Bir komisyon yeni bir tıbbi yöntem hakkında karar verirken I. ayet ve hadisleri, II. görüş birliği bulunan hükümleri, III. yöntemin can ve akla olası etkilerini inceliyor. Bu yaklaşım hangi ilkeye uygundur?
- A) Yalnız ürünü geliştiren firmanın reklamlarını esas almaya
- B) Tıbbi bulguları dinî değerlendirmeden bütünüyle çıkarmaya
- C) Dinî kaynakları ve temel koruma gayelerini birlikte değerlendirmeye
- D) Hükmü hiçbir delil olmadan ilk duyulan görüşe bağlamaya
- E) Korunması gereken insan haklarını hesaba katmamaya
Doğru cevap: C
Çözüm: Güncel dinî meselelerin çözümünde kaynaklar, usul ve dinin can, akıl gibi temel gayeleri birlikte gözetilir; rastgele hüküm verilmez.
Bir öğrenci “Dinin korunması, canın korunması, aklın korunması, neslin korunması ve malın korunması” listesinden güncel sağlık konularına ilişkin sonuç çıkarıyor. Hangisi tutarlıdır?
- A) Sağlıkla ilgili uygulamalar değerlendirilirken yaşama hakkı ve zarar vermeme dikkate alınmalıdır.
- B) Bir tedavinin reklamdaki görünüşü insan hayatından daima önemlidir.
- C) Malın korunması ilkesi insan bedeninin izinsiz kullanılmasına izin verir.
- D) Aklın korunması zararlı bağımlılıkları teşvik etmek anlamına gelir.
- E) Neslin korunması iş kazalarını görmezden gelmeyi gerektirir.
Doğru cevap: A
Çözüm: Beş temel gaye arasında canın ve aklın korunması bulunur; sağlık uygulamalarında yarar, zarar ve insan saygınlığı bu yüzden önemlidir.
Aşağıdaki olaylardan hangisi “malın korunması” ilkesiyle diğerlerinden farklı bir ilişki içindedir?
- A) Kamu görevlisinin rüşvet karşılığı karar vermesi
- B) Başkasının malının tehditle alınması
- C) Alıcıyı yanıltan ölçü ve tartı hilesi
- D) Malların yapay kıtlık oluşturmak için saklanması
- E) İşçinin hakkı olan ücretin güvenceyle zamanında ödenmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Ücretin zamanında verilmesi mal ve emek hakkını korur; rüşvet, gasp, hile ve ihtikâr gibi uygulamalar ekonomik adaleti zedeler.
Bir yardım kampanyası için para toplayan kişi, hedefin iyi olduğunu söyleyerek aldatıcı yöntemlerle bağış alıyor. Hangi değerlendirme İslam iktisat ahlakına uygundur?
- A) Yardım amacı tüm sözleşme ve dürüstlük şartlarını geçersiz kılar.
- B) İyi amaç, haksız ve aldatıcı kazanç yolunu kendiliğinden meşru hâle getirmez.
- C) Haksız kazanç, sonunda bağış yapıldığında zorunlu olarak helal olur.
- D) Bağış toplarken hak sahiplerine bilgi verme sorumluluğu bulunmaz.
- E) Bir işte niyetin açıklanması alınan malın sahibini önemsizleştirir.
Doğru cevap: B
Çözüm: Niyetin iyi olması, hile veya başkasının hakkını çiğneme gibi yasak yöntemleri otomatik olarak helal kılmaz; amaç kadar yöntem de önemlidir.
Bir işveren I. ücretleri zamanında ödüyor, II. iş güvenliği eğitimini kaldırıyor, III. çalışanı uzmanlığına göre görevlendiriyor. Hangi unsur dinî-ahlaki ölçülerle açıkça bağdaşmaz?
- A) Yalnız I: Emeğin karşılığını geciktirmemek
- B) Yalnız III: Göreve uygun niteliklere bakmak
- C) I ve III: Adil ücret ile liyakati gözetmek
- D) Yalnız II: Çalışanın can güvenliğini tehlikeye atmak
- E) I, II ve III: Hepsini eşit ölçüde hak koruyucu saymak
Doğru cevap: D
Çözüm: İşçinin sağlığını ve güvenliğini korumak işverenin sorumluluğudur; ücretin zamanında ödenmesi ve liyakat ise olumlu örneklerdir.
“Kişisel mülkiyet vardır ama kazanç yolları adil olmalı ve toplumun ihtiyaçları gözetilmelidir” görüşü hangi ikiliye en çok önem verir?
- A) Mülkiyetin tümüyle kaldırılmasına ve emeğin değersizleşmesine
- B) Rüşvetin kurumsallaştırılmasıyla paylaşmanın yasaklanmasına
- C) Meşru özel mülkiyet ile sosyal adalet arasında denge kurulmasına
- D) İşçilerin tüm gelirlerinin keyfî biçimde alınmasına
- E) Bütün miras ve hediye yollarının hırsızlık sayılmasına
Doğru cevap: C
Çözüm: MEB kitabı özel mülkiyeti tanırken meşru kazanç, emek, infak ve sosyal adalet ilkelerini de öne çıkarır.
Bir işletme, mal kıtlığı varmış gibi davranıp ürünleri depoda tutarak aşırı fiyat artışı hedefliyor. Bu olay hangi ahlaki sorunla en doğrudan açıklanır?
- A) İhtikâr yani karaborsacılık yoluyla haksız kazanç arayışıyla
- B) İhtiyaç sahibinin borcunu karşılıksız silmeyle
- C) Fazla malı adil biçimde piyasaya sunmayla
- D) Çalışanın alacağını eksiksiz ödemeyle
- E) Gönüllü ve karşılıksız infak yapmayla
Doğru cevap: A
Çözüm: Malı piyasadan çekip yapay kıtlık yaratarak haksız çıkar elde etme karaborsacılık veya ihtikâr kapsamında değerlendirilir.
“Aşırı tüketim eleştirilir; buna karşılık kişinin ailesinin ihtiyaçlarını karşılaması ve paylaşması desteklenir” cümlesi hangi çıkarımı gerektirir?
- A) Ahlaki tutumluluğun bütün bağışları yasakladığını
- B) Gerekli ihtiyaçların karşılanmasının savurganlık sayıldığını
- C) İnfakın kişisel ihtiyaçları tümüyle yok saymayı zorunlu kıldığını
- D) Mal biriktirmenin tek başına dinî üstünlük kanıtı olduğunu
- E) İsraftan kaçınmanın her türlü harcamayı bırakmak anlamına gelmediğini
Doğru cevap: E
Çözüm: Tutumluluk, ihtiyaçları karşılayıp makul ölçüde paylaşmakla bağdaşır. İsraf, gereksiz ve ölçüsüz harcamayı ifade eder.
Bir araştırmada “Bir ürün temiz ve sağlığa uygun; ancak hırsızlıkla elde edilmiş” bilgisi veriliyor. Helal gıda değerlendirmesinde hangi unsur eksiktir?
- A) Yalnız ürünün mineral miktarının yazılması
- B) Malın edinilişinin de meşru ve haklara uygun olması
- C) Sadece ürün paketinin ülke haritası taşıması
- D) Ürün reklamının uzun süre televizyonda yayınlanması
- E) Gıdanın pahalı restoranlarda servis edilmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Gıdanın kendi niteliği ve sağlık yönü kadar kazanılma ve elde edilme biçimi de dinî-ahlaki değerlendirmeye dâhildir.
Bir öğrenci “Yasak bir yiyecek her koşulda, hatta hayatı kurtarmak için başka seçenek olmadığında bile hiçbir istisnaya konu olamaz” diyor. Hangi düzeltme yerindedir?
- A) Zaruret söz konusu olunca bütün yasaklar süresiz ve sınırsız kalkar.
- B) Kişinin canı hiçbir dinî değerlendirmede dikkate alınmaz.
- C) Her açlık hissi bütün yasakları kalıcı olarak ortadan kaldırır.
- D) Gerçek zaruret hâlinde, yalnız ihtiyaç miktarıyla sınırlı istisna değerlendirilebilir.
- E) Niyetin iyi olması bütün tüketim yöntemlerini kendiliğinden meşru kılar.
Doğru cevap: D
Çözüm: Ders kitabındaki zaruret ilkesi, hayatî tehlike gibi durumlarda ihtiyaçla sınırlı bir ruhsatı açıklar; sınırsız serbestlik değildir.
Bir sınıfta “helal, haram, mekruh, mübah” kavramları karşılaştırılırken hangi eşleştirme doğru verilir?
- A) Mübah: kesin yasak; mekruh: farz; haram: tavsiye
- B) Helal: zorunlu kötü davranış; mübah: suç; mekruh: ibadet
- C) Mübah: serbest; mekruh: hoş görülmeyen; haram: kesin yasak
- D) Haram: yapılması zorunlu; mübah: ağır yasak; mekruh: farz
- E) Mekruh: meşru miras; mübah: rüşvet; haram: gönüllü infak
Doğru cevap: C
Çözüm: Mübah serbestlik, mekruh hoş görülmeme, haram kesin yasaklama anlamına gelir. Bu kavramlar birbirinin yerine kullanılamaz.
Bir öğrenci “İçki yalnız çok içildiğinde dinen yasaklanır; az içildiğinde yasağın gerekçesi ortadan kalkar” görüşünü savunuyor. MEB’deki temel ölçütle hangi cevap çelişmez?
- A) Çoğu sarhoşluk veren şeyin azı da yasak kapsamında değerlendirilir.
- B) Az miktar kullanmanın aklı kesinlikle güçlendirdiği kabul edilir.
- C) Sarhoşluk veren maddenin türü ve etkisi hiçbir önem taşımaz.
- D) Bir içecek pahalıysa sarhoşluk niteliği dinen önemsiz sayılır.
- E) İçkinin zararlı etkisinin sadece ekonomik olduğu varsayılır.
Doğru cevap: A
Çözüm: MEB kitabı aklın korunması bağlamında sarhoşluk veren maddeleri ele alır ve miktar azlığının yasağı kaldırmadığını belirtir.
Bir kişi bağımlılıkla ilgili yalnızca “kendi tercihim, başka kimseyi ilgilendirmez” diyor. Hangi veri bu görüşü en güçlü biçimde sınırlar?
- A) Bütün bağımlılıkların aile yaşamını zorunlu olarak iyileştirmesi
- B) Zararlı maddelerin akıl sağlığıyla hiçbir ilişkisinin bulunmaması
- C) İş veriminin hiçbir durumda insan davranışından etkilenmemesi
- D) Sağlık giderlerinin aile bütçesiyle bağlantısının olmaması
- E) Bağımlılığın aile ilişkilerine, iş verimine ve ekonomik kaynaklara da zarar verebilmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Bağımlılık bireyin yanı sıra aileyi, çalışma hayatını ve toplumu etkileyebilir; MEB sorularında bu çok boyutlu zarar vurgulanır.
Bir tıp komisyonu nakil için I. tıbbi gerekçeyi, II. bağışçının rızasını, III. organ karşılığı ticari ödeme yapılmasını değerlendiriyor. Hangi tercih ders kitabındaki yaklaşıma uygundur?
- A) I bırakılıp yalnız III aranmalıdır.
- B) I ve II korunmalı, III ise organı ticarete dönüştürdüğü için kabul edilmemelidir.
- C) II kaldırılıp organların zorla alınması savunulmalıdır.
- D) III temel şart yapılıp yaşama hakkı önemsiz sayılmalıdır.
- E) Tıbbi ve etik şartların tamamı gereksiz görülmelidir.
Doğru cevap: B
Çözüm: MEB’de şartlı organ nakli yaklaşımında gereklilik, izin ve organın satışa konu edilmemesi önem taşır; ticaret ve zorlamaya onay verilmez.
Yaşayan bir bağışçının hayatını sona erdirecek tek organının alınması öneriliyor. MEB’deki organ nakli ilkeleri bu öneriyi neden reddeder?
- A) Nakil konusunun hiçbir zaman tıpla ilgisi bulunmadığı için
- B) Dini değerlendirmelerde yaşam hakkı önem taşımadığı için
- C) Her bağışın mutlaka para karşılığı olması gerektiği için
- D) Bağışçının hayatını koruma yükümlülüğü ve zarar vermeme ilkesi nedeniyle
- E) Nakil yalnız bir pazarlama faaliyeti sayıldığı için
Doğru cevap: D
Çözüm: Organ naklinde alıcıya fayda sağlama amacı, canlı vericinin hayatını bilerek sona erdirmeyi meşru kılmaz; canın korunması esastır.
Bir adli olayda ölüm nedeninin anlaşılması ve salgın riskinin araştırılması için otopsi gerekli görülüyor. Hangi yaklaşım öğretim materyaliyle uyumludur?
- A) Otopsinin her zaman ticari kazanç yöntemi sayılması
- B) Ölüm nedenini öğrenmenin hiçbir yararının bulunmadığının kabulü
- C) Gereklilik ve insan bedenine saygı ölçüsünde tıbbi inceleme yapılabilmesi
- D) Beden saygınlığı gözetilmeden sınırsız müdahalenin teşviki
- E) Bütün tıbbi ve adli araştırmaların sırf meraktan yürütülmesi
Doğru cevap: C
Çözüm: Ders kitabı otopsiyi ölüm nedeni ve bulaşıcı hastalıkların tespiti bağlamında ele alır; zaruret ve saygı sınırları önemlidir.
Aşağıdaki çiftlerden hangisi sağlık konularıyla ilgili ders kitabı yaklaşımını doğru özetler?
- A) Organ nakli: şartlı değerlendirme; kan bağışı: hayatı korumaya yönelik yardım
- B) Organ nakli: her koşulda izinsiz alma; kan bağışı: koşulsuz yasak
- C) Otopsi: ölüm nedenini asla incelememe; kan bağışı: yalnız gösteriş
- D) Ötenazi: hayatı kasıtlı sonlandırmayı teşvik; organ bağışı: ticari satış
- E) Tedavi: tıbbi yöntemlerden vazgeçme; otopsi: sınırsız ticaret
Doğru cevap: A
Çözüm: Organ nakli ve kan bağışı, canı koruma ilkesiyle değerlendirilir. Nakil tıbbi, etik ve rıza koşullarına bağlıdır; bağış dayanışma örneğidir.
En’âm suresinin 151-152. ayetleriyle ilgili bir etkinlikte hangi davranış kümesi ayetlerin genel ahlaki mesajına daha yakındır?
- A) Haksız öldürmeyi teşvik, yetim malını alma ve tartıda hile
- B) Ölçü ve tartıyı bilerek bozma, akraba hakkında yalan tanıklık
- C) Başkasının hakkını yok sayma ve ticarette sürekli aldatma
- D) Aile bireylerini terk etme ve sözleşmeye kasıtlı aykırı davranma
- E) Anne babaya iyilik, cana saygı, yetim hakkını gözetme ve ölçüde adalet
Doğru cevap: E
Çözüm: En’âm 151-152; anne babaya iyilik, haksız yere cana kıymama, yetim hakkı, ölçü-tartıda adalet ve dürüst söz gibi ilkeleri vurgular.
Bir öğrenci “Aynı davranış hem canın korunması hem aklın korunması hem de malın korunmasıyla ilgili olamaz” diyor. Hangi örnek bu görüşü yanlışlar?
- A) Yalnız bir kitap kapağının renginin değiştirilmesi
- B) Bağımlılığın sağlık, düşünme yetisi ve ekonomik kayıplar üzerindeki etkileri
- C) Bir resimde kullanılan geometrik motifin seçimi
- D) Tarihi bir konunun başlığının kısaltılması
- E) Bir etkinliğin afişinde yazı puntosunun büyütülmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Tek davranış birden çok temel değerle ilişkili olabilir. Bağımlılık, aklı ve canı zedelerken mal kaybına da yol açabilir.
Bir araştırma, dijital çağda yeni bir uygulamanın dini yönünü değerlendirirken hem kaynaklara hem uzman bilgisine hem de olası insan zararlarına bakıyor. Hangi sonuç savunulabilir?
- A) Yeni uygulamalarda dinî kaynaklara başvurulması bütünüyle yasaktır.
- B) İlgili alandaki tıbbi veya ekonomik bilgi hiçbir durumda işe yaramaz.
- C) Bütün hükümler yalnız ilk kullanıcının kişisel zevkine göre verilir.
- D) Güncel dinî meseleler, delil, uzmanlık ve temel amaçların birlikte değerlendirilmesini gerektirir.
- E) Dinî bir değerlendirmede can ve mal güvenliği sürekli göz ardı edilmelidir.
Doğru cevap: D
Çözüm: Yeni meselelerin değerlendirilmesinde konuya ilişkin gerçek bilgiler ve İslam hukukunun kaynak, usul ve temel amaçları birlikte dikkate alınır.