Kıyı tipi ile Türkiye’deki örnek alanı aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
- A) Dalmaçya — Kaş çevresi
- B) Fiyort — Bafra kıyıları
- C) Watt — Çukurova
- D) Skyer — İzmir Körfezi
- E) Haliçli kıyı — Kapıdağ Yarımadası
Doğru cevap: A
Çözüm: Kaş çevresinde kıyıya paralel ada ve yarımadalar dalmaçya özelliğindedir. Fiyort, skyer ve watt Türkiye’de karakteristik kıyı tipleri değildir.
I. Fiyort, II. Skyer, III. Enine kıyı tiplerinden hangilerinin Türkiye’de yaygın doğal örneği bulunmaz?
- A) Yalnız I
- B) I ve II
- C) Yalnız II
- D) II ve III
- E) I, II ve III
Doğru cevap: B
Çözüm: Buzul vadisi ve buzul aşınım şekillerinin denizle dolmasına dayanan fiyort ve skyer kıyıları Türkiye’de görülmez; enine kıyı Ege’de yaygındır.
Güneybatı Anadolu’da Marmaris-Fethiye çevresinde deniz altında kalan eski akarsu vadileri ile Kaş çevresindeki paralel adalar sırasıyla hangi kıyı tiplerini gösterir?
- A) Dalmaçya ve ria
- B) Fiyort ve skyer
- C) Ria ve dalmaçya
- D) Watt ve boyuna
- E) Limanlı ve enine
Doğru cevap: C
Çözüm: Marmaris-Fethiye’de ria, Kaş çevresinde dalmaçya kıyıları görülür; oluşum süreçleri aynı değildir.
Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında girinti-çıkıntıların Ege’ye göre genellikle az olması hangi birlikte koşulla açıklanır?
- A) Horst-grabenlerin denize dik uzanması ve enine kıyı
- B) Denize ulaşan bütün akarsuların deltaya dönüşmesi
- C) Geniş fiyort vadilerinin oluşması
- D) Dağların kıyıya paralelliği ve boyuna kıyı özelliği
- E) Gelgitin güçlü olması
Doğru cevap: D
Çözüm: Dağların kıyıya paralel uzandığı alanlarda boyuna kıyı gelişir; kıyı çizgisi genellikle daha sadedir ve geçişler zorlaşabilir.
Ege Bölgesi’nde hem graben ovalarının geniş yer kaplaması hem de kıyıların çok girintili olması en iyi hangi yapı ile açıklanır?
- A) Kalkerli yer altı sularının traverten biriktirmesi
- B) Kutup buzullarının vadi kazması
- C) Kıyı boyunca sürekli boyuna sıradağ bulunması
- D) Sadece rüzgâr kumullarının kıyı oluşturması
- E) Doğu-batı uzanışlı horst-graben sisteminin denize açılması
Doğru cevap: E
Çözüm: Ege’de doğu-batı yönlü horst ve grabenler denize dik uzanarak hem çöküntü ovalarını hem de çok girintili kıyıyı destekler.
I. Sığ kıyı, II. Yeterli alüvyon, III. Birikintileri sürekli uzaklaştıran çok güçlü kıyı akıntısı koşullarından hangileri delta gelişimini destekler?
- A) I ve II
- B) Yalnız III
- C) II ve III
- D) I ve III
- E) I, II ve III
Doğru cevap: A
Çözüm: Delta için birikim koşulları gerekir. Sığ kıyı ve bol alüvyon elverişlidir; güçlü akıntının malzemeyi uzaklaştırması delta oluşumunu engeller.
Akdeniz Bölgesi’ndeki kalkerli dağlık alanda yüzeyde akarsuların seyrek, yer altı boşlukları ve çöküntü çukurlarının yaygın olması neye işaret eder?
- A) Geniş yüzey buzullaşmasına
- B) Karstik drenaj ve çözünebilen kayaçlara
- C) Kumulların gelgitte taşınmasına
- D) Granitin hızla çözünmesine
- E) Her yerde volkanik lav akışına
Doğru cevap: B
Çözüm: Kalkerli arazide sular çatlaklardan yer altına sızar, mağara ve obruk gibi karstik boşluklar gelişebilir; yüzey akışı azalabilir.
Türkiye’de akarsuların birçok bölgede derin vadiler açması ve enerji potansiyelinin yüksek olması hangi doğal özellikleri birlikte düşündürür?
- A) Yer şekillerinin her yerde çok düz oluşunu
- B) Deniz seviyesinin her yerde yükselmesini
- C) Yükselti ve eğim farklarının fazla oluşunu
- D) Gelgit olayının aşırı güçlü olmasını
- E) Bütün akarsuların çok yavaş akmasını
Doğru cevap: C
Çözüm: Eğim ve yükselti farkı fazla olan arazilerde akarsuların aşındırma gücü ve hidroelektrik potansiyeli artabilir.
Çarşamba Ovası ile Konya Ovası karşılaştırıldığında oluşumları bakımından hangi ayrım doğrudur?
- A) İkisi de buzul aşınım çukurudur
- B) Çarşamba horst, Konya tombolo örneğidir
- C) İkisi de deniz altında kalmış vadidir
- D) Çarşamba kıyı deltasıdır, Konya tektonik kökenli iç ova olarak değerlendirilir
- E) Çarşamba volkanik krater, Konya kıyı deltasıdır
Doğru cevap: D
Çözüm: Çarşamba Yeşilırmak’ın kıyı birikimiyle gelişmiş delta alanıdır; Konya Ovası bir tektonik çöküntü ovasıdır.
Türkiye’nin genç tektonik yükselme sürecinin akarsu aşındırması üzerindeki yaygın etkisi hangisi olabilir?
- A) Bütün akarsuların durması
- B) Akarsuların yalnız delta oluşturması
- C) Kıyıda fiyortların oluşması
- D) Tüm eğimlerin sıfırlanması
- E) Akarsuların yatağına gömülerek vadilerini derinleştirmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Taban seviyesine göre yükselen kara parçalarında akarsular derine aşındırma yapabilir; bu süreç bazı vadilerin derinleşmesini açıklar.
Bir coğrafyacı yüksekçe düz bir alanın akarsu vadileriyle derince yarıldığını gözlemliyor. Bu alanı hangi sınıfa koyması beklenir?
- A) Plato
- B) Delta
- C) Falez
- D) Lagün
- E) Sirk
Doğru cevap: A
Çözüm: Yüksekteki geniş düzlüklerin akarsularca yarılıp parçalanması plato tanımıdır; delta ve lagün kıyı birikim şekilleridir.
Karstik yüzey şekilleri küçükten büyüğe genel sıralandığında hangi dizi doğrudur?
- A) Polye → uvala → dolin → lapya
- B) Lapya → dolin → uvala → polye
- C) Dolin → lapya → polye → uvala
- D) Uvala → polye → lapya → dolin
- E) Lapya → polye → dolin → uvala
Doğru cevap: B
Çözüm: Lapya en küçük çözünme oyuklarıdır; dolin, uvala ve polye sırasıyla daha geniş kapalı karstik çukurlardır.
Mağara tavanından gelişen sarkıtlarla tabandan yükselen dikitlerin birleşmesiyle hangi karstik birikim şekli oluşur?
- A) Obruk
- B) Polye
- C) Sütun
- D) Lapya
- E) Graben
Doğru cevap: C
Çözüm: Sarkıt ve dikitlerin zamanla birleşmesi mağara içinde sütunu oluşturur. Obruk ise çoğunlukla tavan çökmesiyle gelişir.
Kapıdağ Yarımadası’nın geçmişte ada iken birikme setiyle karaya bağlanması hangi oluşuma örnektir?
- A) Fiyort
- B) Ria
- C) Dolin
- D) Tombolo
- E) Kıyı falezi
Doğru cevap: D
Çözüm: Kapıdağ’ın karaya bağlanması bir tombolo (saplı ada) örneğidir; set ile kapanan sığ su alanına ise lagün denir.
Karadeniz kıyısındaki iki deltanın oluşum akarsuları doğru eşleştirildiğinde hangisi elde edilir?
- A) Bafra—Yeşilırmak, Çarşamba—Kızılırmak
- B) Bafra—Gediz, Çarşamba—Bakırçay
- C) Bafra—Meriç, Çarşamba—Seyhan
- D) Bafra—Ceyhan, Çarşamba—Fırat
- E) Bafra—Kızılırmak, Çarşamba—Yeşilırmak
Doğru cevap: E
Çözüm: Bafra Deltası Kızılırmak, Çarşamba Deltası Yeşilırmak tarafından oluşturulmuştur. Nehir-delta eşleştirmesi sık ölçülür.
Aşağıdaki ifadelerden hangisi Türkiye’deki volkanik yer şekilleriyle ilgili doğru bir bilgidir?
- A) Ağrı, Süphan ve Tendürek Doğu Anadolu’daki volkanik dağlardandır
- B) Yunt, Bozdağlar ve Aydın Dağları volkanik konidir
- C) Küre ve Doğu Karadeniz dağları lav kubbeleridir
- D) Karadeniz deltaları yanardağ patlamasıyla oluşur
- E) Türkiye’nin en yüksek dağı buzullaşmayla birikmiş kumuldur
Doğru cevap: A
Çözüm: Doğu Anadolu’da Ağrı, Süphan, Tendürek, Nemrut; İç Anadolu’da Erciyes, Hasan gibi volkanik dağlar bulunur.
Büyükçekmece ve Küçükçekmece çevresindeki kıyı şekillerinin oluşumunu açıklayan en uygun süreç hangisidir?
- A) Buzul aşındırmasının fiyort açması
- B) Kıyı birikim setinin koy ağzını kapatarak lagün oluşturması
- C) Kırılmanın horst yükseltmesi
- D) Kalker çözünmesiyle polye oluşması
- E) Volkanik külün krater gölü oluşturması
Doğru cevap: B
Çözüm: Kıyı kordonuyla denizden ayrılan sığ su alanı lagündür; İstanbul çevresindeki Büyükçekmece ve Küçükçekmece örneklerdendir.
I. Kuzey Anadolu Fayı, II. Doğu Anadolu Fayı, III. Ege’nin genişlemeli normal fayları: Hangileri Türkiye’de güncel tektonik hareketlerle ilişkilidir?
- A) Yalnız I
- B) Yalnız II
- C) I, II ve III
- D) I ve II
- E) II ve III
Doğru cevap: C
Çözüm: Türkiye’nin kuzeyi ve doğusundaki büyük doğrultu atımlı faylar ile Batı Anadolu’nun genişlemeli fay sistemleri etkin tektonik yapının parçalarıdır.
I. Taşeli Platosu, II. Erzurum-Kars Platosu, III. Çarşamba Ovası için sırasıyla hangi oluşum ilişkisi doğrudur?
- A) Volkanik plato — delta — karstik plato
- B) Buzul platosu — horst — lagün
- C) Delta — volkanik plato — kıvrım dağı
- D) Karstik zeminli plato — volkanik zeminli plato — delta
- E) Tektonik çukur — fiyort — traverten
Doğru cevap: D
Çözüm: Taşeli karstik, Erzurum-Kars volkanik zeminle ilişkilidir; Çarşamba ise akarsu birikimiyle oluşan deltadır.
Türkiye’deki relief ve kıyı tipleriyle ilgili I. Ege’de enine kıyı yaygındır, II. Akdeniz’de boyuna kıyı yaygındır, III. Kaş’ta dalmaçya kıyısı örneği görülür öncüllerinden hangileri doğrudur?
- A) Yalnız I
- B) Yalnız III
- C) I ve II
- D) II ve III
- E) I, II ve III
Doğru cevap: E
Çözüm: Ege’de kıyıya dik dağlar enine kıyıyı, Akdeniz’de paralel Toroslar boyuna kıyıyı destekler; Kaş’ta dalmaçya örneği vardır.