İnsan davranışlarının iyi veya kötü oluşunu, eylemlerin dayandığı değerleri ve ahlaki ilkeleri sorgulayan felsefe dalı hangisidir?
- A) Varlık felsefesi (ontoloji)
- B) Bilgi felsefesi (epistemoloji)
- C) Ahlak felsefesi (etik)
- D) Sanat felsefesi (estetik)
- E) Bilim felsefesi
Doğru cevap: C
Çözüm: Etik, eylemleri yalnız betimlemekle kalmaz; iyi, kötü, özgürlük, sorumluluk ve ahlaki ölçütlerin gerekçelerini sorgular.
Bir toplumda geçerli olan doğru-yanlış davranış kuralları ve değer yargıları bütünü hangi kavramla adlandırılır?
- A) Ahlak
- B) Epistemoloji
- C) Ontoloji
- D) Metafizik
- E) Mantık
Doğru cevap: A
Çözüm: Ahlak, toplumsal yaşamdaki davranış kuralları ve değerler bütünüdür; etik ise bu kuralların temelleri üzerine felsefi düşünmedir.
Bir kişinin farklı seçenekler arasından kendi iradesiyle davranışını belirleyebilmesi, ahlak felsefesinde hangi kavramla ifade edilir?
- A) Zorunluluk
- B) Haz
- C) Yaptırım
- D) Gelenek
- E) Özgürlük
Doğru cevap: E
Çözüm: Özgürlük, bireyin seçimini bilinçli biçimde yapabilmesidir. Ahlaki sorumluluk tartışması da bu seçim imkânıyla yakından ilişkilidir.
Bir insanın bilinçli olarak gerçekleştirdiği davranışın sonuçlarını üstlenmesi hangi ahlaki kavramı açıklar?
- A) Görecilik
- B) Sorumluluk
- C) Nedensellik
- D) Bilgisizlik
- E) Hedonizm
Doğru cevap: B
Çözüm: Sorumluluk, iradeyle yapılan eylemlerin sonuçlarını üstlenebilme durumudur; bu yüzden özgürlükle birlikte ele alınır.
Eylemlerde doğruyu yanlıştan ayırt etmeye ilişkin kişinin içsel değerlendirme gücü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Paradigma
- B) Determinizm
- C) Tümevarım
- D) Vicdan
- E) Özdeşlik
Doğru cevap: D
Çözüm: Vicdan, kişinin kendi eylemlerini ahlaki açıdan değerlendirmesine ve gerektiğinde öz eleştiri yapmasına yardımcı olan içsel duyarlılıktır.
Ahlak felsefesinde kişinin iyi davranmaya yatkın, sürekli hâle gelmiş olumlu karakter özelliğine ne ad verilir?
- A) Önyargı
- B) Sofizm
- C) Erdem
- D) Fayda hesabı
- E) Rastlantı
Doğru cevap: C
Çözüm: Erdem, yalnızca tek seferlik iyi bir hareket değil, dürüstlük veya ölçülülük gibi karaktere yerleşmiş iyi davranış eğilimidir.
“İyi nedir, hangi davranış doğru sayılmalıdır?” sorusu öncelikle hangi felsefi inceleme alanına girer?
- A) Etik değerlerin ve ahlaki ölçütlerin araştırılması
- B) Doğa olaylarının fiziksel nedenleri
- C) Bilginin duyulardan çıkıp çıkmadığı
- D) Sanat eserinde güzelin ölçüsü
- E) Devletin egemenlik biçimleri
Doğru cevap: A
Çözüm: İyi ve doğrunun eylemler için nasıl belirleneceği ahlak felsefesinin merkezindedir; soruda normatif bir değerlendirme aranır.
Ayşe, yerde bulduğu cüzdanı sahibine verir. Bunu ödül almak için değil, doğru olduğu için yaptığını söyler. Bu gerekçe hangi yaklaşımın ölçütüne daha yakındır?
- A) Çıkarı tek ölçüt sayan bencillik
- B) Her seçimi rastlantı sayan indeterminizm
- C) Ödeve saygıyı temel alan Kantçı etik
- D) Davranışı yalnız gelenekle açıklayan görüş
- E) Hazzı tek amaç gören Aristipposçu yaklaşım
Doğru cevap: C
Çözüm: Ayşe’nin eyleminin belirleyici gerekçesi ödül veya yarar değil, doğru olduğunu düşündüğü görevi yerine getirmesidir; Kantçı vurgu budur.
Bir öğrenci “Kopya çekmek benim için işe yarasa bile herkes bunu yapsa sınavın anlamı kalmaz.” diyerek kopyayı reddediyor. Öğrenci hangi düşünsel ölçütü kullanıyor?
- A) Eylem kuralının evrenselleştirilebilirliğini
- B) Kısa vadeli kişisel kazancı
- C) Otoritenin cezalandırma gücünü
- D) Haz miktarının duyusal yoğunluğunu
- E) Kültürel geleneklerin değişmezliğini
Doğru cevap: A
Çözüm: Öğrenci, kendi davranış kuralını herkesin uygulayabileceği bir ilke olarak sınar; bu Kantçı evrenselleştirme testidir.
Bir düşünür, cömertliğin savurganlık ile cimrilik arasında koşullara uygun erdemli tutumu bulmak olduğunu söylüyor. Bu görüşün temel kavramı hangisidir?
- A) Sartre’ın öz yaratımı
- B) Protagoras’ın görelilik ilkesi
- C) Kant’ın koşulsuz buyruğu
- D) Bentham’ın toplam fayda hesabı
- E) Aristoteles’in altın orta öğretisi
Doğru cevap: E
Çözüm: Aristoteles’in orta öğretisinde erdem, iki aşırılık arasında aklın ve somut koşulların belirlediği uygun tutumdur; aritmetik ortalama değildir.
Bir kişi, ihtiyaçları arttıkça kaygısının da arttığını; bu yüzden sade yaşamı, dostluğu ve iç huzuru seçtiğini söylüyor. Bu yaşam ideali kime daha yakındır?
- A) Aristippos’a
- B) Epiküros’a
- C) Nietzsche’ye
- D) Hobbes’a
- E) Herakleitos’a
Doğru cevap: B
Çözüm: Epiküros, kalıcı huzuru bedensel acının ve ruhsal sarsıntının azalmasıyla ilişkilendirir; sınırsız haz peşinde koşmayı öğütlemez.
Bir belediye, iki ulaşım seçeneğinden daha fazla kişinin ulaşım süresini azaltan ve toplam yaşam kalitesini yükselten seçeneği tercih ediyor. Hangi etik gerekçe öne çıkmıştır?
- A) Ödevi bütün sonuçların üstüne koyma
- B) Erdemi yalnız doğuştan getirilmiş sayma
- C) İyi ve kötünün tümüyle anlamsızlığını savunma
- D) Sonuçların toplam yararını değerlendirme
- E) Kararların önceden yazılmış olduğunu düşünme
Doğru cevap: D
Çözüm: Kararda farklı kişilerin elde edeceği toplam yarar karşılaştırılmaktadır. Bu, yararcı sonuç değerlendirmesinin tipik örneğidir.
Bir öğretmen “Dürüstlük, yalnız kuralları ezberlemekle değil, tekrar tekrar doğru davranarak alışkanlık kazanmakla gelişir.” diyor. Bu düşünce kime yakındır?
- A) Demokritos’a
- B) Descartes’a
- C) Aristoteles’e
- D) Francis Bacon’a
- E) David Hume’a
Doğru cevap: C
Çözüm: Aristoteles erdemleri akıl ve alışkanlıklarla gelişen karakter özellikleri olarak yorumlar; tek bir doğru karar kalıcı erdem için yeterli değildir.
“Toplumsal kurallar değişse de insanın aklıyla kavrayabileceği ortak ahlaki doğrular vardır.” diyen kişinin savunduğu temel görüş nedir?
- A) Evrensel ahlak ilkelerinin mümkün olduğu
- B) Bütün ahlaki yargıların eşit derecede keyfi olduğu
- C) İnsan davranışlarının yalnız içgüdülerce oluştuğu
- D) Ahlak sorunlarının bilimsel yöntemle tamamen çözüldüğü
- E) Güzelin yalnız sanatçının niyetine bağlı olduğu
Doğru cevap: A
Çözüm: Bu sav, yerel normlardaki farklılıklara rağmen herkes için geçerli olabilecek akıl temelli ahlaki ilkeler bulunabileceğini öne sürer.
Bir doktor, olası her sonucu düşünerek hastasına doğru bilgi vermenin ahlaki görev olduğunu, doğru bilgi vermek kısa vadede korku doğursa da ilkenin korunması gerektiğini savunur. Bu yaklaşımın ayırt edici tarafı hangisidir?
- A) Tüm ilkeleri hastanın anlık haz düzeyine indirgemesi
- B) Doğru davranışı yalnız çoğunluğun oyuna göre belirlemesi
- C) Eylemin ahlaki değerini öncelikle ilke ve ödevde temellendirmesi
- D) Ahlaki seçimi nedensiz bir rastlantı olarak tanımlaması
- E) Hastalığa ilişkin bilginin doğruluğunu gereksiz bulması
Doğru cevap: C
Çözüm: Kantçı ödev yaklaşımı, sonuçlar değişse bile ahlaki ilkenin gerekçesini korur; burada doğruyu söylemenin yükümlülük oluşu öne çıkmıştır.
Bir filozof, iki aynı yardım eyleminden birinin ün kazanmak, ötekinin karşılık beklemeksizin insanın değerine saygı göstermek için yapıldığını söylüyor. Kant’ın ayrımıyla hangi sonuca ulaşılır?
- A) Dış davranış aynı olsa da yalnız ödevden yapılan eylem ahlaki değer taşır.
- B) Eylemin fiziksel sonucu aynıysa ahlaki değer zorunlu olarak aynıdır.
- C) Ün kazanma arzusu her durumda evrensel ahlak yasasının tek temelidir.
- D) Ödevden yapılan yardım, hiçbir toplumsal sonuç doğurmadığı için anlamsızdır.
- E) Ahlaki değerlendirmenin niyetle hiçbir bağı bulunamaz.
Doğru cevap: A
Çözüm: Kant, ödeve uygun davranmak ile ödevden dolayı davranmayı ayırır. Niyetin ahlaki değeri, yalnız dışarıdan gözlenen sonuçla ölçülemez.
Bir düşünür, kişisel çıkarını artıran bir kararın başkalarının ağır zararına yol açması nedeniyle doğru sayılamayacağını belirtir. Bu görüş yararcılığı hangi yanlış yorumdan ayırır?
- A) Yararcılığın bütün sonuçları yok sayan niyet etiği olmasından
- B) Yararcılığın her davranışta tek kişinin ödülünü aramasından
- C) Yararcılığın mutluluğu ölçüt olarak kullanmayı kesinlikle reddetmesinden
- D) Yararcılığın özgürlük sorununu doğa yasalarına indirgemesinden
- E) Yararcılığın yalnız karar vereni değil, etkilenen herkesin yararını hesaba katmasından
Doğru cevap: E
Çözüm: Yararcılık, özçıkarcılıkla aynı değildir; değerlendirme etkilenenlerin toplam iyiliğine yönelir ve başka kişilerin zararlarını da hesaba katar.
“İki davranışın toplam mutluluk etkisi eşit olsa bile düşünsel gelişimi destekleyen tatmin, yalnız bedensel zevkten daha değerli olabilir.” savı kimin haz anlayışıyla daha uyumludur?
- A) Jeremy Bentham’ın yalnız niceliği hesaba katmasıyla
- B) John Stuart Mill’in hazların niteliksel ayrımıyla
- C) Kant’ın her türlü sonucu ahlakın tek ölçütü saymasıyla
- D) Sokrates’in erdemi doğuştan gelen alışkanlık görmesiyle
- E) Sartre’ın özgürlüğü koşulsuz mekanizme indirgemesiyle
Doğru cevap: B
Çözüm: Mill, hazları yalnız miktar açısından değil nitelik açısından da ayırır. Bu onu Bentham’ın daha çok nicel hesapla ilişkilendirilen anlayışından farklılaştırır.
Aristoteles, korku karşısında kimi zaman cesurca direnmenin, kimi zaman geri çekilmenin uygun olabileceğini savunur. Buna göre altın orta neden sabit bir matematiksel ortalama değildir?
- A) Her eylemde iki uçtan herhangi birine yönelmeyi zorunlu saydığı için
- B) Cesareti bütünüyle yasaklayan bir ilke olduğu için
- C) Erdemi yalnız kişinin anlık isteklerine göre tanımladığı için
- D) Koşullar ve aklın belirlediği uygun davranışa göre değiştiği için
- E) Ahlaki davranışta hiçbir ölçüt bulunmadığını savunduğu için
Doğru cevap: D
Çözüm: Aristoteles’in ölçülülüğü eylemin bağlamına, amacına ve akla uygun değerlendirmeye bağlıdır; aritmetik olarak ortada kalmak değildir.
“İnsan evrensel kuralları hazır bulmasa da seçiminin bütün sonuçlarının sorumluluğunu taşır.” görüşünden aşağıdakilerden hangisi çıkarılamaz?
- A) Bireyin seçimleriyle kendisini oluşturduğu
- B) Kişinin eyleminin sonuçlarını üstlenmesi gerektiği
- C) Özgür insanın hiçbir ahlaki sorumluluğunun bulunmadığı
- D) Hazır değerlerin bulunmamasının seçim gereğini ortadan kaldırmadığı
- E) Özgürlüğün kişiye karar verme yükü getirebildiği
Doğru cevap: C
Çözüm: Varoluşçu özgürlük, sorumluluktan kaçış değildir. Seçimler kişinin kendisini belirlediğinden özgürlük ve sorumluluk bir arada vurgulanır.