey akışını mutlaka azaltır
- E) Düzensiz rejim taşkın yönetimini, eğimli arazide bitki örtüsü toprak korumayı, aktif faylarda dayanıklı yapılaşma deprem riskini ilgilendirir
Doğru cevap: E
Çözüm: Su rejimi taşkını, yamaç ve örtü erozyonu, yapılaşma ile zemin koşulları deprem riskini etkiler; süreçleri ayrı fakat bağlantılı düşünmek gerekir.