Ahlaki yaşamın temelinin bilgi olduğunu, kimsenin bilerek kötülük yapmayacağını öne süren düşünür kimdir?
- A) Thomas Hobbes
- B) Friedrich Nietzsche
- C) Jean-Paul Sartre
- D) David Hume
- E) Sokrates
Doğru cevap: E
Çözüm: Sokrates, erdem ile bilgiyi ilişkilendirir; yanlış davranışı iyinin ne olduğunun bilinmemesiyle açıklayan etik anlayışıyla tanınır.
Ahlaki değeri eylemin getirdiği çıkardan çok ödev bilinci ve iyi istemeyle ilişkilendiren filozof kimdir?
- A) Aristippos
- B) Immanuel Kant
- C) John Dewey
- D) Auguste Comte
- E) Herakleitos
Doğru cevap: B
Çözüm: Kant için ahlaki değer, yalnız sonucu iyi olan hareketten değil; kişinin ödeve saygıdan hareket etmesinden ve ilkesinin evrenselleştirilebilir olmasından doğar.
İnsanın ahlaken iyi bir yaşama ulaşmasında ölçülü alışkanlıkları ve erdemli karakteri vurgulayan filozof kimdir?
- A) Protagoras
- B) Jean-Paul Sartre
- C) Berkeley
- D) Aristoteles
- E) Feyerabend
Doğru cevap: D
Çözüm: Aristoteles, erdemin alışkanlıklarla geliştiğini ve akla uygun ölçülülüğün iyi yaşamın önemli bir parçası olduğunu savunur.
Bir davranışın değerini öncelikle ortaya çıkardığı haz açısından değerlendiren ahlak anlayışı hangisidir?
- A) Ödev etiği
- B) Nedensel determinizm
- C) Hazcılık (hedonizm)
- D) İdealist ontoloji
- E) Bilimsel realizm
Doğru cevap: C
Çözüm: Hazcılık, iyi yaşam ve davranışı haz ile ilişkilendirir. Ancak Epiküros gibi düşünürlerde haz, sınırsız tüketim değil ölçülü huzur anlamına da gelir.
“Bir davranışın olabildiğince çok insana mutluluk sağlaması önemlidir.” düşüncesi hangi etik yaklaşımla ilişkilidir?
- A) Yararcılık (utilitarizm)
- B) Nihilist değer eleştirisi
- C) Salt biçimsel ödev etiği
- D) Bilgiye dayalı erdem görüşü
- E) Güzelliğin öznel yorumu
Doğru cevap: A
Çözüm: Utilitarizm, eylemlerin sonuçlarını etkilenen insanların toplam yararı veya mutluluğu bakımından değerlendirir.
“Öyle davran ki davranışının dayandığı kural herkes için geçerli bir ilke olabilsin.” ifadesi hangi ahlak görüşüne örnektir?
- A) Aristippos’un hazcılığı
- B) Protagoras’ın göreceliliği
- C) Nietzsche’nin değer eleştirisi
- D) Sartre’ın varoluşçuluğu
- E) Kant’ın ödev ahlakı
Doğru cevap: E
Çözüm: Kant’ın evrenselleştirilebilirlik ilkesi, kişisel isteğe göre değişen çıkarların ötesinde tüm akıl sahipleri için geçerli kuralı arar.
“Değişik kültürlerde iyi ve kötü sayılan davranışlar farklı olabilir.” yargısı hangi anlayışı destekler?
- A) Mutlak belirlenimcilik
- B) Ahlaki görecilik
- C) Bütüncül idealizm
- D) Bilimsel tümevarım
- E) Estetik nesnelcilik
Doğru cevap: B
Çözüm: Ahlaki görecilik, değerlendirmelerin toplumlara veya koşullara göre değişebileceğini savunur; evrensellik tartışmasında önemli bir görüştür.
Bir araştırmacı “Toplum A’da doğru sayılan bir davranış toplum B’de yanlış görülüyor.” saptamasını yapıyor. Bu saptama tek başına hangi sonucu kesin olarak kanıtlamaz?
- A) Ahlaki normlar arasında farklılıklar bulunduğunu
- B) Toplumların bazı davranışlara farklı değer verdiğini
- C) Ahlaki uygulamaların kültürel bağlamdan etkilendiğini
- D) Toplumların kuralları arasında karşılaştırma yapılabileceğini
- E) Hiçbir evrensel ahlaki ilkenin bulunamayacağını
Doğru cevap: E
Çözüm: Kültürler arası norm farkı olgusal bir saptamadır. Farklılığın varlığı, ortak ahlaki ilke imkânının mantıken yokluğunu tek başına kanıtlamaz.
Bir kişi, zorla yaptırıldığı için gerçekleştirdiği bir eylemde gerçek bir seçim hakkı bulunmadığını ileri sürüyor. Bu durum ahlaki sorumluluğun hangi koşulunu tartışmaya açar?
- A) Bilginin deneyle doğrulanması
- B) Özgür iradeyle karar verebilme
- C) Sanat eserinin özgünlüğü
- D) Devletin anayasal biçimi
- E) Çıkarımın biçimsel geçerliliği
Doğru cevap: B
Çözüm: Zorlama, kişinin farklı seçeneği değerlendirebilmesini sınırlandırır. Bu nedenle sorumluluğun derecesi özgür seçimin varlığıyla birlikte ele alınır.
“Bir insan koşullarını seçmemiş olabilir; ancak onlara vereceği yanıtı seçerek kendisini biçimlendirir.” düşüncesi hangi filozofun vurgusunu taşır?
- A) Kant’ın yalnız sonuç hesabını
- B) Hobbes’un salt haz hesabını
- C) Platon’un duyumculuğunu
- D) Sartre’ın özgürlük ve sorumluluk anlayışını
- E) Comte’un üç hâl yasasını
Doğru cevap: D
Çözüm: Sartre’a göre kişi seçimleriyle kendi yaşamını şekillendirir ve bu seçimlerin sorumluluğunu yüklenir; dış koşullar bu soruyu ortadan kaldırmaz.
Bir düşünür “Eylemin doğru oluşu, benim kazancımdan değil, etkilenenlerin toplam mutluluğundan anlaşılabilir.” diyerek hangi ayrımı vurgular?
- A) Ödev ahlakı ile biçimsel mantık arasındaki özdeşliği
- B) Özgürlük ile rastlantı arasındaki zorunlu eşitliği
- C) Bireysel çıkarcılık ile yararcılık arasındaki farkı
- D) Bilgi felsefesi ile ahlak felsefesinin aynı olduğunu
- E) Görecilik ile evrensellik arasındaki tüm ayrımların silindiğini
Doğru cevap: C
Çözüm: Egoizm kişinin kendi yararına odaklanır; yararcılık ise karardan etkilenen herkesin yararını hesaba katmayı amaçlar.
Sınavda “Yalnız başkaları görürken dürüst davranan kişi” ile “kimse görmezken de dürüst davranan kişi” karşılaştırılıyor. Kant açısından belirleyici olan nedir?
- A) Davranışın ödev bilinciyle yapılması
- B) Davranışın mutlaka ödülle karşılanması
- C) Kurala uyulduğunda doğan toplumsal ün
- D) Yapılan hareketin kaç kişi tarafından görülmesi
- E) Görünür sonucun her zaman eşit olması
Doğru cevap: A
Çözüm: Kantçı değerlendirme, dışarıdan aynı görünen eylemlerin hangi ilkeyle ve hangi güdüyle yapıldığını da sorgular; ödevden doğan eylem ahlaki değer taşır.
“İnsanın istemleri, karakteri ve yaşam koşulları belirli nedenlerin ürünü olduğundan seçimleri de nedensel biçimde açıklanabilir.” iddiası hangisini savunur?
- A) Sınırsız rastlantısallığı
- B) Kendiliğinden evrensel uzlaşmayı
- C) Duyusal hazların eşitliğini
- D) Sanatsal özerkliği
- E) Ahlaki determinizmi
Doğru cevap: E
Çözüm: Belirlenimci yaklaşım, insan kararlarının nedensiz ve koşulsuz ortaya çıkmadığını; neden-sonuç ilişkileri içinde anlaşılabileceğini savunur.
“Toplumdan topluma ahlaki kuralların değişmesi, bunların tümüyle haklı olduğu anlamına gelmez.” yargısı hangi düşünsel ayrımı gerektirir?
- A) Betimleyici kültürel farklılık ile normatif doğruluk iddiasının ayrılmasını
- B) Farklı kültürlerin varlığının inkâr edilmesini
- C) Ahlakın yalnızca bilimsel ölçümden oluşmasını
- D) Her hukuk kuralının zorunlu olarak ahlaki sayılmasını
- E) Ahlak yargılarının fiziksel nesne sayılmasını
Doğru cevap: A
Çözüm: Normların farklılığına dair betimleyici bilgi, o normların doğru veya yanlışlığına dair felsefi bir hükümle aynı türden değildir.
Bir öğrenci “Her seçimim önceki nedenlerle açıklanabilir.” diyor; arkadaşı “Bu nedenleri düşünüp kendi ilkelerimi belirleyebilirim.” diye yanıtlıyor. İki görüş sırasıyla hangileridir?
- A) İndeterminizm ve kadercilik
- B) Otodeterminizm ve duyumculuk
- C) Hazcılık ve yararcılık
- D) Görecilik ve şüphecilik
- E) Determinizm ve otodeterminizm
Doğru cevap: E
Çözüm: İlk sav, eylemin nedenlerle belirlendiğini vurgular; ikinci sav ise akıl yoluyla özbelirleme ve kendini yönlendirme imkânını öne çıkarır.
Bir yardım kampanyası tasarlanırken “En fazla bağışı toplamak mı, bağışçıların samimi niyetini korumak mı, yoksa yardımsever karakteri geliştirmek mi?” soruları soruluyor. Yaklaşımlar sırasıyla hangileridir?
- A) Erdem etiği, sonuç etiği, yalnız kültürel görecilik
- B) Sonuç etiği, niyet/ödev etiği, erdem etiği
- C) Ontoloji, estetik, epistemoloji
- D) Determinizm, indeterminizm, mekanizm
- E) Hazcılık, bilimcilik, sanat kuramı
Doğru cevap: B
Çözüm: Sonuç etiği eylemin etkisine; Kantçı niyet-ödev etiği gerekçeye; erdem etiği ise kişide gelişen karakter özelliklerine odaklanır.
“Bana hoş geleni yapmak her koşulda ahlakidir.” önermesine Epikürosçu açıdan hangi eleştiri daha uygundur?
- A) Bütün hazlar kötü olduğu için insan her tür mutluluktan uzak durmalıdır.
- B) Ahlak yalnız devletin yazılı yasalarından oluştuğu için hazın önemi yoktur.
- C) Haz almak, düşünsel açıdan hiçbir seçim gerektirmediği için değerli değildir.
- D) Kısa süreli hazlar daha büyük acılara yol açabilir; dinginlik ve ölçü dikkate alınmalıdır.
- E) Kişinin bir davranışı seçme gücü bütünüyle doğuştan sabitlenmiştir.
Doğru cevap: D
Çözüm: Epiküros için haz, ölçüsüz isteklerin peşinden gitmek değildir; gelecekteki acı ve kaygıları da düşünerek huzurlu bir yaşam sürmektir.
Bir kişi “Hiçbir koşulda yalan söylememeliyim.” ilkesini herkes için düşünerek benimser; diğeri ise “Bu yalan genel zararı azaltıyor.” diyerek istisna savunur. Bu fark neyi gösterir?
- A) İki yaklaşımın da yalnız toplum geleneklerini ölçüt aldığını
- B) Birinci yaklaşımın yalnız kazanç hesabını temel aldığını
- C) Ödev merkezli etik ile sonuç merkezli etik arasındaki ölçüt farkını
- D) İkinci yaklaşımın ahlaki sonuçları önemsiz saydığını
- E) Evrensel yasa sorusunun bilgi felsefesiyle aynı olduğunu
Doğru cevap: C
Çözüm: İlk gerekçe evrenselleştirilebilir ödevi, ikincisi davranışın zarar ve yarar sonucunu önceler; aynı olayın farklı etik ölçütlerle yorumlanmasıdır.
“Hukuken cezalandırılmayan bir davranış vicdanen kınanabilir; hukukça zorunlu olan bir işlem de ahlaken tartışmalı olabilir.” önermesinin en güçlü sonucu hangisidir?
- A) Hukuki geçerlilik ile ahlaki haklılığın birbirine indirgenemeyeceği
- B) Hukuk ile ahlakın hiçbir durumda ortak kurala sahip olamayacağı
- C) Her hukuki yaptırımın kişinin vicdanına bağlı olduğu
- D) Yazılı yasaların toplumsal yaşamda hiçbir işlevinin bulunmadığı
- E) Ahlak kurallarının tümünün mahkemelerce belirlendiği
Doğru cevap: A
Çözüm: Hukuk ve ahlakın kuralları çoğu zaman kesişir; ancak birine uygunluk ötekine uygunluğu mantıken her durumda garanti etmez.
Bir düşünür “Eylemi yapan kişi, niyetini iyi saysa da başkalarının zararını göz ardı edemez.” diyor. Bu uyarı hangi etik değerlendirmenin sınırlılığını ortaya koyar?
- A) Bütün eylemlerin toplumsal sonuç doğurduğu düşüncesinin
- B) Kişilerin seçim yapabildiğini kabul eden yaklaşımın
- C) Yararın farklı kişilere dağıldığını inceleyen hesabın
- D) Ahlakın gerekçelendirilmesi gerektiği ilkesinin
- E) Yalnız niyete bakarak sonuçları bütünüyle dışlayan değerlendirmenin
Doğru cevap: E
Çözüm: İyi niyetin varlığı, eylemin etkilediği kişilere verilen zararın yok sayılmasını haklı çıkarmaz; etik analiz farklı boyutlar içerir.