Dinî esasların öğrenilmesi, öğretilmesi ve yaşatılması, beş temel amaçtan hangisinin kapsamındadır?
- A) Yalnız fiziksel çevrenin korunması
- B) Kişisel zenginliğin kesin artırılması
- C) Dünyevi unvanın sürdürülmesi
- D) Özel bir ürünün fiyatının korunması
- E) Dinin korunması
Doğru cevap: E
Çözüm: Dinin korunması; dinin öğrenilmesi, öğretilmesi ve temel esaslarının yaşanmasıyla ilişkilidir.
İslam dininde yapılmasına veya tüketilmesine dinen izin verilen şey için hangi kavram kullanılır?
- A) Haram
- B) Helal
- C) Gıybet
- D) Rüşvet
- E) İhtikâr
Doğru cevap: B
Çözüm: Helal, dinî bakımdan meşru ve izin verilmiş şeyleri ifade eder; haram ise kesin yasaklanan davranış veya tüketimi belirtir.
Dinen yapılması kesin olarak yasaklanan davranışlar hangi kavramla ifade edilir?
- A) Mübah
- B) Mendup
- C) Tavsiye edilen davranış
- D) Haram
- E) Örfe uygun alışkanlık
Doğru cevap: D
Çözüm: Haram, kesin yasaklama bildiren dinî hükümdür; mübah ise kişinin yapıp yapmamakta serbest olduğu alandır.
Bir kişinin dinen yapıp yapmamakta serbest bırakıldığı davranışa ne denir?
- A) Farz
- B) Haram
- C) Mübah
- D) Kesin yükümlülük
- E) Mutlak yasak
Doğru cevap: C
Çözüm: Mübah, dinî hüküm bakımından yapılması veya terk edilmesi serbest bırakılmış fiildir.
Dinen hoş görülmeyen ancak haram kadar kesin bir yasak kapsamına alınmayan davranış hangisiyle adlandırılır?
- A) Mekruh
- B) Farz-ı ayn
- C) Kesin haram
- D) Vacip hüküm
- E) Zorunlu ibadet
Doğru cevap: A
Çözüm: Mekruh, yapılması uygun görülmeyen fakat kesin haram hükmünde değerlendirilmemiş davranışı belirtir.
Yapılması kesin biçimde gerekli olan dinî yükümlülük aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mübah
- B) Mekruh
- C) İsteğe bağlı alışkanlık
- D) İzin verilen gündelik seçim
- E) Farz
Doğru cevap: E
Çözüm: Farz, yapılması kesin biçimde emredilen yükümlülüktür; mübah ve mekruh kavramlarından açıkça ayrılır.
MEB din kültürü öğretimindeki Hanefî terminolojide farz seviyesinde olmayan ama sünnetten güçlü dinî emir hangisidir?
- A) Mübah
- B) Vacip
- C) Mekruh
- D) Kesin haram
- E) Gündelik örf
Doğru cevap: B
Çözüm: Vacip, Hanefî fıkhında farzdan ayrı bir kategori olarak ele alınır; başka mezheplerin terminolojisi farklılaşabilir.
Bahis sonucunda bir tarafın ötekinin malını karşılıksız kazanması hangi yasak kazanç biçimiyle bağlantılıdır?
- A) Emeğe dayalı ücretle
- B) Karşılıksız sosyal yardımla
- C) Gönüllü bağışla
- D) Dürüst ticari satışla
- E) Kumara dayalı kazançla
Doğru cevap: E
Çözüm: Kumar, mal edinmeyi karşılıklı emek ve adil mübadele yerine şansa dayalı kayıp-kazanç düzenine bağladığı için eleştirilir.
Bir öğrenci, alışverişte ölçülü harcama ve ihtiyaç sahiplerine yardım etmeyi birlikte öneriyor. Hangi dengeyi gözetmektedir?
- A) Tasarrufun her koşulda yasak olmasını
- B) İsraf ve cimrilikten uzak durmayı
- C) Bütün malı yalnız gösteriş için harcamayı
- D) Başkalarına yardım etmeyi bütünüyle bırakmayı
- E) Malı hiçbir zaman meşru amaçla kullanmamayı
Doğru cevap: B
Çözüm: İslam iktisat ahlakı ölçülü tüketimi, paylaşmayı ve kaynakların israf edilmemesini öne çıkarır; cimrilik ile savurganlık arasındaki denge önemlidir.
Emekle kazanılmayan her malın kesinlikle gayrimeşru olduğu iddiasına karşı hangi örnek uygun bir düzeltmedir?
- A) Bir başkasının eşyasını gizlice alma
- B) Sözleşmeyi aldatarak ödeme isteme
- C) Kamu görevi için rüşvet kabul etme
- D) Meşru miras ve hediye yoluyla mal edinme
- E) Kumar borcunu hileyle tahsil etme
Doğru cevap: D
Çözüm: MEB kitabı meşru mülkiyetin emek yanında hibe, hediye ve miras gibi yollardan da kazanılabildiğini açıklar.
“Bir yiyeceğin özü kadar elde ediliş biçimi de değerlendirilmelidir” düşüncesi aşağıdakilerden hangisini vurgular?
- A) Yalnız ambalajın renginin belirleyici olmasını
- B) Ürünün pahalı olmasının her şeyi helal kılmasını
- C) Gıdanın hem niteliğinin hem kazanç yolunun meşru olmasını
- D) Temiz gıdanın çalıntı olmasının önemsizliğini
- E) Gıda etiketinin hiçbir bilgi taşımamasını
Doğru cevap: C
Çözüm: Helal gıda değerlendirmesinde ürünün kendisi kadar kazanılma, hazırlanma ve sunulma koşullarının meşruiyeti de önem taşır.
Bir kişi “İyi niyetliysem dinen yasak bir kazanç yolu kendiliğinden helal hâle gelir” diyor. Hangi cevap daha doğrudur?
- A) İyi niyet tek başına haram davranışı helale dönüştürmez.
- B) Niyet varsa başkasının hakkı ortadan kalkar.
- C) Rüşvet niyet güzel olduğunda zorunlu ibadet sayılır.
- D) Haram hükmü yalnız kişinin beklentisine göre belirlenir.
- E) Yasak bir ürün pahalı satıldığında dinen serbest olur.
Doğru cevap: A
Çözüm: MEB’in vurguladığı temel ölçütlerden biri, iyi niyetin açıkça haram kabul edilen bir fiili otomatik olarak meşru kılmamasıdır.
MEB kitabında “Çoğu sarhoşluk veren şeyin azı da haramdır” ölçüsü hangi noktayı açıklamak için kullanılır?
- A) Sadece sıvı maddelerin sarhoşluk verebileceğini
- B) Az miktarın her durumda aklı koruduğunu
- C) İçki yasağının yalnız tarihî bir olay olduğunu
- D) Zararlı alışkanlıkların toplumsal etki üretmediğini
- E) Sarhoşluk veren maddenin miktarının yasağı kaldırmadığını
Doğru cevap: E
Çözüm: Ölçüt, sarhoşluk veren maddelerde sırf az tüketimin dinî yasağı ortadan kaldırdığı iddiasına karşı kullanılır.
Bir işletme, mal kıtlığı varmış gibi davranıp ürünleri depoda tutarak aşırı fiyat artışı hedefliyor. Bu olay hangi ahlaki sorunla en doğrudan açıklanır?
- A) İhtikâr yani karaborsacılık yoluyla haksız kazanç arayışıyla
- B) İhtiyaç sahibinin borcunu karşılıksız silmeyle
- C) Fazla malı adil biçimde piyasaya sunmayla
- D) Çalışanın alacağını eksiksiz ödemeyle
- E) Gönüllü ve karşılıksız infak yapmayla
Doğru cevap: A
Çözüm: Malı piyasadan çekip yapay kıtlık yaratarak haksız çıkar elde etme karaborsacılık veya ihtikâr kapsamında değerlendirilir.
“Aşırı tüketim eleştirilir; buna karşılık kişinin ailesinin ihtiyaçlarını karşılaması ve paylaşması desteklenir” cümlesi hangi çıkarımı gerektirir?
- A) Ahlaki tutumluluğun bütün bağışları yasakladığını
- B) Gerekli ihtiyaçların karşılanmasının savurganlık sayıldığını
- C) İnfakın kişisel ihtiyaçları tümüyle yok saymayı zorunlu kıldığını
- D) Mal biriktirmenin tek başına dinî üstünlük kanıtı olduğunu
- E) İsraftan kaçınmanın her türlü harcamayı bırakmak anlamına gelmediğini
Doğru cevap: E
Çözüm: Tutumluluk, ihtiyaçları karşılayıp makul ölçüde paylaşmakla bağdaşır. İsraf, gereksiz ve ölçüsüz harcamayı ifade eder.
Bir araştırmada “Bir ürün temiz ve sağlığa uygun; ancak hırsızlıkla elde edilmiş” bilgisi veriliyor. Helal gıda değerlendirmesinde hangi unsur eksiktir?
- A) Yalnız ürünün mineral miktarının yazılması
- B) Malın edinilişinin de meşru ve haklara uygun olması
- C) Sadece ürün paketinin ülke haritası taşıması
- D) Ürün reklamının uzun süre televizyonda yayınlanması
- E) Gıdanın pahalı restoranlarda servis edilmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Gıdanın kendi niteliği ve sağlık yönü kadar kazanılma ve elde edilme biçimi de dinî-ahlaki değerlendirmeye dâhildir.
Bir öğrenci “Yasak bir yiyecek her koşulda, hatta hayatı kurtarmak için başka seçenek olmadığında bile hiçbir istisnaya konu olamaz” diyor. Hangi düzeltme yerindedir?
- A) Zaruret söz konusu olunca bütün yasaklar süresiz ve sınırsız kalkar.
- B) Kişinin canı hiçbir dinî değerlendirmede dikkate alınmaz.
- C) Her açlık hissi bütün yasakları kalıcı olarak ortadan kaldırır.
- D) Gerçek zaruret hâlinde, yalnız ihtiyaç miktarıyla sınırlı istisna değerlendirilebilir.
- E) Niyetin iyi olması bütün tüketim yöntemlerini kendiliğinden meşru kılar.
Doğru cevap: D
Çözüm: Ders kitabındaki zaruret ilkesi, hayatî tehlike gibi durumlarda ihtiyaçla sınırlı bir ruhsatı açıklar; sınırsız serbestlik değildir.
Bir sınıfta “helal, haram, mekruh, mübah” kavramları karşılaştırılırken hangi eşleştirme doğru verilir?
- A) Mübah: kesin yasak; mekruh: farz; haram: tavsiye
- B) Helal: zorunlu kötü davranış; mübah: suç; mekruh: ibadet
- C) Mübah: serbest; mekruh: hoş görülmeyen; haram: kesin yasak
- D) Haram: yapılması zorunlu; mübah: ağır yasak; mekruh: farz
- E) Mekruh: meşru miras; mübah: rüşvet; haram: gönüllü infak
Doğru cevap: C
Çözüm: Mübah serbestlik, mekruh hoş görülmeme, haram kesin yasaklama anlamına gelir. Bu kavramlar birbirinin yerine kullanılamaz.
Bir öğrenci “İçki yalnız çok içildiğinde dinen yasaklanır; az içildiğinde yasağın gerekçesi ortadan kalkar” görüşünü savunuyor. MEB’deki temel ölçütle hangi cevap çelişmez?
- A) Çoğu sarhoşluk veren şeyin azı da yasak kapsamında değerlendirilir.
- B) Az miktar kullanmanın aklı kesinlikle güçlendirdiği kabul edilir.
- C) Sarhoşluk veren maddenin türü ve etkisi hiçbir önem taşımaz.
- D) Bir içecek pahalıysa sarhoşluk niteliği dinen önemsiz sayılır.
- E) İçkinin zararlı etkisinin sadece ekonomik olduğu varsayılır.
Doğru cevap: A
Çözüm: MEB kitabı aklın korunması bağlamında sarhoşluk veren maddeleri ele alır ve miktar azlığının yasağı kaldırmadığını belirtir.
Bir kişi bağımlılıkla ilgili yalnızca “kendi tercihim, başka kimseyi ilgilendirmez” diyor. Hangi veri bu görüşü en güçlü biçimde sınırlar?
- A) Bütün bağımlılıkların aile yaşamını zorunlu olarak iyileştirmesi
- B) Zararlı maddelerin akıl sağlığıyla hiçbir ilişkisinin bulunmaması
- C) İş veriminin hiçbir durumda insan davranışından etkilenmemesi
- D) Sağlık giderlerinin aile bütçesiyle bağlantısının olmaması
- E) Bağımlılığın aile ilişkilerine, iş verimine ve ekonomik kaynaklara da zarar verebilmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Bağımlılık bireyin yanı sıra aileyi, çalışma hayatını ve toplumu etkileyebilir; MEB sorularında bu çok boyutlu zarar vurgulanır.