Türkiye'nin kuzey kıyılarında yer alan deniz hangisidir?
- A) Hazar Denizi
- B) Kızıldeniz
- C) Karadeniz
- D) Akdeniz
- E) Ege Denizi
Doğru cevap: C
Çözüm: Türkiye'nin kuzeyinde Karadeniz yer alır. Karadeniz kıyıları nemli iklim ve kuzeyde kıyıya paralel uzanan dağlarla ilişkilidir.
Türkiye'nin batısındaki kıyılarında geniş yer kaplayan deniz hangisidir?
- A) Karadeniz
- B) Baltık Denizi
- C) Hazar Denizi
- D) Ege Denizi
- E) Akdeniz
Doğru cevap: D
Çözüm: Ege Denizi Türkiye'nin batısında bulunur. Batı Anadolu'da dağların kıyıya dik uzanması, deniz etkisinin iç kesimlere sokulmasını kolaylaştırır.
Batı Anadolu'da dağların Ege Denizi kıyısına göre genel uzanış biçimi nasıldır?
- A) Dairesel
- B) Kıyıya dik
- C) Kıyıya tamamen paralel
- D) Düzensiz ve yönsüz
- E) Yalnız kuzey-güney
Doğru cevap: B
Çözüm: Batı Anadolu'daki birçok dağ sırası Ege kıyılarına genel olarak dik uzanır. Bu durum kıyıların girintili çıkıntılı olmasında ve deniz etkisinin içeri ulaşmasında etkilidir.
Karadeniz kıyısında denize genellikle paralel uzanan dağ sistemi hangisidir?
- A) Bozdağlar
- B) Toros Dağları
- C) Aydın Dağları
- D) Amanos Dağları
- E) Kuzey Anadolu Dağları
Doğru cevap: E
Çözüm: Kuzey Anadolu Dağları Karadeniz kıyıları boyunca genel olarak kıyıya paralel uzanır. Bu uzanış kıyı ile iç kesimler arasında iklim ve ulaşım farklılıkları oluşturur.
Akdeniz kıyıları boyunca genel olarak denize paralel uzanan dağ sistemi hangisidir?
- A) Bozdağlar
- B) Yunt Dağı
- C) Kuzey Anadolu Dağları
- D) Toros Dağları
- E) Aydın Dağları
Doğru cevap: D
Çözüm: Toros Dağları Akdeniz kıyılarının önemli bir bölümünde kıyıya paralel uzanır. Kıyı ve iç kesimler arasındaki iklim ve ulaşım farklarında etkilidir.
Türkiye'nin en yüksek dağ zirvesi hangi dağda bulunur?
- A) Uludağ
- B) Nemrut Dağı
- C) Ağrı Dağı
- D) Erciyes Dağı
- E) Kaçkar Dağı
Doğru cevap: C
Çözüm: Türkiye'nin en yüksek zirvesi Doğu Anadolu'daki Ağrı Dağı'ndadır. Erciyes, Kaçkar ve Uludağ yüksek olmalarına rağmen Ağrı'nın zirve yükseltisine ulaşmaz.
Yüz ölçümü bakımından Türkiye'nin en büyük doğal gölü hangisidir?
- A) Eğirdir Gölü
- B) Uluabat Gölü
- C) Tuz Gölü
- D) Beyşehir Gölü
- E) Van Gölü
Doğru cevap: E
Çözüm: Van Gölü Türkiye'nin yüz ölçümü bakımından en büyük doğal gölüdür. Suyu tuzlu-sodalıdır ve göl kapalı havzada bulunur.
Doğu Karadeniz'in denize bakan dağ yamaçlarında bol yağış görülmesini sağlayan süreç hangisidir?
- A) Nemli havanın yükselip soğuyarak orografik yağış oluşturması
- B) Bütün nemin yer altına geçmesi
- C) Havanın alçalıp sürekli ısınması
- D) Kıyıdan içeri esen rüzgârların tamamen durması
- E) Yalnız okyanus akıntılarının kesilmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Denizden gelen nemli hava dağ yamaçları boyunca yükselir, soğur ve yoğunlaşır; bu sürece orografik (yamaç) yağışı denir. Doğu Karadeniz'de belirgindir.
Akdeniz iklimiyle Karadeniz ikliminin yağış rejimi bakımından temel farkı hangisidir?
- A) Karadeniz'de yazın tüm akarsular kurur, Akdeniz'de kuraklık olmaz.
- B) İki iklimde sıcaklık ve yağış yıl boyunca aynı kalır.
- C) Akdeniz'de yaz kuraklığı belirgin, Karadeniz'de yıl boyunca yağış görülebilir.
- D) İki iklimde yağış yalnız temmuzda düşer.
- E) Akdeniz'de her mevsim kar, Karadeniz'de hiç yağış yoktur.
Doğru cevap: C
Çözüm: Akdeniz ikliminde yazlar kuraktır ve yağışlar özellikle kışta yoğunlaşır. Karadeniz iklimi ise genel olarak yılın dört mevsiminde yağış alır.
Karasal iklimin kıyı iklimlerine göre yıllık sıcaklık farkının genellikle fazla olmasının başlıca nedeni hangisidir?
- A) Kıyıların Ekvator'un güneyinde bulunması
- B) Kıyılarda gece-gündüz süresinin hiç değişmemesi
- C) İç kesimlerde bütün dağların yok olması
- D) İç kesimlerde Güneş'in batıdan doğması
- E) Denizlerin sıcaklığı dengeleme etkisinin zayıf olması
Doğru cevap: E
Çözüm: Karasal bölgelerde denizin ısıyı yavaş alıp verme etkisi sınırlıdır. Bu nedenle yaz-kış sıcaklık farkı genellikle kıyı yerleşmelerine göre daha belirgindir.
Türkiye'de bakı etkisi nedeniyle aynı dağın hangi yamaçlarında karın daha erken erimesi genel olarak beklenir?
- A) Yalnız batıya bakan en dik yamaçta
- B) Yalnız doğuya bakan en dik yamaçta
- C) Güney yamaçlarda
- D) Kuzey yamaçlarda
- E) Yalnız tümseğin gölgeli kısmında
Doğru cevap: C
Çözüm: Türkiye Kuzey Yarım Küre'de olduğundan güney yamaçlar genel olarak daha çok güneş ışını alır. Benzer yükselti ve koşullarda karın daha erken erimesi beklenebilir.
Batı Anadolu'da Gediz ve Büyük Menderes ovalarının tektonik oluşum biçimi hangisidir?
- A) Faylanmayla çöken graben alanları
- B) Buzulun yığdığı moren sırtları
- C) Kireç taşının oluşturduğu dikitler
- D) Volkan konisinin kraterleri
- E) Rüzgârın oluşturduğu kıyı kumulları
Doğru cevap: A
Çözüm: Gediz ve Büyük Menderes ovaları Batı Anadolu'nun kırıklı yapısında çöken graben alanlarıdır. Bozdağlar ve Aydın Dağları gibi yükseltiler horst örnekleridir.
Kızılırmak'ın Bafra'da delta oluşturabilmesinin temel jeomorfolojik nedeni hangisidir?
- A) Deniz kıyısında aktif buzul bulunması
- B) Taşıdığı alüvyonları denize döküldüğü kesimde biriktirmesi
- C) Kuzey Anadolu Dağlarının tamamen aşınmış olması
- D) Deniz suyunun sürekli donması
- E) Yalnız yer altı sularıyla beslenmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Delta ovaları akarsuların taşıdığı alüvyonları deniz kıyısında biriktirmesiyle oluşur. Kızılırmak'ın Bafra, Yeşilırmak'ın Çarşamba deltaları buna örnektir.
21 Haziran günü Türkiye'de 42° Kuzey'deki bir merkezin gündüz süresi 36° Kuzey'deki merkeze göre nasıldır?
- A) Gece ve gündüz her iki merkezde 12'şer saattir.
- B) Daha kısadır.
- C) Daha uzundur.
- D) Boylamları farklıysa her zaman daha kısadır.
- E) Tamamen eşittir.
Doğru cevap: C
Çözüm: 21 Haziran Kuzey Yarım Küre'de yaz gündönümüdür. Kuzeydeki enlemlere gidildikçe gündüz süresi artar; Türkiye'nin 42° Kuzey'indeki merkez daha uzun gündüz yaşar.
Benzer yükselti ve bulutluluk koşullarında Türkiye'de aynı dağın güney yamacının kuzey yamacından daha sıcak olması hangisine kanıttır?
- A) Gelgit genliğine
- B) Meridyen farkına
- C) Akarsu rejiminin düzenliliğine
- D) Tuzluluk artışına
- E) Bakı etkisine
Doğru cevap: E
Çözüm: Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de dönenceler dışında bulunması, güney yamaçlara daha uygun güneşlenme açısı sağlar. Bu fark bakı olarak açıklanır.
Yükseldikçe sıcaklığın her 100 metrede yaklaşık 0,5 °C azaldığı kabul edilirse 200 metrede 20 °C olan havanın 1200 metredeki yaklaşık sıcaklığı kaç °C olur?
- A) 12 °C
- B) 25 °C
- C) 15 °C
- D) 10 °C
- E) 18 °C
Doğru cevap: C
Çözüm: Yükselti farkı 1200 − 200 = 1000 metredir. Verilen yaklaşık azalma kuralına göre 10 × 0,5 = 5 °C soğuma olur; 20 − 5 = 15 °C bulunur.
Doğu Karadeniz'de denize bakan yamaçların yüksek yağış, dağların iç kesime bakan yamaçlarının görece az yağış alması öncelikle hangi süreçle açıklanır?
- A) İki yamacın da Ekvator üzerinde yer alması
- B) Nemli havanın yükselirken yağış bırakması ve dağ engelinin iç kesimde yağış gölgesi oluşturması
- C) Bütün yağışın yer altındaki magmadan yükselmesi
- D) Yalnız meridyen farkının yağışı artırması
- E) Denizden uzaklaştıkça havanın otomatik nem kazanması
Doğru cevap: B
Çözüm: Denizden gelen nemli hava dağların denize bakan yamacında yükselip soğur ve yağış bırakır. Dağın arkasına geçen havada nem azalabileceğinden yağış gölgesi oluşur.
Van Gölü'nün oluşumu ve günümüzdeki havza durumu için hangi seçenek doğrudur?
- A) Bütün çanağı bir buzul oyduğu için akıntıyla Karadeniz'e boşalır.
- B) Gölün suyu sürekli Fırat Nehri'ne yüzeyden akar.
- C) Tektonik çanağın volkanik lavla önünün kesildiği, dışa akışı olmayan kapalı havza gölüdür.
- D) Sadece akarsu deltasıyla oluşmuş denize açık tatlı su gölüdür.
- E) Tamamı deniz dalgalarının kıyı setiyle oluşmuş bir lagündür.
Doğru cevap: C
Çözüm: Van Gölü tektonik çanağın Nemrut çevresindeki volkanik lavlarla kapanması sonucu oluşan karma yapılı göldür. Dışa akışı olmadığından kapalı havza ve tuzlu-sodalı su özelliği taşır.
Bir gölün açık havza yerine kapalı havzada yer alması suyun kimyasal özelliğini hangi yolla etkileyebilir?
- A) Bütün mineralleri bir çıkış ırmağıyla sürekli uzaklaştırarak
- B) Dışa akış olmadığında çözünmüş tuzların gölde birikmesini kolaylaştırarak
- C) Yağışa bağlı bütün dalgalanmaları ortadan kaldırarak
- D) Her kapalı havza gölünü zorunlu olarak tamamen tatlı suya dönüştürerek
- E) Buharlaşmayı tümüyle sıfırlayarak
Doğru cevap: B
Çözüm: Kapalı havzalarda sular denize yüzeyden boşalmaz; buharlaşma ve sınırlı dışa akış, çözünmüş tuzların birikmesini kolaylaştırabilir. Van ve Tuz gölleri örnektir.
Kızılırmak, Yeşilırmak ve Seyhan–Ceyhan akarsularıyla doğru delta eşleştirmesi hangisidir?
- A) Kızılırmak–Bafra; Yeşilırmak–Çarşamba; Seyhan–Ceyhan–Çukurova
- B) Kızılırmak–Menemen; Yeşilırmak–Silifke; Seyhan–Ceyhan–Bafra
- C) Kızılırmak–Çarşamba; Yeşilırmak–Bafra; Seyhan–Ceyhan–Çukurova
- D) Kızılırmak–Bafra; Yeşilırmak–Çukurova; Seyhan–Ceyhan–Çarşamba
- E) Kızılırmak–Çukurova; Yeşilırmak–Bafra; Seyhan–Ceyhan–Çarşamba
Doğru cevap: A
Çözüm: MEB coğrafya materyallerinde Kızılırmak'ın Bafra, Yeşilırmak'ın Çarşamba ve Seyhan–Ceyhan'ın Çukurova deltalarını oluşturduğu gösterilir.