Türkiye'nin Avrupa ve Asya arasında ulaşım ve enerji güzergâhında yer alması hangi konum türüne örnektir?
- A) Yükselti basamağı
- B) Yalnız mutlak enlem
- C) Ekvator üzerindeki konum
- D) Göreceli konum
- E) Yalnız mutlak boylam
Doğru cevap: D
Çözüm: Kıtalar arası geçiş, ulaşım yolları ve komşuluk ilişkileri göreceli konumla ilgilidir. Enlem ve boylam dereceleri ise mutlak (matematik) konumu gösterir.
Türkiye'nin güney yamaçlarının genel olarak daha çok güneşlenmesini açıklayan temel etmen hangisidir?
- A) Doğu meridyenlerinin her yerde aynı olması
- B) Yalnız yer altı suyu seviyesi
- C) Denizlerin tuzluluk oranının artması
- D) Akarsuların daima kuzeye akması
- E) Kuzey Yarım Küre'deki enlem konumu ve bakı
Doğru cevap: E
Çözüm: Türkiye dönenceler dışında Kuzey Yarım Küre'dedir. Güneşin gökyüzündeki genel güney yönlü konumu nedeniyle güney yamaçlar daha fazla ışın alır.
Aynı anda 40° Doğu meridyenindeki bir merkezin yerel saati, 30° Doğu meridyenindeki merkeze göre nasıldır?
- A) 40 dakika geridir
- B) 10 dakika ileridir
- C) 40 dakika ileridir
- D) 4 dakika geridir
- E) Tamamen aynıdır
Doğru cevap: C
Çözüm: İki merkez arasında 10° meridyen farkı vardır. 10 × 4 = 40 dakika olur; doğudaki merkezin yerel saati aynı anda daha ileridir.
Aynı meridyen üzerinde bulunan iki yerleşmenin teorik yerel saatleri için hangisi doğrudur?
- A) Aynıdır
- B) Enlem farkına göre değişir
- C) Kıyıda daima 1 saat geridir
- D) Güneye gidildikçe 76 dakika ilerler
- E) Yükselti arttıkça 4 dakika ilerler
Doğru cevap: A
Çözüm: Teorik yerel saat boylama göre belirlenir. Aynı meridyen üzerindeki yerlerin enlemleri veya yükseltileri farklı olsa da teorik yerel saatleri aynıdır.
Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında sıradağların kıyıya paralel uzanmasının önemli sonuçlarından biri hangisidir?
- A) Her yerde aynı yıllık yağışın görülmesi
- B) Deniz suyunun tatlılaşması
- C) Deniz etkisinin iç kesimlere ulaşmasının zorlaşması
- D) Bakı etkisinin ortadan kalkması
- E) Bütün kıyı ovalarının genişlemesi
Doğru cevap: C
Çözüm: Kıyıya paralel ve yüksek sıradağlar denizel hava kütlelerinin iç kesimlere geçişini sınırlar. Bu nedenle kıyılarla iç kesimler arasında iklim farkları belirginleşebilir.
Ege kıyılarında deniz etkisinin akarsu vadileri boyunca iç kesimlere daha kolay sokulmasının nedeni hangisidir?
- A) Dağların yüksek ve kıyıya paralel olması
- B) Bütün vadilerin kapalı havza olması
- C) Kıyıda sürekli kutup iklimi yaşanması
- D) Dağların genellikle kıyıya dik uzanması
- E) Ege Denizi'nin Karadeniz'e göre daha az tuzlu olması
Doğru cevap: D
Çözüm: Batı Anadolu'da dağların genel olarak doğu-batı doğrultusunda ve kıyıya dik uzanması, denizel hava kütlelerinin vadileri izleyerek iç kesimlere girmesini kolaylaştırır.
Denize uzaklıkları benzer iki merkezden yükseltisi daha fazla olanın genel olarak daha soğuk olması neyle açıklanır?
- A) Yükseltinin güneşin doğuş yönünü değiştirmesiyle
- B) Her yerde boylamın küçülmesiyle
- C) Akarsu aşındırmasının durmasıyla
- D) Yükselti arttıkça hava sıcaklığının genel olarak azalmasıyla
- E) Deniz seviyesinde kar örtüsünün artmasıyla
Doğru cevap: D
Çözüm: Troposferde yükselti arttıkça sıcaklık genel olarak azalır. Bu durum aynı enlemdeki yüksek platoların alçak kıyı kesimlerine göre daha soğuk olmasını açıklamaya yardımcı olur.
Doğu Karadeniz'in denize bakan dağ yamaçlarında bol yağış görülmesini sağlayan süreç hangisidir?
- A) Nemli havanın yükselip soğuyarak orografik yağış oluşturması
- B) Bütün nemin yer altına geçmesi
- C) Havanın alçalıp sürekli ısınması
- D) Kıyıdan içeri esen rüzgârların tamamen durması
- E) Yalnız okyanus akıntılarının kesilmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Denizden gelen nemli hava dağ yamaçları boyunca yükselir, soğur ve yoğunlaşır; bu sürece orografik (yamaç) yağışı denir. Doğu Karadeniz'de belirgindir.
Akdeniz iklimiyle Karadeniz ikliminin yağış rejimi bakımından temel farkı hangisidir?
- A) Karadeniz'de yazın tüm akarsular kurur, Akdeniz'de kuraklık olmaz.
- B) İki iklimde sıcaklık ve yağış yıl boyunca aynı kalır.
- C) Akdeniz'de yaz kuraklığı belirgin, Karadeniz'de yıl boyunca yağış görülebilir.
- D) İki iklimde yağış yalnız temmuzda düşer.
- E) Akdeniz'de her mevsim kar, Karadeniz'de hiç yağış yoktur.
Doğru cevap: C
Çözüm: Akdeniz ikliminde yazlar kuraktır ve yağışlar özellikle kışta yoğunlaşır. Karadeniz iklimi ise genel olarak yılın dört mevsiminde yağış alır.
Karasal iklimin kıyı iklimlerine göre yıllık sıcaklık farkının genellikle fazla olmasının başlıca nedeni hangisidir?
- A) Kıyıların Ekvator'un güneyinde bulunması
- B) Kıyılarda gece-gündüz süresinin hiç değişmemesi
- C) İç kesimlerde bütün dağların yok olması
- D) İç kesimlerde Güneş'in batıdan doğması
- E) Denizlerin sıcaklığı dengeleme etkisinin zayıf olması
Doğru cevap: E
Çözüm: Karasal bölgelerde denizin ısıyı yavaş alıp verme etkisi sınırlıdır. Bu nedenle yaz-kış sıcaklık farkı genellikle kıyı yerleşmelerine göre daha belirgindir.
Türkiye'de bakı etkisi nedeniyle aynı dağın hangi yamaçlarında karın daha erken erimesi genel olarak beklenir?
- A) Yalnız batıya bakan en dik yamaçta
- B) Yalnız doğuya bakan en dik yamaçta
- C) Güney yamaçlarda
- D) Kuzey yamaçlarda
- E) Yalnız tümseğin gölgeli kısmında
Doğru cevap: C
Çözüm: Türkiye Kuzey Yarım Küre'de olduğundan güney yamaçlar genel olarak daha çok güneş ışını alır. Benzer yükselti ve koşullarda karın daha erken erimesi beklenebilir.
Batı Anadolu'da Gediz ve Büyük Menderes ovalarının tektonik oluşum biçimi hangisidir?
- A) Faylanmayla çöken graben alanları
- B) Buzulun yığdığı moren sırtları
- C) Kireç taşının oluşturduğu dikitler
- D) Volkan konisinin kraterleri
- E) Rüzgârın oluşturduğu kıyı kumulları
Doğru cevap: A
Çözüm: Gediz ve Büyük Menderes ovaları Batı Anadolu'nun kırıklı yapısında çöken graben alanlarıdır. Bozdağlar ve Aydın Dağları gibi yükseltiler horst örnekleridir.
Kızılırmak'ın Bafra'da delta oluşturabilmesinin temel jeomorfolojik nedeni hangisidir?
- A) Deniz kıyısında aktif buzul bulunması
- B) Taşıdığı alüvyonları denize döküldüğü kesimde biriktirmesi
- C) Kuzey Anadolu Dağlarının tamamen aşınmış olması
- D) Deniz suyunun sürekli donması
- E) Yalnız yer altı sularıyla beslenmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Delta ovaları akarsuların taşıdığı alüvyonları deniz kıyısında biriktirmesiyle oluşur. Kızılırmak'ın Bafra, Yeşilırmak'ın Çarşamba deltaları buna örnektir.
Van Gölü'nün suyu ve havzası için hangisi doğrudur?
- A) Suyu tamamen tatlıdır ve Karadeniz'e boşalır.
- B) Türkiye'nin en küçük doğal gölüdür.
- C) Açık havzada doğrudan Akdeniz'e akar.
- D) Kapalı havzada bulunan tuzlu-sodalı bir göldür.
- E) Tamamıyla buzul aşındırmasıyla oluşmuştur.
Doğru cevap: D
Çözüm: Van Gölü'nün denize doğal bir yüzey akışı yoktur; bu nedenle kapalı havzadadır. Suyu tuzlu ve sodalıdır, ayrıca Türkiye'nin en büyük doğal gölüdür.
Tuz Gölü'nün suyunun tuzluluğunun yüksek olmasında hangi özellikler etkilidir?
- A) Her mevsim güçlü gelgit görülmesi
- B) Deniz dalgalarının göle her gün ulaşması
- C) Yıl boyunca yoğun kar örtüsü ve sürekli denize akış
- D) Suyun tamamen buzul erimesinden gelmesi
- E) Kapalı havza, yüksek buharlaşma ve sınırlı dışa akış
Doğru cevap: E
Çözüm: Tuz Gölü kapalı havza özelliği gösterir; özellikle kurak dönemde buharlaşma yüksektir. Çözünen tuzların dışa akışla uzaklaşamaması tuzluluğu artırır.
Seyhan ve Ceyhan akarsularının taşınan malzemeleri biriktirmesiyle hangi delta ovası oluşmuştur?
- A) Çukurova
- B) Erzurum Ovası
- C) Menemen Ovası
- D) Bafra Ovası
- E) Çarşamba Ovası
Doğru cevap: A
Çözüm: Seyhan ve Ceyhan nehirleri Akdeniz'e döküldükleri kesimde alüvyon biriktirerek Çukurova Deltası'nın oluşumunda etkili olmuştur.
Türkiye'de lapya, dolin, uvala ve polye gibi karstik şekillerin yaygın olduğu bölge hangisidir?
- A) Kars-Ardahan'ın tüm bazalt platoları
- B) Kuzey Trakya'nın tamamı
- C) Doğu Karadeniz'in tüm granit alanları
- D) Ergene'nin tüm alüvyon ovaları
- E) Batı ve Orta Toroslar
Doğru cevap: E
Çözüm: Karstik yer şekilleri çözünebilen kayaçların, özellikle kireç taşının bulunduğu arazilerde yaygındır. Teke Yarımadası, Göller Yöresi ve Taşeli çevresi önemli örneklerdir.
Kapadokya çevresinde görülen peri bacalarının oluşumunda hangi süreç etkilidir?
- A) Buzulların deniz seviyesini yükseltmesi
- B) Volkanik tüflerin akarsu ve rüzgârla farklı hızlarda aşındırılması
- C) Deniz dalgalarının sürekli aynı yönde biriktirmesi
- D) Tuzlu suyun bütün tepeleri çözmesi
- E) Göllerde mercan resiflerinin büyümesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Peri bacaları, volkanik tüf gibi kolay aşınan malzemenin sel suları ve rüzgârın etkisiyle aşınması; üstteki daha dayanıklı kayaçların koruyucu olmasıyla şekillenir.
Türkiye'de Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay sistemlerinin varlığı hangi doğal tehlikeyle doğrudan ilişkilidir?
- A) Yalnız sıcak hava dalgalarıyla
- B) Tektonik depremlerle
- C) Yalnız deniz kabarmasıyla
- D) Yalnız rüzgâr erozyonuyla
- E) Yalnız don olaylarıyla
Doğru cevap: B
Çözüm: Türkiye etkin levha sınırları ve diri fay sistemleri içerir. Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fayları tektonik deprem tehlikesiyle doğrudan ilişkilidir.
Fırat ve Dicle nehirlerini Kızılırmak'tan ayıran temel akarsu özelliği hangisidir?
- A) Kaynaklarının Türkiye dışında bulunup Türkiye'ye hiç girmemeleri
- B) Türkiye'de doğup başka ülke sınırlarını geçerek denize yönelmeleri
- C) Göl çıkışından sonra akışlarını tamamen durdurmaları
- D) Tamamen Türkiye sınırları içinde başlayıp Karadeniz'e dökülmeleri
- E) Yalnızca deniz akıntısıyla beslenmeleri
Doğru cevap: B
Çözüm: Fırat ve Dicle Türkiye sınırları içinde doğar, daha sonra komşu ülkelere geçerek havzalarını sürdürür. Kızılırmak ise Türkiye'de doğup Türkiye kıyısında Karadeniz'e dökülür.