Türkiye’nin dağ oluşumu bakımından üzerinde bulunduğu genç orojenik kuşak hangisidir?
- A) Alp-Himalaya Dağ Kuşağı
- B) And Dağ Kuşağı
- C) İskandinav Kalkanı
- D) Appalaş Dağ Kuşağı
- E) Avustralya Kalkanı
Doğru cevap: A
Çözüm: Türkiye, Alp-Himalaya genç kıvrım kuşağında yer alır. Genç tektonik hareketler engebeli yapı ve aktif faylarla ilişkilidir.
Kuzey Anadolu Dağları ile Toros Dağlarının oluşumunda öne çıkan iç kuvvet hangisidir?
- A) Rüzgârın biriktirmesi
- B) Orojenez sırasında kıvrılma
- C) Buzulların aşındırması
- D) Gelgitin kıyıyı şekillendirmesi
- E) Akarsu deltası oluşumu
Doğru cevap: B
Çözüm: Levhaların sıkıştırdığı tortul tabakaların kıvrılarak yükselmesi bu dağların temel oluşum mekanizmasıdır.
Kırıklarla sınırlanan bloklardan çevresine göre yüksekte kalan dağlık kütleye ne ad verilir?
- A) Graben
- B) Dolin
- C) Horst
- D) Polye
- E) Delta
Doğru cevap: C
Çözüm: Faylanma sonucu yüksekte kalan blok horst, çöken çukur blok grabendir. Batı Anadolu’da belirgin örnekleri bulunur.
Batı Anadolu’da faylanma sonucunda çevresine göre çökmüş uzun çöküntü alanı hangi kavramla adlandırılır?
- A) Horst
- B) Sirk
- C) Tombolo
- D) Graben
- E) Lös
Doğru cevap: D
Çözüm: Graben, tektonik kırılmayla alçalan bloktur. Ege’de Gediz ve Menderes ovaları bu tür çöküntü alanlarıyla ilişkilidir.
Aşağıdaki dağlardan hangisi Türkiye’deki volkanik dağlara örnektir?
- A) Yunt Dağı
- B) Aydın Dağları
- C) Küre Dağları
- D) Canik Dağları
- E) Erciyes Dağı
Doğru cevap: E
Çözüm: Erciyes, volkanik malzemelerin birikmesiyle oluşmuş bir dağdır. Yunt ve Aydın Dağları kırık, Küre ve Canik Dağları kıvrım kuşağındadır.
Türkiye’nin en yüksek zirvesini barındıran dağ hangisidir?
- A) Büyük Ağrı Dağı
- B) Erciyes Dağı
- C) Kaçkar Dağı
- D) Süphan Dağı
- E) Uludağ
Doğru cevap: A
Çözüm: Büyük Ağrı Dağı yaklaşık 5.137 metreye ulaşan volkanik yapılı zirvesiyle Türkiye’nin en yüksek dağıdır.
Türkiye’de ortalama yükseltinin genel değişimi hangi yönde artış gösterir?
- A) Doğudan batıya doğru
- B) Batıdan doğuya doğru
- C) Kuzeyden güneye her yerde eşit
- D) Yalnız kıyı şeridinde doğuya doğru azalır
- E) Güneye gidildikçe zorunlu olarak sıfırlanır
Doğru cevap: B
Çözüm: Yükselti Türkiye’de genel olarak batıdan doğuya ve kıyılardan iç kesimlere doğru artış eğilimindedir.
Yunt Dağı, Bozdağlar ve Aydın Dağları aynı oluşum bakımından hangi dağ grubunda değerlendirilir?
- A) Kırık (horst) dağları
- B) Volkanik koniler
- C) Buzul birikim dağları
- D) Kıyı kordonu tepeleri
- E) Kıvrım kuşağındaki Toros sıradağları
Doğru cevap: A
Çözüm: Batı Anadolu’da bu dağlar faylanma sonucunda yüksekte kalan horst bloklarıdır.
Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovalarının bulunduğu çöküntü sahaları hangi sistemle açıklanır?
- A) Buzul sirkleriyle
- B) Horst-graben sistemiyle
- C) Mercan resifi gelişimiyle
- D) Volkanik krater dolgularıyla
- E) Gelgit haliçleriyle
Doğru cevap: B
Çözüm: Ege’de faylanmayla alçalan çöküntü ovaları graben, çevresindeki yükselen kütleler horst niteliği taşır.
Kuzey Anadolu Dağları ve Torosların denize paralel uzanmasının kıyı ve iç kesim arasında en doğrudan sonucu hangisidir?
- A) Bütün Türkiye’de yükseltinin eşitlenmesi
- B) Ege’de körfez sayısının sıfırlanması
- C) Deniz etkisinin iç bölgelere sokulmasını bazı kesimlerde sınırlaması
- D) Bütün ovaların denizden kazanılması
- E) Akarsu vadilerinin oluşamaması
Doğru cevap: C
Çözüm: Kıyıya paralel dağ sıraları kıyı ile iç kesim arasında doğal engel oluşturur ve iklim ile ulaşım koşullarını etkiler.
Ege kıyılarında koy ve körfez sayısının fazla olmasında hangisi önemli rol oynar?
- A) Fiyortların çok yaygın olması
- B) Dağların yalnız kıyıya paralel uzanması
- C) Kıyı boyunca tek bir dik duvar bulunması
- D) Enine kıyı yapısı ve horst-graben uzanışı
- E) Tüm akarsuların doğuya akması
Doğru cevap: D
Çözüm: Kıyıya dik uzanan dağ ve çöküntü sistemleri kıyıyı girintili çıkıntılı kılar; birçok koy ve körfez oluşur.
Çarşamba Deltası’nı oluştururken taşıdığı alüvyonları Karadeniz kıyısına biriktiren akarsu hangisidir?
- A) Kızılırmak
- B) Sakarya
- C) Gediz
- D) Meriç
- E) Yeşilırmak
Doğru cevap: E
Çözüm: Samsun çevresindeki Çarşamba Deltası Yeşilırmak’ın taşıdığı malzemelerin kıyıda birikmesiyle gelişmiştir.
Kızılırmak’ın Karadeniz’e ulaştığı çevrede oluşturduğu delta ovası hangisidir?
- A) Bafra Ovası
- B) Çarşamba Ovası
- C) Çukurova
- D) Silifke Ovası
- E) Amik Ovası
Doğru cevap: A
Çözüm: Bafra Deltası Kızılırmak’ın, Çarşamba Deltası Yeşilırmak’ın eseridir; birbirleriyle karıştırılmamalıdır.
Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin taşıdığı alüvyonların oluşturduğu geniş delta ovası hangisidir?
- A) Bafra
- B) Çukurova
- C) Konya Ovası
- D) Erzurum Ovası
- E) Ergene Ovası
Doğru cevap: B
Çözüm: Çukurova, Seyhan ve Ceyhan akarsularının taşımış olduğu birikintilerle gelişen geniş kıyı ovasıdır.
Kıyı tipi ile Türkiye’deki örnek alanı aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
- A) Dalmaçya — Kaş çevresi
- B) Fiyort — Bafra kıyıları
- C) Watt — Çukurova
- D) Skyer — İzmir Körfezi
- E) Haliçli kıyı — Kapıdağ Yarımadası
Doğru cevap: A
Çözüm: Kaş çevresinde kıyıya paralel ada ve yarımadalar dalmaçya özelliğindedir. Fiyort, skyer ve watt Türkiye’de karakteristik kıyı tipleri değildir.
I. Fiyort, II. Skyer, III. Enine kıyı tiplerinden hangilerinin Türkiye’de yaygın doğal örneği bulunmaz?
- A) Yalnız I
- B) I ve II
- C) Yalnız II
- D) II ve III
- E) I, II ve III
Doğru cevap: B
Çözüm: Buzul vadisi ve buzul aşınım şekillerinin denizle dolmasına dayanan fiyort ve skyer kıyıları Türkiye’de görülmez; enine kıyı Ege’de yaygındır.
Güneybatı Anadolu’da Marmaris-Fethiye çevresinde deniz altında kalan eski akarsu vadileri ile Kaş çevresindeki paralel adalar sırasıyla hangi kıyı tiplerini gösterir?
- A) Dalmaçya ve ria
- B) Fiyort ve skyer
- C) Ria ve dalmaçya
- D) Watt ve boyuna
- E) Limanlı ve enine
Doğru cevap: C
Çözüm: Marmaris-Fethiye’de ria, Kaş çevresinde dalmaçya kıyıları görülür; oluşum süreçleri aynı değildir.
Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında girinti-çıkıntıların Ege’ye göre genellikle az olması hangi birlikte koşulla açıklanır?
- A) Horst-grabenlerin denize dik uzanması ve enine kıyı
- B) Denize ulaşan bütün akarsuların deltaya dönüşmesi
- C) Geniş fiyort vadilerinin oluşması
- D) Dağların kıyıya paralelliği ve boyuna kıyı özelliği
- E) Gelgitin güçlü olması
Doğru cevap: D
Çözüm: Dağların kıyıya paralel uzandığı alanlarda boyuna kıyı gelişir; kıyı çizgisi genellikle daha sadedir ve geçişler zorlaşabilir.
Ege Bölgesi’nde hem graben ovalarının geniş yer kaplaması hem de kıyıların çok girintili olması en iyi hangi yapı ile açıklanır?
- A) Kalkerli yer altı sularının traverten biriktirmesi
- B) Kutup buzullarının vadi kazması
- C) Kıyı boyunca sürekli boyuna sıradağ bulunması
- D) Sadece rüzgâr kumullarının kıyı oluşturması
- E) Doğu-batı uzanışlı horst-graben sisteminin denize açılması
Doğru cevap: E
Çözüm: Ege’de doğu-batı yönlü horst ve grabenler denize dik uzanarak hem çöküntü ovalarını hem de çok girintili kıyıyı destekler.
I. Sığ kıyı, II. Yeterli alüvyon, III. Birikintileri sürekli uzaklaştıran çok güçlü kıyı akıntısı koşullarından hangileri delta gelişimini destekler?
- A) I ve II
- B) Yalnız III
- C) II ve III
- D) I ve III
- E) I, II ve III
Doğru cevap: A
Çözüm: Delta için birikim koşulları gerekir. Sığ kıyı ve bol alüvyon elverişlidir; güçlü akıntının malzemeyi uzaklaştırması delta oluşumunu engeller.