Bilimin doğasını, yöntemlerini, kavramlarını ve sonuçlarını felsefi olarak inceleyen disiplin hangisidir?
- A) Varlık felsefesi
- B) Ahlak felsefesi
- C) Bilim felsefesi
- D) Estetik
- E) Siyaset felsefesi
Doğru cevap: C
Çözüm: Bilim felsefesi, bilimsel etkinliğin ne olduğunu, bilimsel yöntemi, bilginin değerini ve bilimin sınırlarını sorgular.
Bilim insanlarının belirli bir doğa olayını sistemli olarak incelemesi hangi faaliyete örnektir?
- A) Bilimsel araştırma
- B) Salt ahlaki yargılama
- C) Sanatsal beğeni açıklaması
- D) Siyasal propaganda
- E) Metafizik dogma ilanı
Doğru cevap: A
Çözüm: Bilimsel araştırma olgulara ilişkin soruları sistemli gözlem, ölçüm, akıl yürütme ve sınanabilir açıklamalarla ele alır.
Bir olay hakkındaki verileri duyu organları veya araçlar yardımıyla toplamaya ne ad verilir?
- A) Tümel uzlaşım
- B) Ontolojik inkâr
- C) Estetik taklit
- D) Ahlaki yaptırım
- E) Gözlem
Doğru cevap: E
Çözüm: Gözlem, olgu ve olayların izlenerek kaydedilmesidir; bilimde ölçüm araçlarıyla desteklenebilir.
Bilimsel araştırmada bir soruya yanıt olarak kurulan ve sınamaya açık geçici açıklamaya ne denir?
- A) Mutlak inanç
- B) Hipotez
- C) Öznel beğeni
- D) Siyasal yasa
- E) Sanatsal simge
Doğru cevap: B
Çözüm: Hipotez, belirli bir problem için önerilen ve gözlem, deney ya da verilerle sınanabilen açıklama veya öngörüdür.
Bir değişkenin etkisini uygun koşullarda incelemek için düzenlenen kontrollü uygulama hangisidir?
- A) Tarihsel söylence
- B) Estetik yargı
- C) Ahlaki öğüt
- D) Deney
- E) Kişisel temenni
Doğru cevap: D
Çözüm: Deney, değişkenler arasındaki ilişkileri incelemek üzere koşulları planlanan ve sonuçları kaydedilen bir araştırma yöntemidir.
Tek tek gözlemlerden hareketle genel bir sonuca ulaşan akıl yürütme türü hangisidir?
- A) Tümdengelim
- B) Çelişki
- C) Tümevarım
- D) Benzetme hatası
- E) Otoriteye başvurma
Doğru cevap: C
Çözüm: Tümevarım, tekil örnek veya gözlemlerden daha genel bir yargıya geçer; sonuç her durumda mantıksal zorunluluk taşımaz.
Genel bir öncül ve belirli bir durumdan zorunlu sonuç çıkarma hangi akıl yürütme biçimidir?
- A) Tümdengelim
- B) Tümevarım
- C) Rastlantısal çağrışım
- D) Estetik sezgi
- E) Yalnız betimleme
Doğru cevap: A
Çözüm: Tümdengelim, öncüller doğru ve çıkarım geçerliyse sonucun zorunlu olarak çıktığı akıl yürütme biçimidir.
“Bütün bakır teller ısıtılınca uzar.” yargısına çok sayıda tekil gözlemden ulaşmak hangi çıkarımdır?
- A) Genelden özele tümdengelim
- B) Bir estetik beğeni sonucu
- C) Tümevarım yoluyla genelleme
- D) Sadece dil bilgisi eşleştirmesi
- E) Yargının hiçbir kanıt olmadan kabulü
Doğru cevap: C
Çözüm: Tekil bakır tellerin davranışlarından bütün bakır teller hakkında genel yargıya geçmek tümevarımsal çıkarımdır.
“Bütün metaller ısıtıldığında genleşir; demir metaldir; öyleyse demir genleşir.” örneği hangi yöntemdir?
- A) Genel öncülden tikel sonuca giden tümdengelim
- B) Tek örnekten evrene genelleme
- C) Yalnız sezgisel tahmin
- D) Sofist görecilik
- E) Kontrolsüz deney
Doğru cevap: A
Çözüm: Geçerli tümdengelimde genel öncül ile tikel durum birleştirilerek mantıksal sonuç çıkarılır.
Bir araştırmacı ışık miktarının bitki büyümesine etkisini incelerken sulamayı aynı tutuyor. Neden?
- A) Büyümeyi hiçbir veriyle ölçmemek için
- B) Bitkinin türünü gizlemek için
- C) Gözlem yapma zorunluluğunu kaldırmak için
- D) Sonucun yalnız kanaate bağlı kalması için
- E) Diğer değişkenlerin etkisini kontrol etmek için
Doğru cevap: E
Çözüm: Kontrollü deneyde araştırılan değişkenin etkisini ayırt etmek amacıyla diğer koşullar mümkün olduğunca sabit tutulur.
“Ne kadar çok gözlem yapılsa da tek bir evrensel önermenin kesin doğruluğu mantıken garanti değildir.” görüşü hangi sorunu belirtir?
- A) Tümdengelimin geçerliliğinin yokluğu
- B) Tümevarımın sınırlılığı
- C) Güzelin öznel oluşu
- D) Devletin kuruluş ilkesi
- E) Dilsel çevirinin güçlüğü
Doğru cevap: B
Çözüm: Sonlu gözlem sayısından evrensel ve zorunlu sonuca geçmek mantıksal kesinlik sağlamaz; tümevarım problemi bu noktadadır.
“Bütün kuğular beyazdır.” iddiası için tek bir siyah kuğu gözlenirse Popper açısından ne söylenebilir?
- A) İddia artık sonsuza dek doğrulanmıştır.
- B) Siyah kuğu bütün bilimi geçersiz kılar.
- C) Gözlem hiçbir karşılaştırma sağlamaz.
- D) Genel iddiayı yanlışlayabilecek bir karşı örnek vardır.
- E) İddia yalnız sanatın konusu olur.
Doğru cevap: D
Çözüm: Evrensel bir önermenin karşı örneği bulunması, gözlem güvenilir ve koşullar uygun ise o iddiayı yanlışlayabilir.
Bir bilim insanı yıllarca sınanıp ayakta kalan kuramın artık hiçbir zaman yanlışlanamayacağını söylüyor. Popper’a göre sorun nedir?
- A) Kuramların hiçbir sınavdan geçirilememesi
- B) Bilimde gözlemlerin tamamen yasak olması
- C) Başarılı sınamaları değişmez kesinlikle karıştırması
- D) Matematiksel düşünmenin var olmaması
- E) Bütün kuramların aynı gün yok olması
Doğru cevap: C
Çözüm: Popper için bir kuram birçok ciddi sınamayı geçebilir; yine de yanlışlama olasılığı prensipte açık kalır.
“Bir bilim dalında ortak araştırma soruları ve çözüm örnekleri kabul edilmişse bilim insanları bunlar üzerinde çalışır.” durumu nedir?
- A) Kuhn’un normal bilim dönemi
- B) Sürekli yöntemli kuşku dönemi
- C) Sanatsal üslup arayışı
- D) Siyasi uzlaşma süreci
- E) Metafizik özlerin reddi
Doğru cevap: A
Çözüm: Normal bilimde bilimsel topluluk ortak paradigma içinde sorunları çözmeye ve mevcut çerçeveyi ayrıntılandırmaya çalışır.
“Bir hipotez yıllardır yanlışlanmadı; öyleyse yanlışlanabilir değildir.” çıkarımında Popper açısından ne karıştırılmıştır?
- A) Bir gözlemin aynı araçla tekrar edilmesi
- B) Hipotezin hesaplanabilir sonuç vermesi
- C) Sınamada henüz çürütülmemesi ile ilkece çürütülememesi
- D) Bilim insanlarının veri üzerinde uzlaşması
- E) Öngörülerin önceden açıklanması
Doğru cevap: C
Çözüm: Yanlışlanabilirlik, olası bir gözlemin iddiayı çürütebilmesi demektir; henüz çürütülmemiş olması bu niteliği ortadan kaldırmaz.
Bir iddia başarısız olan her tahminden sonra yeni mazeretlerle hiçbir olası sonuca aykırı düşmeyecek biçimde değiştiriliyor. Poppercı sorun nedir?
- A) İddianın sınamayla yanlışlanamaz hâle getirilmesi
- B) Araştırmacının hipotezini açıkça yazması
- C) Yeni deneylerin bağımsızca yapılması
- D) Verilerin farklı koşullarda sınanması
- E) Aykırı sonuçların raporlanması
Doğru cevap: A
Çözüm: Her sonuca uyacak açıklamalar eklemek kuramın riskli öngörü üretmesini engeller; bilimsel sınanabilirliği zayıflatır.
Aynı veri grubunu iki kuram farklı biçimde açıklıyor. Yalnız verinin varlığı hangi sonuca yetmez?
- A) Kuramların farklı öngörülerinin sınanabilmesine
- B) Açıklamaların açıkça karşılaştırılabilmesine
- C) Araştırmanın yeni sorular üretebilmesine
- D) Ek kanıtların değerli olabilmesine
- E) Kuramlardan birinin başka gerekçe olmadan kesin ve tek doğru olduğuna
Doğru cevap: E
Çözüm: Tek veri seti birden fazla açıklamayla bağdaşabilir; ayırt edici testler ve kuramsal ölçütler gerekir.
Kuhn’un yaklaşımında çok sayıda aykırı örneğin bulunması neden her durumda anında paradigma değişikliği doğurmaz?
- A) Bilim insanları hiçbir zaman aykırı veri görmediği için
- B) Normal bilim önce sorunları mevcut çerçevede çözmeye çalışabilir.
- C) Bütün paradigmalar mantıken aynı olduğu için
- D) Yeni gözlemler hiçbir bilim dalında önemsenmediği için
- E) Paradigmaların varlığı deneyleri bütünüyle yasakladığı için
Doğru cevap: B
Çözüm: Kuhn’da anomaliler tek başlarına hemen devrime yol açmaz; kriz, alternatif çerçeve ve topluluk dönüşümü süreçte rol oynar.
“Gözlemler kuramlardan tamamen bağımsızdır; herkes aynı veriyi aynı kavramlarla yorumlamak zorundadır.” savına Kuhn bağlamında hangi itiraz yapılabilir?
- A) Araştırmacılar gerçek dünya hakkında hiçbir gözlem yapamaz.
- B) Bilim topluluğu ortak kavramlar geliştiremez.
- C) Gözlem verisi laboratuvara hiçbir zaman kaydedilemez.
- D) Paradigmalar hangi sorunun sorulacağını ve verinin nasıl yorumlanacağını etkiler.
- E) Bütün kuramlar kişisel zevkten ibaret olduğu için
Doğru cevap: D
Çözüm: Paradigma araştırma sorularını, kavramları ve yorumlama çerçevesini etkileyebilir; bu etki verinin keyfî olduğu anlamına gelmez.
Bir düşünür bilim tarihinin doğrusal bilgi birikimi değil, kimi dönemlerde köklü dönüşümler yaşadığını savunuyor. Bu savın sahibi kimdir?
- A) Auguste Comte
- B) Henri Bergson
- C) Thomas Kuhn
- D) John Locke
- E) René Descartes
Doğru cevap: C
Çözüm: Kuhn bilimsel devrim ve paradigma değişimi kavramlarıyla bilim tarihindeki süreksizlik ve dönüşüm dönemlerini öne çıkarır.