“Bir hipotez yıllardır yanlışlanmadı; öyleyse yanlışlanabilir değildir.” çıkarımında Popper açısından ne karıştırılmıştır?
- A) Bir gözlemin aynı araçla tekrar edilmesi
- B) Hipotezin hesaplanabilir sonuç vermesi
- C) Sınamada henüz çürütülmemesi ile ilkece çürütülememesi
- D) Bilim insanlarının veri üzerinde uzlaşması
- E) Öngörülerin önceden açıklanması
Doğru cevap: C
Çözüm: Yanlışlanabilirlik, olası bir gözlemin iddiayı çürütebilmesi demektir; henüz çürütülmemiş olması bu niteliği ortadan kaldırmaz.
Bir iddia başarısız olan her tahminden sonra yeni mazeretlerle hiçbir olası sonuca aykırı düşmeyecek biçimde değiştiriliyor. Poppercı sorun nedir?
- A) İddianın sınamayla yanlışlanamaz hâle getirilmesi
- B) Araştırmacının hipotezini açıkça yazması
- C) Yeni deneylerin bağımsızca yapılması
- D) Verilerin farklı koşullarda sınanması
- E) Aykırı sonuçların raporlanması
Doğru cevap: A
Çözüm: Her sonuca uyacak açıklamalar eklemek kuramın riskli öngörü üretmesini engeller; bilimsel sınanabilirliği zayıflatır.
Aynı veri grubunu iki kuram farklı biçimde açıklıyor. Yalnız verinin varlığı hangi sonuca yetmez?
- A) Kuramların farklı öngörülerinin sınanabilmesine
- B) Açıklamaların açıkça karşılaştırılabilmesine
- C) Araştırmanın yeni sorular üretebilmesine
- D) Ek kanıtların değerli olabilmesine
- E) Kuramlardan birinin başka gerekçe olmadan kesin ve tek doğru olduğuna
Doğru cevap: E
Çözüm: Tek veri seti birden fazla açıklamayla bağdaşabilir; ayırt edici testler ve kuramsal ölçütler gerekir.
Kuhn’un yaklaşımında çok sayıda aykırı örneğin bulunması neden her durumda anında paradigma değişikliği doğurmaz?
- A) Bilim insanları hiçbir zaman aykırı veri görmediği için
- B) Normal bilim önce sorunları mevcut çerçevede çözmeye çalışabilir.
- C) Bütün paradigmalar mantıken aynı olduğu için
- D) Yeni gözlemler hiçbir bilim dalında önemsenmediği için
- E) Paradigmaların varlığı deneyleri bütünüyle yasakladığı için
Doğru cevap: B
Çözüm: Kuhn’da anomaliler tek başlarına hemen devrime yol açmaz; kriz, alternatif çerçeve ve topluluk dönüşümü süreçte rol oynar.
“Gözlemler kuramlardan tamamen bağımsızdır; herkes aynı veriyi aynı kavramlarla yorumlamak zorundadır.” savına Kuhn bağlamında hangi itiraz yapılabilir?
- A) Araştırmacılar gerçek dünya hakkında hiçbir gözlem yapamaz.
- B) Bilim topluluğu ortak kavramlar geliştiremez.
- C) Gözlem verisi laboratuvara hiçbir zaman kaydedilemez.
- D) Paradigmalar hangi sorunun sorulacağını ve verinin nasıl yorumlanacağını etkiler.
- E) Bütün kuramlar kişisel zevkten ibaret olduğu için
Doğru cevap: D
Çözüm: Paradigma araştırma sorularını, kavramları ve yorumlama çerçevesini etkileyebilir; bu etki verinin keyfî olduğu anlamına gelmez.
Bir düşünür bilim tarihinin doğrusal bilgi birikimi değil, kimi dönemlerde köklü dönüşümler yaşadığını savunuyor. Bu savın sahibi kimdir?
- A) Auguste Comte
- B) Henri Bergson
- C) Thomas Kuhn
- D) John Locke
- E) René Descartes
Doğru cevap: C
Çözüm: Kuhn bilimsel devrim ve paradigma değişimi kavramlarıyla bilim tarihindeki süreksizlik ve dönüşüm dönemlerini öne çıkarır.
“Kuramlar doğrulayıcı örnek buldukça kesinleşir; karşı örnek aramak gereksizdir.” görüşüne Popper’ın temel itirazı nedir?
- A) Kuramları çürütmeye yönelik ciddi sınamalar daha ayırt edicidir.
- B) Bilimde bütün gözlem araçlarının kullanımı yasaktır.
- C) Kuramlar yalnız sezgiye dayanmalıdır.
- D) Bir kuramın matematik kullanması bilimselliğini önler.
- E) Bütün evrensel önermeler yalnız sanatla ilgilidir.
Doğru cevap: A
Çözüm: Popper doğrulayan örnek biriktirmek yerine kuramı yanlışlayabilecek ciddi sınamaların önemini vurgular.
Bir araştırmacı yalnız kendi tezini destekleyen ölçümleri yayımlıyor ve uymayanları açıklamadan siliyor. En temel bilimsel problem nedir?
- A) Bilimsel açıklamada kuramların bulunması
- B) Araştırmacının nicel ölçüm yapması
- C) Farklı hipotezlerin yarışması
- D) Sonuçların açık erişimde paylaşılması
- E) Kanıtın seçici sunularak denetlenebilirliğin bozulması
Doğru cevap: E
Çözüm: Seçici veri raporlaması araştırmanın bütünlüğüne zarar verir; eleştiri ve bağımsız kontrol için aykırı verilerin de değerlendirilmesi gerekir.
“Bir yasa çok sayıda deneyle doğrulandıktan sonra kuram düzeyine yükselir.” iddiasının neden yanlış olduğunu en iyi ne açıklar?
- A) Kuramların hepsi mutlaka deneysel olmayan konulardır.
- B) Yasa ve kuram farklı işlevleri olan bilgi biçimleridir; biri diğerinin basamağı değildir.
- C) Bilimsel yasaların hiç gözleme dayanmadığı bilinmektedir.
- D) Yalnız mantıksal çelişkiler bilimsel yasalara dönüşür.
- E) Her kuram zorunlu olarak bir ahlak kuralına dönüşür.
Doğru cevap: B
Çözüm: Yasalar düzenlilikleri, kuramlar ise olayları açıklayan çerçeveleri ifade edebilir; zorunlu bir yükselme sırası yoktur.
İki bağımsız çalışma farklı sonuç veriyorsa bilimsel yöntem açısından en uygun tutum hangisidir?
- A) Bir sonucu yalnız araştırmacının ününe göre seçmek
- B) Her iki çalışmanın da kesinlikle değersiz olduğunu duyurmak
- C) Konu hakkında yeni araştırmayı yasaklamak
- D) Yöntem, örneklem, ölçüm ve koşullardaki farklılıkları araştırmak
- E) Sonuçları uyuşturmak için verileri değiştirmek
Doğru cevap: D
Çözüm: Farklı sonuçlar yeniden ölçüm ve yöntem incelemesi gerektirebilir; bilimde çelişki açıklayıcı yeni araştırmaların başlangıcı olabilir.
Bir bitki çalışmasında gübre miktarı artırılırken hem ışık hem de sulama değiştiriliyor. Temel çıkarım güçlüğü nedir?
- A) Bitkilerin hiç ölçülememesi
- B) Tüm bitkilerin aynı genlere sahip olması
- C) Büyümedeki değişimi yalnız gübreye bağlamanın zorlaşması
- D) Gübrenin her durumda yararsızlaşması
- E) Deneyin zorunlu olarak sanat eseri olması
Doğru cevap: C
Çözüm: Birden fazla etken aynı anda değişirse gözlenen sonucun hangi değişkenden kaynaklandığı ayırt edilemeyebilir.
“Bir açıklama geleceğe ilişkin yanlış çıkabilecek belirli bir öngörü üretiyor.” ifadesi Popper’ın hangi ayrımını gösterir?
- A) Bilimsel iddianın olası karşı kanıta açık oluşunu
- B) Kuramın hiçbir sınama yapılmadan kesin olmasını
- C) Bütün duyusal bilgilerin önemsizliğini
- D) Her öngörünün kişisel inanç sayılmasını
- E) Açıklamanın yalnız güzel ifade edilmesini
Doğru cevap: A
Çözüm: Popper açısından riskli, belirli ve sınanabilir öngörüler bir kuramın yanlışlanabilirliğini göstermeye yardımcı olur.
Yalnız geçmiş gözlemlerden “Yarın da aynı olay kesin gerçekleşecek” sonucunu çıkaran öğrenci hangi mantıksal sınırı aşar?
- A) Geçerli tümdengelimin tanımını
- B) Matematiksel eşitliğin simetri koşulunu
- C) Ahlakın evrensel ödevini
- D) Siyasi uzlaşımın tarihini
- E) Tümevarımdan zorunlu kesinlik çıkarma sınırını
Doğru cevap: E
Çözüm: Geçmişteki düzenlilikler beklentiyi destekler ancak geleceğin mantıksal olarak zorunlu aynı olması sonucunu vermez.
Bir bilim felsefecisi “Her bilimsel çalışma için değişmez tek bir yöntem kuralı yoktur.” diyor. Hangi düşünürle ilişki kurulabilir?
- A) Platon
- B) Paul Feyerabend
- C) Sokrates
- D) Aristoteles
- E) John Locke
Doğru cevap: B
Çözüm: Feyerabend, bilim tarihinde farklı yöntemlerin kullanıldığını vurgulayarak tek ve evrensel yöntem kurallarını eleştiren bir düşünürdür.
“Bilim insanı kişisel değerlerden hiç etkilenmez; bu yüzden araştırma sonuçlarını denetlemeye gerek yoktur.” savında hangi problem bulunur?
- A) Bilimde yöntemlerin açıklanabileceğini kabul etmesi
- B) Veri paylaşımının gerekli oluşunu vurgulaması
- C) Sonuçların eleştirilebilirliğine dikkat çekmesi
- D) Nesnelliği bireysel yanılmazlıkla karıştırması
- E) Gözlemin yorum içerebileceğini belirtmesi
Doğru cevap: D
Çözüm: Bilimde nesnellik şeffaf yöntem ve eleştirel denetimle güçlenir; araştırmacının tüm etkilerden arınmış olduğunu varsaymak gerekmez.
“Bir teori kullanışlı olduğu için deneyle uyumsuz sonuçları göz ardı edilebilir.” iddiasına en sağlam karşılık nedir?
- A) Bir teorinin kullanışlı olması onun mutlaka yanlış olduğunu gösterir.
- B) Bilimde pratik uygulamaların hiçbir değeri yoktur.
- C) Pratik yarar, olgusal karşı kanıtları değerlendirme yükümlülüğünü kaldırmaz.
- D) Bütün karşı kanıtların otoriteyle gizlenmesi gerekir.
- E) Her bilimsel kuram yalnız toplumsal gelenektir.
Doğru cevap: C
Çözüm: Bilimsel açıklamalar başarılı uygulamalar sunsa da aykırı bulguların incelenmesi ve gerektiğinde kuramın sınırlarının gözden geçirilmesi önemlidir.
“Bir hipotezin sınanması için önce onu doğrulayacak örnekleri seçelim.” yaklaşımındaki yöntembilimsel tehlike nedir?
- A) Doğrulama yanlılığıyla karşıt verileri dışarıda bırakma ihtimali
- B) Bağımsız değişkenin açıkça tanımlanması
- C) Kontrol grubunun uygun biçimde kurulması
- D) Ölçüm yönteminin açıklanması
- E) Araştırmanın başında soru sorulması
Doğru cevap: A
Çözüm: Yalnız destekleyici örnekleri aramak, hipotezi zorlayabilecek olguların göz ardı edilmesine yol açabilir.
Kuhn’a göre iki farklı paradigma arasında kuram, yöntem ve ölçütlerin değişmesi hangi sonucu düşündürür?
- A) Bütün bilimsel topluluklar her zaman aynı soruları sorar.
- B) Paradigma değişince doğadaki hiçbir olay gözlenemez.
- C) Her araştırmacı aynı kelimelere özdeş anlam verir.
- D) Bilimsel bilgi yalnız otorite buyruğuyla oluşur.
- E) Bilimsel değişim yalnız eski bilgilere yeni veri eklenmesi değildir.
Doğru cevap: E
Çözüm: Paradigma değişimleri problem seçimini, kavramları ve değerlendirme standartlarını etkileyebilir; bu nedenle bilimsel dönüşüm bazen köklüdür.
Bir kişi “Bir iddiayı deneyle sınamak mümkün değil; fakat iddia bütün sonuçlara uyabilir.” diyor. Hangi ölçüt açısından eleştirilir?
- A) Sanatın taklit ölçütünü karşılamaması
- B) Yanlışlanabilirlik açısından sınanabilir bir risk taşımaması
- C) Siyasi meşruiyeti azaltması
- D) Ahlaki görevin yokluğunu göstermesi
- E) Her deneyin aynı sonucu vermesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Bilimsel iddianın olası karşı örnekleri dışlayıp her sonuca uyacak şekilde kurulması, Poppercı ayırma ölçütünde sorun yaratır.
“Bilimsel teori önce hipotezdir, sonra yasa olur; hiçbir aşamada değişmez.” savına en kapsamlı itiraz hangisidir?
- A) Her hipotezin mutlaka yanlış olduğu
- B) Bilimin hiçbir zaman açıklama üretmediği
- C) Bilimsel yasaların yalnız şiirsel anlatım olduğu
- D) Bilimsel bilgi güncellenebilir; kuram ile yasa arasında zorunlu aşama sırası yoktur.
- E) Deneylerin hiçbir veri sağlamadığı
Doğru cevap: D
Çözüm: Bilimsel kuram ve yasa farklı türden açıklama veya ilişki ifadeleri olabilir; yeni veriler ikisini de yeniden değerlendirmeye açabilir.