Bilimsel açıklamaların kişisel tercihlerden bağımsız biçimde denetlenebilmesi hangi ideale yaklaşır?
- A) Salt öznel beğeni
- B) Doğuştan kesinlik
- C) Otoritenin dokunulmazlığı
- D) Nesnellik
- E) Gizli bilgi
Doğru cevap: D
Çözüm: Nesnellik, iddiaların yalnız kişisel kanaatle değil başkalarınca da değerlendirilebilen gerekçe ve verilere dayanmasını hedefler.
Bilimsel araştırmada başka araştırmacıların izlenen yolu değerlendirebilmesi için ne gerekir?
- A) Sonuçların gizlenmesi
- B) Yalnız ünlü kişilerin konuşması
- C) Yöntemin ve verilerin açıkça sunulması
- D) Gözlemlerin yazılmaması
- E) Eleştirinin yasaklanması
Doğru cevap: C
Çözüm: Yöntem ve verilerin açıklanması, araştırmanın eleştirilmesine ve mümkün olduğunda bağımsız biçimde kontrol edilmesine yardım eder.
Bir kuramın doğa olaylarını açıklaması ve sınanabilir öngörüler üretmesi bilimde hangi işleve örnektir?
- A) Açıklama ve öngörü
- B) Estetik beğeni belirleme
- C) Siyasi meşruiyet kurma
- D) Ahlaki ödev emretme
- E) Tarihsel efsane üretme
Doğru cevap: A
Çözüm: Kuramlar olgular arasındaki ilişkileri açıklayabilir ve belirli koşullar altında neler bekleneceği konusunda sınanabilir öngörüler sağlayabilir.
Bilimin belirli alanlarda olguları incelemesine karşılık bilimin kendisini sorgulayan alan hangisidir?
- A) Doğrudan laboratuvar fiziği
- B) Ölçüm cihazı üretimi
- C) Saha jeolojisi
- D) Biyolojik sınıflandırma
- E) Bilim felsefesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Bilim insanı belirli bir olguyu araştırırken bilim filozofu bilimin yöntemini, ölçütlerini ve sınırlarını sorgular.
Bilimsel iddianın doğruluğunu yalnız bir uzmanın ününe dayandırmak hangi bakımdan yetersizdir?
- A) Bütün uzmanlar yanıldığı için
- B) Kanıta ve denetlenebilir gerekçeye dayanmadığı için
- C) Hiçbir veri toplanamadığı için
- D) Bilimin yalnız sanat olduğu için
- E) Her önerme mutlaka yanlış olduğu için
Doğru cevap: B
Çözüm: Bilimsel iddiaların değerlendirilmesinde otoriteye başvurmak tek başına yeterli değildir; kanıt ve yöntem önemlidir.
Bilimde bir kuramın gözlenen verilerle uyuşmadığını gösteren bulguya genel olarak ne denir?
- A) Kesin doğrulama
- B) Ahlaki emir
- C) Sanatsal yorum
- D) Kuram açısından aykırı bulgu
- E) Değişmez öz
Doğru cevap: D
Çözüm: Aykırı bulgular bir modelin sınırlarını gösterir; veri ve ölçüm kontrolünün ardından kuramın yeniden değerlendirilmesine yol açabilir.
Araştırmacı sonuçlara uymayan verileri raporundan çıkarıyor. Bilimsel yönteme en uygun eleştiri hangisidir?
- A) Yalnız olumlu sonuçların raporlanması zorunludur.
- B) Seçici veri kullanımı nesnel değerlendirmeyi zedeler.
- C) Veri saklama eleştiriyi kolaylaştırır.
- D) Ölçüm sonuçlarının gerekçesi hiç önemli değildir.
- E) Araştırmada yöntem açıklamak gereksizdir.
Doğru cevap: B
Çözüm: Olumsuz veya aykırı sonuçların gizlenmesi, kanıtın eksik görünmesine ve diğer araştırmacıların değerlendirmesinin yanıltılmasına yol açar.
“Bilim birikimlidir.” sözü en dikkatli biçimde nasıl yorumlanmalıdır?
- A) Her teori yasa hâline dönüşür ve sabitlenir.
- B) Hiçbir önceki bulgunun değeri kalmaz.
- C) Bütün bilim dalları aynı hızla ilerler.
- D) Önceki araştırmalar yenilere temel olabilir; eski açıklamalar gerektiğinde değişebilir.
- E) Yeni bilgi yalnız eski metinlerin tekrarıdır.
Doğru cevap: D
Çözüm: Bilimin birikimli yönü önceki verilerden yararlanmayı ifade eder; bu, hiçbir kuramın değişmeyeceği anlamına gelmez.
Bir araştırmada “Kuram” ile “yasa” terimlerini karşılaştıran en doğru ifade hangisidir?
- A) Her bilimsel kuram yeterince doğrulanınca yasa olur.
- B) Bilimsel yasalar nedenleri her zaman ayrıntılı açıklar.
- C) Yasa düzenli ilişkiyi betimler; kuram ilişkileri açıklayan çerçeve sunabilir.
- D) Kuramlar mutlaka kanıtsız günlük tahmindir.
- E) Yasalar hiçbir deneyle sınanamaz.
Doğru cevap: C
Çözüm: Bilimsel yasa ve kuram farklı işlevler üstlenebilir; aralarında zorunlu bir terfi veya olgunlaşma basamağı ilişkisi yoktur.
Bir araştırmacı deney düzenini ve ölçüm sonuçlarını başkalarının eleştirisine açıyor. Bu hangi bilim idealine uygundur?
- A) Eleştiriye ve kamusal denetime açıklık
- B) Yalnız otoritenin kararına uyma
- C) Yöntemin saklı tutulması
- D) Her sonucun önceden belirlenmesi
- E) Yalnız öznel beğeniye dayanma
Doğru cevap: A
Çözüm: Bilimsel tartışma kanıtların, yöntemlerin ve sonuçların başkalarınca incelenebilmesini gerektirir.
Bir hipotezi kurduktan sonra araştırmacı onu sınayacak verileri topluyor. Bu sıranın temel amacı nedir?
- A) Hipotezi her sonuçta doğru kabul etmek
- B) Yalnız tanınmış insanların görüşlerini saymak
- C) Bilimsel soruyu tamamen unutturmak
- D) Bütün değişkenleri rastgele değiştirmek
- E) Önerilen açıklamayı bağımsız gözlemlerle değerlendirmek
Doğru cevap: E
Çözüm: Hipotez, uygun sınama koşullarında desteklenebilir veya reddedilebilir; veri toplamanın görevi onu peşinen doğrulamak değildir.
Felsefeci “Bir iddia bilimsel olarak nasıl sınırlandırılır?” diye sorarken fizikçi belirli bir deney yapıyor. Aralarındaki ayrım nedir?
- A) Her ikisi de yalnız estetik yargı geliştirir.
- B) İlki bilimin ölçütünü, ikincisi belirli olguyu araştırır.
- C) Fizikçi hiçbir yöntem kullanmaz.
- D) Filozof yalnız sayısal veri üretir.
- E) Bilim felsefesi fizik deneyinin aynısıdır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Bilim felsefesi bilimsel etkinliğin yapısını, ölçütlerini ve yöntemlerini sorgular; fizik belirli olgusal süreçleri inceler.
“Bilimsel yöntem bütün bilim dallarında tamamen aynı sıra ve teknikle işlemelidir.” savına en uygun ihtiyat nedir?
- A) Bilimde hiçbir ortak ilke bulunamaz.
- B) Yalnız tek bir bilim dalı gerçek bilimdir.
- C) Tüm gözlemler doğası gereği yanlıştır.
- D) Araştırma alanlarına göre kullanılan teknik ve yöntemler farklılaşabilir.
- E) Her bilimsel kuram yalnız tarihsel şiirdir.
Doğru cevap: D
Çözüm: Bilimsel araştırmanın ortak ilkeleri olsa da astronomi, jeoloji ve deneysel biyoloji gibi alanların teknikleri farklılık gösterebilir.
Bir bilim felsefecisi “Her bilimsel çalışma için değişmez tek bir yöntem kuralı yoktur.” diyor. Hangi düşünürle ilişki kurulabilir?
- A) Platon
- B) Paul Feyerabend
- C) Sokrates
- D) Aristoteles
- E) John Locke
Doğru cevap: B
Çözüm: Feyerabend, bilim tarihinde farklı yöntemlerin kullanıldığını vurgulayarak tek ve evrensel yöntem kurallarını eleştiren bir düşünürdür.
“Bilim insanı kişisel değerlerden hiç etkilenmez; bu yüzden araştırma sonuçlarını denetlemeye gerek yoktur.” savında hangi problem bulunur?
- A) Bilimde yöntemlerin açıklanabileceğini kabul etmesi
- B) Veri paylaşımının gerekli oluşunu vurgulaması
- C) Sonuçların eleştirilebilirliğine dikkat çekmesi
- D) Nesnelliği bireysel yanılmazlıkla karıştırması
- E) Gözlemin yorum içerebileceğini belirtmesi
Doğru cevap: D
Çözüm: Bilimde nesnellik şeffaf yöntem ve eleştirel denetimle güçlenir; araştırmacının tüm etkilerden arınmış olduğunu varsaymak gerekmez.
“Bir teori kullanışlı olduğu için deneyle uyumsuz sonuçları göz ardı edilebilir.” iddiasına en sağlam karşılık nedir?
- A) Bir teorinin kullanışlı olması onun mutlaka yanlış olduğunu gösterir.
- B) Bilimde pratik uygulamaların hiçbir değeri yoktur.
- C) Pratik yarar, olgusal karşı kanıtları değerlendirme yükümlülüğünü kaldırmaz.
- D) Bütün karşı kanıtların otoriteyle gizlenmesi gerekir.
- E) Her bilimsel kuram yalnız toplumsal gelenektir.
Doğru cevap: C
Çözüm: Bilimsel açıklamalar başarılı uygulamalar sunsa da aykırı bulguların incelenmesi ve gerektiğinde kuramın sınırlarının gözden geçirilmesi önemlidir.
“Bir hipotezin sınanması için önce onu doğrulayacak örnekleri seçelim.” yaklaşımındaki yöntembilimsel tehlike nedir?
- A) Doğrulama yanlılığıyla karşıt verileri dışarıda bırakma ihtimali
- B) Bağımsız değişkenin açıkça tanımlanması
- C) Kontrol grubunun uygun biçimde kurulması
- D) Ölçüm yönteminin açıklanması
- E) Araştırmanın başında soru sorulması
Doğru cevap: A
Çözüm: Yalnız destekleyici örnekleri aramak, hipotezi zorlayabilecek olguların göz ardı edilmesine yol açabilir.
Kuhn’a göre iki farklı paradigma arasında kuram, yöntem ve ölçütlerin değişmesi hangi sonucu düşündürür?
- A) Bütün bilimsel topluluklar her zaman aynı soruları sorar.
- B) Paradigma değişince doğadaki hiçbir olay gözlenemez.
- C) Her araştırmacı aynı kelimelere özdeş anlam verir.
- D) Bilimsel bilgi yalnız otorite buyruğuyla oluşur.
- E) Bilimsel değişim yalnız eski bilgilere yeni veri eklenmesi değildir.
Doğru cevap: E
Çözüm: Paradigma değişimleri problem seçimini, kavramları ve değerlendirme standartlarını etkileyebilir; bu nedenle bilimsel dönüşüm bazen köklüdür.
Bir kişi “Bir iddiayı deneyle sınamak mümkün değil; fakat iddia bütün sonuçlara uyabilir.” diyor. Hangi ölçüt açısından eleştirilir?
- A) Sanatın taklit ölçütünü karşılamaması
- B) Yanlışlanabilirlik açısından sınanabilir bir risk taşımaması
- C) Siyasi meşruiyeti azaltması
- D) Ahlaki görevin yokluğunu göstermesi
- E) Her deneyin aynı sonucu vermesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Bilimsel iddianın olası karşı örnekleri dışlayıp her sonuca uyacak şekilde kurulması, Poppercı ayırma ölçütünde sorun yaratır.
“Bilimsel teori önce hipotezdir, sonra yasa olur; hiçbir aşamada değişmez.” savına en kapsamlı itiraz hangisidir?
- A) Her hipotezin mutlaka yanlış olduğu
- B) Bilimin hiçbir zaman açıklama üretmediği
- C) Bilimsel yasaların yalnız şiirsel anlatım olduğu
- D) Bilimsel bilgi güncellenebilir; kuram ile yasa arasında zorunlu aşama sırası yoktur.
- E) Deneylerin hiçbir veri sağlamadığı
Doğru cevap: D
Çözüm: Bilimsel kuram ve yasa farklı türden açıklama veya ilişki ifadeleri olabilir; yeni veriler ikisini de yeniden değerlendirmeye açabilir.