Bilimsel bir açıklamanın yeni gözlemlerle denetlenebilmesi hangi özelliğini gösterir?
- A) Değişmezlik
- B) Salt öznellik
- C) Otoriteye bağımlılık
- D) Gizemlilik
- E) Sınanabilirlik
Doğru cevap: E
Çözüm: Sınanabilir iddialar, verilerle desteklenip eleştirilebilir; bu özellik bilimsel değerlendirme için önemlidir.
Bilimsel bilginin yeni kanıtlarla güncellenebilmesi hangi niteliğine işaret eder?
- A) Sonsuza dek sabit kalmasına
- B) Değişime ve düzeltmeye açık olmasına
- C) Tüm gözlemleri reddetmesine
- D) Yalnız gelenekle aktarılmasına
- E) Her zaman kişiye göre keyfî olmasına
Doğru cevap: B
Çözüm: Bilim yeni gözlem, ölçüm ve açıklamalarla görüşlerini geliştirebilir; bilimsel bilgi yanılmazlık iddiası taşımaz.
“Bir görüşün yanlış olduğunu gösterebilecek olası gözlemler tanımlanabilmelidir.” yaklaşımı kiminle ilişkilidir?
- A) Platon
- B) John Locke
- C) Henri Bergson
- D) Karl Popper
- E) Sokrates
Doğru cevap: D
Çözüm: Popper bilimsel kuramların yanlışlanabilir olmasına önem verir; iddianın yanlış olduğunu gösterebilecek sınamaların düşünülebilmesini ister.
Bilimsel gelişmeleri paradigma kavramı üzerinden açıklayan bilim felsefecisi kimdir?
- A) René Descartes
- B) Aristoteles
- C) Thomas Kuhn
- D) Auguste Comte
- E) David Hume
Doğru cevap: C
Çözüm: Kuhn, bilimsel toplulukların kabul ettiği paradigmaları ve belirli dönemlerde yaşanan paradigma değişimlerini inceler.
Bir bilim topluluğunun benimsediği ortak kavram, örnek, değer ve araştırma düzenine ne ad verilir?
- A) Paradigma
- B) Tabula rasa
- C) Kategorik buyruk
- D) Ahlaki erdem
- E) Bilinç akışı
Doğru cevap: A
Çözüm: Paradigma, Kuhn’un yaklaşımında araştırma problemlerini ve çözüm yöntemlerini yönlendiren ortak çerçevedir.
Bilimin belirli bir paradigma içinde problem çözme faaliyetini Kuhn hangi kavramla anlatır?
- A) Mutlak kuşku
- B) Ahlak deneyi
- C) Ontolojik nihilizm
- D) Sanat eleştirisi
- E) Normal bilim
Doğru cevap: E
Çözüm: Kuhn’a göre normal bilim, bilim insanlarının genel olarak kabul ettikleri paradigma içinde bulmaca ve araştırma problemleri çözmesidir.
Bilimsel bilgiyi öncelikle gözlenebilir olgulara dayandıran yaklaşım hangisidir?
- A) Varoluşçuluk
- B) Pozitivizm
- C) Entüisyonizm
- D) Sanatta taklit
- E) Siyasal anarşizm
Doğru cevap: B
Çözüm: Pozitivizm, bilimsel bilgi açısından olgulara dayalı gözlem ve açıklamaları öne çıkaran yaklaşımdır.
Bir paradigma yeni sorunlara yanıt veremediğinde farklı açıklama çerçevesi benimseniyor. Kuhn bu değişime ne der?
- A) Yalnız sözlük değişikliği
- B) Hiçbir görüşün değişmemesi
- C) Duyuların tümden kapatılması
- D) Ahlaki yaptırım
- E) Bilimsel devrim veya paradigma değişimi
Doğru cevap: E
Çözüm: Kuhn’a göre biriken ciddi sorunlar ve alternatif açıklamalar zamanla bilimsel topluluğun paradigma değiştirmesine yol açabilir.
Bilimde her yeni gözlemin eski bilgiyi hiçbir gerilim yaratmadan üst üste eklediğini savunmak Kuhn’un hangi vurgusunu ihmal eder?
- A) Bilimin her durumda hiç ilerleyememesini
- B) Paradigma dönüşümleriyle gerçekleşen kopuşları
- C) Bütün verilerin önemsiz oluşunu
- D) Düzenli araştırma yapılamamasını
- E) Bilginin yalnız estetik kalmasını
Doğru cevap: B
Çözüm: Kuhn bilim tarihinde yalnız kümülatif birikimin değil araştırma çerçevelerinin köklü dönüşümünün de bulunduğunu savunur.
“Bilimsel görüşün anlamlı olması için deneyim ve gözlemle sınanabilir içerik taşıması önemlidir.” tutumu hangi anlayışa yakındır?
- A) Katı varlık nihilizmi
- B) Salt estetik öznelcilik
- C) Kaderci siyaset kuramı
- D) Mantıkçı pozitivizm veya empirist bilim anlayışı
- E) Dinsel ritüel yöntemi
Doğru cevap: D
Çözüm: Mantıkçı pozitivist çizgide olgusal ifadelerin deneyimle bağlantısı ve mantıksal çözümlemesi önemli bir yer tutar.
Bir bilginin bilimsel sayılmasını yalnız uygulamada işe yarıyor olmasıyla açıklamak neden eksik kalabilir?
- A) Bilim pratik sorunlarla asla ilgilenmediği için
- B) Her işe yarayan araç zorunlu olarak yanlıştır.
- C) Bilimsel iddianın sınanması ve gerekçelendirilmesi de gerekir.
- D) Deneysel yöntem ancak siyasi kararla yapılır.
- E) Açıklama kuramlarının hiçbir önemi olmadığı için
Doğru cevap: C
Çözüm: Pratik yarar önemli olsa da bilimsel kabul için yöntemsel sınama, kanıt ve eleştiri gibi ölçütler de değerlendirilir.
Bir deney farklı laboratuvarlarda benzer koşullarda benzer sonuçlar veriyor. Bu durum hangi niteliği güçlendirir?
- A) Sonuçların tekrarlanabilirliği ve güvenilirliği
- B) Her sonucun metafizik zorunluluğunu
- C) Bilginin yalnız kişiye özgü oluşunu
- D) Gözlemden vazgeçme gereğini
- E) Tartışmanın yasak olmasını
Doğru cevap: A
Çözüm: Benzer yöntemlerle elde edilen tutarlı sonuçlar bulguların güvenilirliğini destekler; yine de yöntemin ve verilerin incelenmesi sürer.
Bir kuram gözlem verilerini açıklıyor ve henüz denenmemiş olaylara ilişkin öngörü üretiyor. Bu neyi gösterir?
- A) Kuramın hiçbir sınamaya ihtiyacı olmadığını
- B) Bütün alternatif kuramların mantıken imkânsızlığını
- C) Kuramın yalnız şiirsel bir benzetme olduğunu
- D) Olgusal verinin her zaman gereksizliğini
- E) Kuramın açıklayıcı ve öngörü gücünü
Doğru cevap: E
Çözüm: Bilimsel kuramlar geçmiş olguları düzenleyip açıklayabilir ve yeni koşullarda sınanabilecek beklentiler doğurabilir.
“Kuramlar doğrulayıcı örnek buldukça kesinleşir; karşı örnek aramak gereksizdir.” görüşüne Popper’ın temel itirazı nedir?
- A) Kuramları çürütmeye yönelik ciddi sınamalar daha ayırt edicidir.
- B) Bilimde bütün gözlem araçlarının kullanımı yasaktır.
- C) Kuramlar yalnız sezgiye dayanmalıdır.
- D) Bir kuramın matematik kullanması bilimselliğini önler.
- E) Bütün evrensel önermeler yalnız sanatla ilgilidir.
Doğru cevap: A
Çözüm: Popper doğrulayan örnek biriktirmek yerine kuramı yanlışlayabilecek ciddi sınamaların önemini vurgular.
Bir araştırmacı yalnız kendi tezini destekleyen ölçümleri yayımlıyor ve uymayanları açıklamadan siliyor. En temel bilimsel problem nedir?
- A) Bilimsel açıklamada kuramların bulunması
- B) Araştırmacının nicel ölçüm yapması
- C) Farklı hipotezlerin yarışması
- D) Sonuçların açık erişimde paylaşılması
- E) Kanıtın seçici sunularak denetlenebilirliğin bozulması
Doğru cevap: E
Çözüm: Seçici veri raporlaması araştırmanın bütünlüğüne zarar verir; eleştiri ve bağımsız kontrol için aykırı verilerin de değerlendirilmesi gerekir.
“Bir yasa çok sayıda deneyle doğrulandıktan sonra kuram düzeyine yükselir.” iddiasının neden yanlış olduğunu en iyi ne açıklar?
- A) Kuramların hepsi mutlaka deneysel olmayan konulardır.
- B) Yasa ve kuram farklı işlevleri olan bilgi biçimleridir; biri diğerinin basamağı değildir.
- C) Bilimsel yasaların hiç gözleme dayanmadığı bilinmektedir.
- D) Yalnız mantıksal çelişkiler bilimsel yasalara dönüşür.
- E) Her kuram zorunlu olarak bir ahlak kuralına dönüşür.
Doğru cevap: B
Çözüm: Yasalar düzenlilikleri, kuramlar ise olayları açıklayan çerçeveleri ifade edebilir; zorunlu bir yükselme sırası yoktur.
İki bağımsız çalışma farklı sonuç veriyorsa bilimsel yöntem açısından en uygun tutum hangisidir?
- A) Bir sonucu yalnız araştırmacının ününe göre seçmek
- B) Her iki çalışmanın da kesinlikle değersiz olduğunu duyurmak
- C) Konu hakkında yeni araştırmayı yasaklamak
- D) Yöntem, örneklem, ölçüm ve koşullardaki farklılıkları araştırmak
- E) Sonuçları uyuşturmak için verileri değiştirmek
Doğru cevap: D
Çözüm: Farklı sonuçlar yeniden ölçüm ve yöntem incelemesi gerektirebilir; bilimde çelişki açıklayıcı yeni araştırmaların başlangıcı olabilir.
Bir bitki çalışmasında gübre miktarı artırılırken hem ışık hem de sulama değiştiriliyor. Temel çıkarım güçlüğü nedir?
- A) Bitkilerin hiç ölçülememesi
- B) Tüm bitkilerin aynı genlere sahip olması
- C) Büyümedeki değişimi yalnız gübreye bağlamanın zorlaşması
- D) Gübrenin her durumda yararsızlaşması
- E) Deneyin zorunlu olarak sanat eseri olması
Doğru cevap: C
Çözüm: Birden fazla etken aynı anda değişirse gözlenen sonucun hangi değişkenden kaynaklandığı ayırt edilemeyebilir.
“Bir açıklama geleceğe ilişkin yanlış çıkabilecek belirli bir öngörü üretiyor.” ifadesi Popper’ın hangi ayrımını gösterir?
- A) Bilimsel iddianın olası karşı kanıta açık oluşunu
- B) Kuramın hiçbir sınama yapılmadan kesin olmasını
- C) Bütün duyusal bilgilerin önemsizliğini
- D) Her öngörünün kişisel inanç sayılmasını
- E) Açıklamanın yalnız güzel ifade edilmesini
Doğru cevap: A
Çözüm: Popper açısından riskli, belirli ve sınanabilir öngörüler bir kuramın yanlışlanabilirliğini göstermeye yardımcı olur.
Yalnız geçmiş gözlemlerden “Yarın da aynı olay kesin gerçekleşecek” sonucunu çıkaran öğrenci hangi mantıksal sınırı aşar?
- A) Geçerli tümdengelimin tanımını
- B) Matematiksel eşitliğin simetri koşulunu
- C) Ahlakın evrensel ödevini
- D) Siyasi uzlaşımın tarihini
- E) Tümevarımdan zorunlu kesinlik çıkarma sınırını
Doğru cevap: E
Çözüm: Geçmişteki düzenlilikler beklentiyi destekler ancak geleceğin mantıksal olarak zorunlu aynı olması sonucunu vermez.