Yeni ortaya çıkan bir dinî meselenin hükmünü delillerden hareketle belirleme çabasına ne denir?
- A) Tebliğ faaliyetinin başlangıcı
- B) Dinî metinleri yalnız ezberleme
- C) İçtihat
- D) Günlük olayları tarih sırasına koyma
- E) Her türlü hükmü kişisel beğeniyle seçme
Doğru cevap: C
Çözüm: İçtihat, hakkında doğrudan belirleyici hüküm bulunmayan mesele için yetkin âlimin dinî delilleri yöntemli biçimde değerlendirmesidir.
Dinî delilleri değerlendirerek içtihat yapma yeterliliği bulunan kimse hangi adla anılır?
- A) Müçtehit
- B) Münşî
- C) Muhacir
- D) Mütevelli
- E) Müezzin
Doğru cevap: A
Çözüm: Müçtehit, dinî hüküm çıkarma konusunda gerekli bilgi ve yönteme sahip âlimdir; bütün Müslümanlar bu teknik sıfatı taşımaz.
İslam düşüncesinde korunması amaçlanan beş temel değerden hangisi bu listede yer almaz?
- A) Can güvenliğinin gözetilmesi
- B) Aklın korunması
- C) Neslin korunması
- D) Malın korunması
- E) Şöhretin artırılması
Doğru cevap: E
Çözüm: Zarûriyyât kapsamında dinin, canın, aklın, neslin ve malın korunması sayılır; kişinin ün kazanması bu beş temel gaye arasında değildir.
İnsan hayatına zarar vermekten kaçınma ve yaşama hakkını gözetme, beş temel gayeden hangisidir?
- A) Yalnız gelir artırma isteği
- B) Canın korunması
- C) Bir kişinin şöhretini büyütme
- D) Sadece konuşma üslubunu değiştirme
- E) Tarihî eserlerin biçimini koruma
Doğru cevap: B
Çözüm: Canın korunması, kişinin kendi ve başkalarının yaşam hakkının güvence altına alınmasıyla ilgilidir; temel dinî gayeler arasındadır.
Sarhoşluk veren ve düşünme yetisini zayıflatan maddelerden uzak durma hangi temel dinî amaçla ilişkilidir?
- A) Bireysel şöhretin korunması
- B) Ticari markanın korunması
- C) Yalnız mimari eserlerin korunması
- D) Aklın korunması
- E) Kişinin sosyal statüsünü büyütme
Doğru cevap: D
Çözüm: Aklın korunması, bilinç ve değerlendirme yetisini zedeleyen zararlı bağımlılıklarla mücadeleyi de içerir.
Aile bağlarına ve nesebin güvenliğine özen gösterme, İslam düşüncesindeki hangi temel gayeye örnektir?
- A) Yalnız ticaret hacmini büyütme
- B) İbadet yerinin mimarisini süsleme
- C) Neslin korunması
- D) Bireysel üne öncelik verme
- E) Yalnız ulaşım ağını geliştirme
Doğru cevap: C
Çözüm: Neslin korunması, nesebin ve aile düzeninin korunmasına yönelik ilkelerle ilişkilendirilir; beş temel gayeden biridir.
Hırsızlık ve gasp gibi başkasının mülkiyetine yönelik saldırıları yasaklama hangi gayeyi doğrudan gözetir?
- A) Malın korunması
- B) Yalnız bir kişinin unvanını koruma
- C) Geçmişteki bütün ticaret yollarını kapatma
- D) Bütün alışverişleri zorunlu durdurma
- E) Bir öğrencinin ders seçimini sınırlandırma
Doğru cevap: A
Çözüm: Malın korunması, meşru mülkiyetin güvence altına alınmasını ve haksız yollarla mal edinmenin önlenmesini hedefler.
Yeni bir tıbbi uygulama hakkında dinî hüküm araştıran âlimin ilk olarak hangi temel kaynaklara başvurması beklenir?
- A) Sadece çevresindeki rastgele yorumlara
- B) Yalnız ürünün reklam metnine
- C) Kur’an ve sünnete
- D) Hiçbir metne dayanmayan tahminlere
- E) Tek başına kişisel çıkara
Doğru cevap: C
Çözüm: Güncel meselelerde dinî değerlendirme Kur’an ve sünnet gibi temel kaynaklardan başlar; daha sonra usul ve amaçlar dikkate alınır.
Din kültürü dersinde “Kesin inanç esasları yeni içtihatla değiştirilmez; hükmü açık olmayan meseleler değerlendirilir” ifadesi neyi anlatır?
- A) İçtihadın kapsamının sınırlı ve yöntemli olduğunu
- B) İçtihadın her türlü kesin ilkeyi kaldırabildiğini
- C) Dinî meselelerde hiçbir kanıta gerek olmadığını
- D) Bütün güncel olayların aynı hükmü taşıdığını
- E) Her kişinin uzman olmadan kesin hüküm verebildiğini
Doğru cevap: A
Çözüm: İçtihat kesin ve açık dinî esasları değiştirmek için değil, yeni ve hükmü açıkça belirtilmemiş meseleleri delillerle ele almak içindir.
Bir eğitimci “din, can, akıl, nesil, mal” sıralamasını yazdırıyor. Bu beşli hangi genel kavramla ilişkilidir?
- A) Sadece evlilikte takı çeşitleriyle
- B) Farz namazların rekat dağılımıyla
- C) Tarihteki dinî yapıların beş mimari tipiyle
- D) Mushafın ilk beş suresiyle
- E) Zarûriyyât yani korunması gereken temel gayelerle
Doğru cevap: E
Çözüm: Zarûriyyât, dinî ve ahlaki düzenin gözettiği beş temel değeri anlatır: din, can, akıl, nesil ve mal.
“Bir uyuşturucu bağımlılığı bireyin sağlığının yanında ailesini ve ekonomik düzenini de etkiler” yargısı hangi çıkarımı destekler?
- A) Bağımlılığın sadece kişiye ait bir eğlence olduğunu
- B) Bağımlılığın bireysel ve toplumsal zararlar doğurabildiğini
- C) Zararlı alışkanlıkların ekonomik sonucu bulunmadığını
- D) Aklın korunması ilkesinin hiç önem taşımadığını
- E) Tedavinin yalnız bir tür tüketim faaliyeti olduğunu
Doğru cevap: B
Çözüm: Bağımlılık, akıl ve canın korunmasını ilgilendirirken aileye, çalışma hayatına ve ekonomik imkânlara da zarar verebilir.
İşverenin çalışanın ücretini sözleşmeye uygun ve geciktirmeden ödemesi hangi ahlaki ilkeyle en çok ilgilidir?
- A) Ticari sırları gerekçesiz açığa çıkarmayla
- B) Bütün ücretleri keyfî biçimde azaltmayla
- C) Kişiyi ücret almadan çalıştırmayı övmeyle
- D) Emeğin karşılığını verme ve kul hakkını gözetmeyle
- E) Çalışma güvenliği sorumluluğunu reddetmeyle
Doğru cevap: D
Çözüm: Emek karşılığının zamanında ödenmesi işçi hakkını ve adil kazanç ilkesini korur; ekonomik ahlakın önemli bir örneğidir.
Bir iş yerinde koruyucu ekipman maliyetinden kaçınmak için güvenlik önlemleri kaldırılıyor. Hangi ilke öncelikle çiğnenir?
- A) Ürünün ambalaj rengini uyumlu seçme isteği
- B) Çalışanların takvim yaprağını değiştirme alışkanlığı
- C) Çalışanın canını ve sağlığını koruma sorumluluğu
- D) Yalnız işletmenin logosunu yenileme planı
- E) İnternette daha fazla reklam verme tercihi
Doğru cevap: C
Çözüm: Canın korunması temel gayedir. Ekonomik çıkar için iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin ihmal edilmesi dinî-ahlaki ölçülerle bağdaşmaz.
Bir malın sahibinden zorla alınması ve üzerinde haksız hak iddiasında bulunulması hangi iki ilkeyle açıkça çelişir?
- A) Mülkiyete saygı ve adil kazançla
- B) Paylaşmayı gönüllü kılma ve bağışı teşvikle
- C) Emek karşılığını eksiksiz ödeme ve dürüstlükle
- D) Sosyal dayanışmayı artırma ve ihtiyaç sahibini korumayla
- E) Helal ticareti geliştirme ve israftan kaçınmayla
Doğru cevap: A
Çözüm: Gasp ve hırsızlık, malın korunmasını ve adil kazancı ihlal eder; diğer seçeneklerdeki davranışlar ise koruyucu ahlaki ilkelerdir.
Bir komisyon yeni bir tıbbi yöntem hakkında karar verirken I. ayet ve hadisleri, II. görüş birliği bulunan hükümleri, III. yöntemin can ve akla olası etkilerini inceliyor. Bu yaklaşım hangi ilkeye uygundur?
- A) Yalnız ürünü geliştiren firmanın reklamlarını esas almaya
- B) Tıbbi bulguları dinî değerlendirmeden bütünüyle çıkarmaya
- C) Dinî kaynakları ve temel koruma gayelerini birlikte değerlendirmeye
- D) Hükmü hiçbir delil olmadan ilk duyulan görüşe bağlamaya
- E) Korunması gereken insan haklarını hesaba katmamaya
Doğru cevap: C
Çözüm: Güncel dinî meselelerin çözümünde kaynaklar, usul ve dinin can, akıl gibi temel gayeleri birlikte gözetilir; rastgele hüküm verilmez.
Bir öğrenci “Dinin korunması, canın korunması, aklın korunması, neslin korunması ve malın korunması” listesinden güncel sağlık konularına ilişkin sonuç çıkarıyor. Hangisi tutarlıdır?
- A) Sağlıkla ilgili uygulamalar değerlendirilirken yaşama hakkı ve zarar vermeme dikkate alınmalıdır.
- B) Bir tedavinin reklamdaki görünüşü insan hayatından daima önemlidir.
- C) Malın korunması ilkesi insan bedeninin izinsiz kullanılmasına izin verir.
- D) Aklın korunması zararlı bağımlılıkları teşvik etmek anlamına gelir.
- E) Neslin korunması iş kazalarını görmezden gelmeyi gerektirir.
Doğru cevap: A
Çözüm: Beş temel gaye arasında canın ve aklın korunması bulunur; sağlık uygulamalarında yarar, zarar ve insan saygınlığı bu yüzden önemlidir.
Aşağıdaki olaylardan hangisi “malın korunması” ilkesiyle diğerlerinden farklı bir ilişki içindedir?
- A) Kamu görevlisinin rüşvet karşılığı karar vermesi
- B) Başkasının malının tehditle alınması
- C) Alıcıyı yanıltan ölçü ve tartı hilesi
- D) Malların yapay kıtlık oluşturmak için saklanması
- E) İşçinin hakkı olan ücretin güvenceyle zamanında ödenmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Ücretin zamanında verilmesi mal ve emek hakkını korur; rüşvet, gasp, hile ve ihtikâr gibi uygulamalar ekonomik adaleti zedeler.
Bir yardım kampanyası için para toplayan kişi, hedefin iyi olduğunu söyleyerek aldatıcı yöntemlerle bağış alıyor. Hangi değerlendirme İslam iktisat ahlakına uygundur?
- A) Yardım amacı tüm sözleşme ve dürüstlük şartlarını geçersiz kılar.
- B) İyi amaç, haksız ve aldatıcı kazanç yolunu kendiliğinden meşru hâle getirmez.
- C) Haksız kazanç, sonunda bağış yapıldığında zorunlu olarak helal olur.
- D) Bağış toplarken hak sahiplerine bilgi verme sorumluluğu bulunmaz.
- E) Bir işte niyetin açıklanması alınan malın sahibini önemsizleştirir.
Doğru cevap: B
Çözüm: Niyetin iyi olması, hile veya başkasının hakkını çiğneme gibi yasak yöntemleri otomatik olarak helal kılmaz; amaç kadar yöntem de önemlidir.
Bir işveren I. ücretleri zamanında ödüyor, II. iş güvenliği eğitimini kaldırıyor, III. çalışanı uzmanlığına göre görevlendiriyor. Hangi unsur dinî-ahlaki ölçülerle açıkça bağdaşmaz?
- A) Yalnız I: Emeğin karşılığını geciktirmemek
- B) Yalnız III: Göreve uygun niteliklere bakmak
- C) I ve III: Adil ücret ile liyakati gözetmek
- D) Yalnız II: Çalışanın can güvenliğini tehlikeye atmak
- E) I, II ve III: Hepsini eşit ölçüde hak koruyucu saymak
Doğru cevap: D
Çözüm: İşçinin sağlığını ve güvenliğini korumak işverenin sorumluluğudur; ücretin zamanında ödenmesi ve liyakat ise olumlu örneklerdir.
“Kişisel mülkiyet vardır ama kazanç yolları adil olmalı ve toplumun ihtiyaçları gözetilmelidir” görüşü hangi ikiliye en çok önem verir?
- A) Mülkiyetin tümüyle kaldırılmasına ve emeğin değersizleşmesine
- B) Rüşvetin kurumsallaştırılmasıyla paylaşmanın yasaklanmasına
- C) Meşru özel mülkiyet ile sosyal adalet arasında denge kurulmasına
- D) İşçilerin tüm gelirlerinin keyfî biçimde alınmasına
- E) Bütün miras ve hediye yollarının hırsızlık sayılmasına
Doğru cevap: C
Çözüm: MEB kitabı özel mülkiyeti tanırken meşru kazanç, emek, infak ve sosyal adalet ilkelerini de öne çıkarır.