Bir öğrenci “Herkes öyle söylüyor ama bunun doğru olduğunu nasıl bilebiliriz?” diyor. Bu tutum hangi özelliği yansıtır?
- A) Çoğunluk görüşünü kesin kanıt sayma
- B) Soruya yanıt bulmak için yalnız oylama yapma
- C) Yaygın kanaatleri gerekçeleriyle sorgulama
- D) Kişisel otoriteye koşulsuz boyun eğme
- E) Önceki düşünceleri incelemeden reddetme
Doğru cevap: C
Çözüm: Öğrenci yaygın kabulü doğruluğun tek ölçütü saymaz; kanıt ve gerekçe arar. Bu, felsefi sorgulama örneğidir.
“Bütün insanlar ölümlüdür. Sokrates insandır. Öyleyse Sokrates ölümlüdür.” akıl yürütmesi hangi türdür?
- A) Tümdengelim
- B) Tekil olaydan genel kural çıkarma
- C) Benzer olaya dayanarak tahmin kurma
- D) Gerekçesiz bir kanaat bildirme
- E) İstatistik veriyi ölçme
Doğru cevap: A
Çözüm: Tümdengelimde genel öncüllerden, mantıksal olarak onları izleyen özel sonuçlar çıkarılır.
“Gözlediğim her kuğu beyazdı; öyleyse bütün kuğular beyazdır.” çıkarımında hangi yöntem kullanılmıştır?
- A) Genelden özele zorunlu çıkarım
- B) Özdeşlik ilkesini inkâr
- C) Sadece kavram tanımı yapma
- D) Sonucu hiç öncüle bağlamama
- E) Tümevarım
Doğru cevap: E
Çözüm: Tümevarım gözlenen tekil örneklerden genel bir sonuca gider; sonuç yeni karşı örneklerle değişebilir.
“Kalp kanı pompalar; su pompası da sıvıyı hareket ettirir. Öyleyse kalbin işlevini bir pompaya benzetebiliriz.” düşüncesi hangisidir?
- A) Yalnız tümdengelimle kanıtlama
- B) Analojiye dayalı akıl yürütme
- C) Tümel önermeden tekil zorunlu sonuç
- D) Farklılıkları gerekçesiz reddetme
- E) Kavramları tanımlamadan sıralama
Doğru cevap: B
Çözüm: Analoji, iki olgu arasındaki belirli benzerliklerden hareketle başka bir benzerlik veya açıklama kurar.
Bir filozof hem “Bütün yargılar yanlıştır.” hem de “Benim bu yargım doğrudur.” derse öncelikle hangi sorun doğar?
- A) Öncüllerin deneysel gücünün artması
- B) Kavramların herkesçe aynı anlaşılması
- C) Argümanın biçimsel olarak zorunlu geçerli olması
- D) İfadeler arasında tutarlılık sorunu
- E) Söylenenlerin tümünün gözlemle doğrulanması
Doğru cevap: D
Çözüm: “Bütün yargılar yanlıştır” iddiası kendisini de kapsar; bir yandan kendi doğruluğunu savunmak gerilim yaratır.
“Özgürlük, kişinin istediği her şeyi yapması mıdır, yoksa başkalarının haklarıyla sınırlı mıdır?” ifadesi hangi düşünme biçimini gösterir?
- A) Yalnız tarihsel veri ezberleme
- B) Özgürlüğün ölçü birimini hesaplama
- C) Bir kavramın sınırlarını problemleştirme
- D) Tartışmayı tek sözlük karşılığıyla kapatma
- E) Kavramın tüm anlamlarını peşinen eşitleme
Doğru cevap: C
Çözüm: Felsefi düşünme kavramların hangi koşullarda geçerli olduğunu ve başka kavramlarla ilişkisini sorgular.
Bir görüşün destekçisinin ünlü olması, görüşün doğruluğunu neden tek başına kanıtlamaz?
- A) Görüşün doğruluğu kişinin şöhretinden değil gerekçelerinden değerlendirilir.
- B) Ünlü kişinin hiçbir bilgiye sahip olamayacağı için
- C) Her popüler iddianın mutlaka yanlış olması nedeniyle
- D) Tüm yargıların aynı anda doğru kabul edilmesi gerektiğinden
- E) Görüşlerin hiç gerekçelendirilememesi yüzünden
Doğru cevap: A
Çözüm: Bir iddia, onu söyleyenin ünüyle değil kanıtları ve tutarlı gerekçeleriyle değerlendirilir; aksi otoriteye başvurmadır.
“Bir kural yasal olabilir ama adil olmayabilir.” yargısı hangi ayrımı düşünmeye yöneltir?
- A) Yasal olanın tanım gereği her zaman iyi olması
- B) Adaletin yalnız yasa kitaplarının sayfa sayısı olması
- C) Ahlak yargılarının tümünün fiziksel ölçüye indirgenmesi
- D) Hukukun yalnız deney laboratuvarında oluşması
- E) Yasallık ile ahlaki meşruiyetin farklı olabilmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Felsefi sorgulama normların yasal olarak geçerli olmasıyla ahlaken haklı görülebilmesi arasında ayrım yapar.
“Bugüne kadar doğa olayları tanrılarla açıklanıyordu; artık doğal nedenler arıyoruz.” yaklaşımı felsefenin doğuşundaki hangi değişimi anlatır?
- A) Doğa olaylarının tümden inkâr edilmesi
- B) Mitolojik açıklamadan akla dayalı açıklamaya yönelme
- C) Gözlem yapmanın yasaklanması
- D) Bilgeliğin yalnız miras yoluyla geçmesi
- E) Yazılı düşüncenin tamamen terk edilmesi
Doğru cevap: B
Çözüm: İlkçağda logos temelli açıklamalar, mitolojik anlatıların yanında doğa ve varlığı akıl yoluyla sorgulamayı öne çıkarmıştır.
Bir tartışmacı “Bunu savunuyorsun çünkü sen gençsin.” diyerek görüşe yanıt vermiyor. Hangi hata yapılmıştır?
- A) Öncülleri sonuçla doğrudan ilişkilendirme
- B) Savı nesnel verilerle güçlendirme
- C) Önerme arasındaki mantıksal ilişkiyi test etme
- D) Kişiye yönelerek iddiayı göz ardı etme
- E) İddianın açık tanımını isteme
Doğru cevap: D
Çözüm: Ad hominem türü kişiye saldırı, iddianın içeriği yerine iddiayı söyleyenin özelliğini hedef alır.
Bir kişi iki örnek gördükten sonra “Bu şehirdeki herkes böyledir.” diyor. Buradaki sorun nedir?
- A) İddianın yeterli temsil gücüne dayanması
- B) Genel kurala bağlı zorunlu tümdengelim
- C) Yetersiz örnekten acele genelleme yapılması
- D) Farklı olasılıkların dikkatle karşılaştırılması
- E) Tüm örneklemin eksiksiz değerlendirilmesi
Doğru cevap: C
Çözüm: İki örnek tüm şehri temsil etmek zorunda değildir; acele genelleme yetersiz veriden geniş sonuç çıkarma hatasıdır.
“Ya benim görüşümü kabul edersin ya da bilime tamamen karşısındır.” ifadesindeki temel mantık sorunu nedir?
- A) Diğer olasılıkları dışlayan sahte ikilem kurma
- B) Geniş seçenekleri tarafsız biçimde sıralama
- C) Tekil örnekten geçici hipotez geliştirme
- D) Bir önermenin gerekçesini açıkça sunma
- E) Bütün seçeneklerin doğruluğunu eşit görme
Doğru cevap: A
Çözüm: Sahte ikilem, gerçekte başka seçenekler bulunabildiği hâlde yalnız iki zorunlu seçenek varmış gibi davranır.
“Herkes bu ürünü alıyor, demek ki en iyisi bu.” yargısı neden sorunludur?
- A) Kullanıcı deneyimini sistematik karşılaştırır.
- B) En iyi ölçütünü açıkça tanımlayıp sınar.
- C) Neden-sonuç ilişkisini deneyle kontrol eder.
- D) Tüm karşı örnekleri hesaba katar.
- E) Yaygın tercihi niteliğin yeterli kanıtı sayar.
Doğru cevap: E
Çözüm: Bir ürünün popülerliği üstün niteliğini zorunlu olarak göstermez; bu ifade çoğunluğa başvurma hatası içerir.
“Bir görüşü savunmadan önce bu görüşü hangi varsayımlar üzerine kurduğumu açıklamalıyım.” diyen kişi neyi önemser?
- A) Varsayımlarını tartışmadan saklamayı
- B) Kendi ön kabullerini görünür kılarak temellendirmeyi
- C) Herkesin aynı sonucu düşünmesini zorlamayı
- D) Bütün kanıtları baştan gereksiz görmeyi
- E) İddiasını yalnız gelenekle doğrulamayı
Doğru cevap: B
Çözüm: Felsefi temellendirme, yalnız sonucu değil sonuca götüren kabul ve gerekçeleri de değerlendirmeye açar.
“Bir düşünce kendi içinde çelişmiyor; o hâlde dünyada mutlaka doğrudur.” çıkarımında hangi hata vardır?
- A) Çelişkili öncülleri aynı anda reddetme
- B) Deney sonuçlarını kavramsal olarak ayırma
- C) Olası karşı örnekleri hesaba katma
- D) Tutarlılığı doğruluğun yeterli koşulu sayma
- E) Geçerli bir çıkarımın öncüllerini inceleme
Doğru cevap: D
Çözüm: Tutarlılık düşüncenin kendi içinde uyumlu olmasıdır; gerçekle uygunluk için ayrıca gerekçe veya doğrulama gerekir.
“Bir toplumda hangi davranışın doğru sayılacağı hiç tartışılmamalıdır.” diyen birine felsefi yaklaşım ne önerir?
- A) Geleneksel normları kanıt olmadan kesinleştirmeyi
- B) Farklı ahlaki görüşleri konuşmadan dışlamayı
- C) Kabul edilen değerlerin nedenlerini ve sonuçlarını sorgulamayı
- D) Tartışma yerine yalnız ceza tehdidi kullanmayı
- E) Soru sormayı düşünme açısından gereksiz bulmayı
Doğru cevap: C
Çözüm: Felsefe yerleşik değerleri sorgulanamaz saymaz; gerekçelerini, tutarlılıklarını ve etkilerini araştırabilir.
Bir filozofun başka bir görüşe karşı çıkarken önce o görüşü doğru anlamaya çalışması hangi tutumdur?
- A) Eleştirel düşüncede adil yorum ve gerekçe değerlendirmesi
- B) Karşı görüşü kasıtlı çarpıtarak tartışma
- C) Görüşü söyleyenin kimliğini tek ölçüt yapma
- D) Karşı savın tüm öncüllerini gizleme
- E) Farklı düşünceleri tartışmadan yasaklama
Doğru cevap: A
Çözüm: Sağlıklı eleştiri önce savı doğru kurar, sonra gerekçeleri inceler; karşı görüşü çarpıtmak düşünsel hatadır.
“Hiçbir söz mutlak otorite değildir; gerektiğinde kendi düşüncemi de değiştirebilirim.” ifadesi hangi felsefi tutumdur?
- A) Düşünceleri değiştirilemez hükme dönüştürme
- B) Kişisel inancı her kanıttan üstün tutma
- C) İtirazların dinlenmesini bütünüyle engelleme
- D) Bir kere kurulan görüşü sorgulamayı yasaklama
- E) Eleştiriye açıklık ve dogmatik olmama
Doğru cevap: E
Çözüm: Felsefi tutum gerekçeler karşısında görüşünü değiştirmeye açık olur; iddiaları eleştiriden koruyan dogmatizmden uzak durur.
“Bilim gözlemle olgusal sorulara yanıt arar; felsefe de bilimin kavramlarını ve varsayımlarını sorgulayabilir.” sonucu neyi gösterir?
- A) Bilimin hiçbir biçimde felsefi varsayım içermediğini
- B) Bilimle felsefenin farklı ama ilişki kurabilen etkinlikler olduğunu
- C) Felsefenin yalnız deney araçları üretmesi gerektiğini
- D) Her felsefi sorunun anında laboratuvarda çözülmesi gerektiğini
- E) Bilim ve felsefenin tüm yöntemlerinin özdeş olduğunu
Doğru cevap: B
Çözüm: Bilim olgusal açıklama ve testlerle, felsefe kavramsal ve yöntemsel sorgulamayla çalışır; iki alan birbirini etkileyebilir.
“Felsefi görüşler çağlar boyunca değişse de yeni düşünceler önceki sorularla hesaplaşır.” yargısının vurgusu nedir?
- A) Önceki filozofların tümünün unutulması gerektiği
- B) Her felsefi sorunun yalnız bir tarihte çözüldüğü
- C) Düşüncelerin bilimsel yasalar gibi değişmez olduğu
- D) Felsefenin birikimli fakat kesin sonuca kapanmayan niteliği
- E) Felsefede hiçbir görüşün bir diğerinden etkilenmediği
Doğru cevap: D
Çözüm: Felsefi tartışmalar geçmiş görüşleri dönüştürerek sürdürür; farklı yanıtların bulunması birikimi ortadan kaldırmaz.