“Üçgenin üç kenarı vardır.” ve “Üçgenin dört kenarı vardır.” yargıları aynı tanım ve bağlamda birlikte savunulursa ne bozulur?
- A) Yalnız yeter sebep ilkesinin tüm örnekleri
- B) Özelden genele çıkarımın deneysel gücü
- C) Çelişmezlik ve tutarlılık ilkesi
- D) Benzetmenin pratik açıklayıcılığı
- E) Sadece dilde sözcük çeşitliliği
Doğru cevap: C
Çözüm: Aynı anlam ve koşullarda bir önerme ile değillemesi birlikte doğru olamaz; bu mantıksal çelişmezlik ilkesidir.
“Bütün sanatçılar yaratıcıdır. Deniz yaratıcıdır. Öyleyse Deniz sanatçıdır.” çıkarımı neden geçersizdir?
- A) Sonuç, verilen öncüllerden zorunlu olarak çıkmaz.
- B) Bütün tümel öncüller mantıksal olarak yanlıştır.
- C) Yaratıcılık hiçbir şekilde bir kişinin niteliği olamaz.
- D) Çıkarımda tekil bir kişinin adı bulunması yeterli hatadır.
- E) Öncüllerde aynı sözcük iki kez geçmesi mantığı bozar.
Doğru cevap: A
Çözüm: Sanatçı olmak yaratıcılığı gerektirebilir; ancak yaratıcı olan herkesin sanatçı olduğu öncülde söylenmez.
“Bütün kuşlar kanatlıdır. Serçe kuştur. Öyleyse serçe kanatlıdır.” ve “Bazı kuşlar uçamaz.” birlikte veriliyor. Hangisi doğrudur?
- A) Uçamayan kuş bulunduğundan ilk çıkarım biçimsel olarak geçersizdir.
- B) Kanatlı olan her canlı mutlaka kesintisiz uçar.
- C) Serçenin kuş oluşu hiçbir sonuca ulaşmayı sağlamaz.
- D) “Bazı” sözcüğü içeren tüm önermeler çelişkilidir.
- E) İlk çıkarım geçerli olabilir; kanatlı olmak uçabilmeyi zorunlu kılmaz.
Doğru cevap: E
Çözüm: Kanatlı olmak uçabilmekle aynı kavram değildir; ilk öncüllerden kanatlılık sonucu geçerli biçimde çıkar.
Bir görüşün öncülleri gerçekte yanlış olsa bile sonuç o öncüllerden mantıksal olarak zorunlu çıkıyorsa nasıl değerlendirilir?
- A) Öncüller yanlışsa her çıkarım geçersiz sayılır.
- B) Çıkarım geçerli olabilir; geçerlilik ile öncüllerin doğruluğu ayrıdır.
- C) Geçerlilik yalnız sonucun toplumca kabul edilmesidir.
- D) Yanlış öncüller her durumda doğru sonuç oluşturur.
- E) Öncül doğruluğu mantıksal biçimden bütünüyle bağımsız değildir.
Doğru cevap: B
Çözüm: Mantıksal geçerlilik öncüller doğru kabul edildiğinde sonucun zorunlu çıkmasını ifade eder; öncüllerin fiilen doğruluğu başka sorudur.
“Eğer yağmur yağarsa sokak ıslanır. Sokak ıslaktır. Öyleyse yağmur yağmıştır.” çıkarımının eksik yanı nedir?
- A) Koşullu bir önerme kurmanın her durumda yasak olması
- B) Yağmurun suyla ilgisinin bulunmaması
- C) Islaklığın hiçbir gözlemle fark edilememesi
- D) Sokağın başka bir nedenle ıslanma olasılığını dışlamaması
- E) İlk önermenin kesinlikle bir çelişki içermesi
Doğru cevap: D
Çözüm: Sonucu onaylama yanılgısında koşulun sonucu gerçekleşti diye tek nedenin ön koşul olduğu kabul edilir; başka nedenler olabilir.
“Bir görüş ya kabul edilmeli ya reddedilmelidir, ara değerlendirme olamaz.” iddiası hangi durumda eleştiriye açıktır?
- A) İddia açıkça iki değerli mantıkla biçimselleştirilip kullanıldığında
- B) Tanım gereği çelişen iki önerme birlikte savunulmadığında
- C) Kanıtın yetersiz olduğu durumda yargıyı askıya alma olanağı görmezden gelindiğinde
- D) İki görüşün dayanakları ayrı ayrı değerlendirildiğinde
- E) Bir hipotez araştırma boyunca geçici tutulduğunda
Doğru cevap: C
Çözüm: Pratik bilgi değerlendirmesinde kabul ve ret dışında kanıtı bekleyerek hükmü ertelemek de rasyonel bir tutum olabilir.
Bir araştırmacı, yalnız kendi fikrini destekleyen verileri seçip karşıt örnekleri görmezden geliyor. Hangi tutuma aykırıdır?
- A) Eleştirel düşünce ve tarafsız gerekçe değerlendirmesi
- B) Varsayımları açık biçimde yazma yükümlülüğü
- C) Karşı görüşü dürüstçe aktarma çabası
- D) Hipotezini sınanabilir hâle getirme pratiği
- E) Farklı kanıtları birlikte inceleme ilkesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Yalnız doğrulayıcı örnekleri seçmek, karşı kanıtları sistematik biçimde ihmal eder; eleştirel tutum tüm ilgili gerekçeleri inceler.
“Aynı sözcük bir argümanda iki farklı anlamda kullanılıyor.” Bu durum en çok hangi mantık hatasına yol açabilir?
- A) İki öncülden geçerli sonuç çıkmasının kanıtına
- B) Kavramların her yerde aynı anlamda korunmasına
- C) İddianın deneysel olarak sınandığını gösteren veriye
- D) Öncüller arası tam bir tanım birliğine
- E) Çokanlamlılık nedeniyle anlam kaydırma safsatasına
Doğru cevap: E
Çözüm: Bir terimin farklı anlamlarda kullanılması görünüşte bağlantı kurar; oysa öncüllerdeki anlamlar değiştiğinden sonuç yanıltıcı olabilir.
“Bir filozofun düşüncesine katılmıyorum; dolayısıyla onun hiçbir görüşü ciddiye alınamaz.” ifadesi hangi sorunu taşır?
- A) Her önerme için bağımsız gerekçe sunma
- B) Düşünceyi gerekçeleriyle değil kişiye yönelik peşin yargıyla değerlendirme
- C) Bir görüşün güçlü ve zayıf yanlarını ayırma
- D) Bir öncülün doğruluğunu ayrı ayrı araştırma
- E) Görüşlerin bağlamını dikkatle yorumlama
Doğru cevap: B
Çözüm: Bir görüşte anlaşmazlık yaşamak kişinin tüm fikirlerini geçersiz kılmaz; değerlendirme her iddianın gerekçesine dayanmalıdır.
“Bir şeyin değerli olduğunu biliyorum çünkü ona değer veriyorum.” gerekçesi bir tartışmada hangi nedenle yetersiz olabilir?
- A) Deneysel sonuçların güvenilirliğini ayrı ayrı sorgulaması
- B) Bir düşüncenin sonuçlarını öncüllerden çıkarması
- C) İlgili kavramların anlamını açıkça tanımlaması
- D) İddia tekrarlandığı için bağımsız bir gerekçe sunmaması
- E) Görüşü karşı örneklerle sınaması
Doğru cevap: D
Çözüm: Döngüsel temellendirme, doğrulanmak istenen yargıyı başka sözcüklerle öncül gibi kullanır; bağımsız neden sağlamaz.
“Evrensel bir ahlak kuralı var mıdır?” sorusu ile “Bu kentte hangi kurallar uygulanıyor?” sorusu arasındaki temel fark nedir?
- A) İlki yalnız tarihî tarih verir, ikincisi metafiziktir.
- B) Her ikisi de ancak termometreyle yanıtlanır.
- C) İlki normun temeline, ikincisi olgusal uygulamaya yönelir.
- D) İlk soru yalnız nüfus sayımıyla çözülebilir.
- E) İkinci soru herhangi bir olgusal araştırmaya kapalıdır.
Doğru cevap: C
Çözüm: Felsefi soru değerlerin geçerlilik nedenlerini tartışırken uygulanmakta olan kurallar betimsel araştırmayla belirlenebilir.
Bir argüman “Tüm bilimsel teoriler değişebilir; bu da hiçbir bilimsel bilginin güvenilir olmadığını gösterir.” diyor. Temel sorun nedir?
- A) Değişebilirlikten tüm güvenilirliğin yokluğu sonucunun çıkmaması
- B) Teorilerin tarihte hiç değişmemiş olması
- C) Güvenilirliğin yalnız değişmezlikle tanımlanmasının zorunlu olması
- D) Bütün bilimsel çıkarımların deney gerektirmemesi
- E) Bilimde hiçbir verinin eleştiriye açılmaması
Doğru cevap: A
Çözüm: Yeni kanıtla değişebilir olmak bir bilginin tüm dayanaklarını ortadan kaldırmaz; geçici ve düzeltilebilir bilgi de güçlü gerekçelere dayanabilir.
“Felsefe yalnızca var olan bilgileri ezberlemektir.” diyen bir öğrenci hangi özelliği ihmal etmiştir?
- A) Felsefe tarihindeki metinlerin bulunmasını
- B) Filozofların birbiriyle tartışmış olmasını
- C) Felsefenin kavramları açıklamaya çalışmasını
- D) Felsefi düşüncenin farklı yanıtlar geliştirmesini
- E) Felsefenin soru üretme ve gerekçeleri eleştirme etkinliği olmasını
Doğru cevap: E
Çözüm: Felsefede geçmiş görüşleri bilmek yararlı olsa da temel etkinlik soruları yeniden düşünmek ve gerekçeleri eleştirel değerlendirmektir.
“Benim özgürlük tanımım herkes için geçerlidir çünkü bunu ben böyle hissediyorum.” ifadesi hangi açıdan eleştirilebilir?
- A) Özgürlük kavramı hakkında hiç görüş belirtmemesi
- B) Kişisel sezgiyi evrensel geçerlilik için yeterli gerekçe sayması
- C) Farklı kişilerin gerekçelerini karşılaştırması
- D) Düşüncesini tartışmaya açık biçimde sunması
- E) Kavramın uygulamadaki sınırlarını araştırması
Doğru cevap: B
Çözüm: Kişisel deneyim tartışmayı başlatabilir; ancak herkesi bağlayan bir yargı için daha genel, paylaşılabilir gerekçeler gerekir.
“Tüm canlılar değişir. Toplumlar canlıdır. O hâlde toplumlar biyolojik evrim geçirir.” çıkarımında özellikle ne sorgulanmalıdır?
- A) Her iki öncülün ayrı cümlelerde yazılmış olması
- B) Çıkarımın yalnız üç cümle içermesi
- C) Sonuçta “toplum” sözcüğünün yinelenmesi
- D) “Canlı” sözcüğünün iki öncülde aynı anlamda kullanılıp kullanılmadığı
- E) Öncüllerden birinin tümel önerme biçiminde bulunması
Doğru cevap: D
Çözüm: Toplum için “canlı” sözcüğü mecaz olabilir; biyolojik canlıyla aynı anlamda kullanmak anlam kaydırma hatası doğurabilir.
“Bütün özgür eylemler sorumluluk gerektirir. Bu eylem sorumluluk gerektiriyor. Öyleyse özgürdür.” çıkarımı nasıl değerlendirilir?
- A) Bir koşulun sonucundan nedeni çıkarmak daima geçerlidir.
- B) Özgür eylemlerin sorumluluk doğurmadığı kesinleşmiştir.
- C) Sorumluluk gerektirmek tek başına özgür olmayı kanıtlamaz.
- D) İlk önerme zaten sorumluluğun mümkün olmadığını söyler.
- E) Her eylem için özgürlüğün ölçüm cihazı zorunludur.
Doğru cevap: C
Çözüm: “Özgürse sorumlu” koşulundan “sorumluysa özgür” sonucu çıkmaz; bu yön değiştirme çıkarım hatasıdır.
Bir argümanda “Herkes aynı görüşte olmalı; çünkü farklı görüşler tartışma yaratır.” deniyor. Felsefi açıdan hangi itiraz daha yerindedir?
- A) Tartışmanın varlığı, görüş çeşitliliğini ortadan kaldırmak için tek başına gerekçe olamaz.
- B) Her düşüncenin kesin olarak aynı doğruluk değerini taşıdığı
- C) Farklı düşünen kişilerin gerekçelerinin hiç incelenemeyeceği
- D) Tartışma çıkmaması için bütün soruların anlamsız sayılması
- E) Çoğunluğun benimsediği her yargının doğru olduğu
Doğru cevap: A
Çözüm: Eleştiri ve farklı görüşlerin tartışılması felsefi düşüncenin parçasıdır; sırf anlaşmazlık bulunması çoğulculuğu değersizleştirmez.
“Bir görüşün kendi içinde tutarlı olması, o görüşün kesin olarak doğru olduğunu gösterir.” önermesine karşı en güçlü örnek hangisidir?
- A) Bir iddianın gerekçelerinin açıkça ifade edilmesi
- B) Tutarlı bir hesabın işlem basamaklarının gösterilmesi
- C) Felsefi sorunlara farklı yanıtlar geliştirilebilmesi
- D) Kavramların tanımlanarak tartışmanın sürdürülmesi
- E) Kendi içinde çelişmeyen fakat gerçekle uyuşmayan kurgu bir açıklama kurulabilmesi
Doğru cevap: E
Çözüm: Bir kurgu kendi içinde tutarlı olabilir, ancak dış dünya hakkında doğru bilgi vermeyebilir; tutarlılık ve doğruluk ayrıdır.
Bir kişi önce “Kendi görüşüm de yanlış olabilir.” sonra “Bu nedenle hiçbir gerekçe sunmama gerek yok.” diyor. İkinci yargı neden izlenmez?
- A) Bütün görüşlerin zorunlu olarak yanlış olduğunu ispatlar.
- B) Yanılabilirlik, görüşleri gerekçelendirme sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
- C) Görüşlerin hiç tartışılamayacağını kesin gösterir.
- D) Felsefenin yalnız kanıtlanmış doğa yasalarına bakması gerekir.
- E) Eleştirinin sadece kesin doğru yargılarla mümkün olduğunu gösterir.
Doğru cevap: B
Çözüm: Eleştiriye ve düzeltmeye açıklık, düşünceyi gerekçesiz bırakmak değil gerekçelerini sınanabilir hâle getirmektir.
Felsefenin “herkes için ortak bir soru sorabilmesi” ile “farklı filozofların farklı yanıtlar vermesi” nasıl birlikte anlaşılabilir?
- A) Farklı yanıtlar bulunduğunda ortak soru sormak mantıksızlaşır.
- B) Evrensel sorular yalnız gözlem cihazlarıyla ölçülebilir.
- C) Tüm filozoflar aslında aynı cümleleri kurmuş olmalıdır.
- D) Sorunun evrensel niteliği, tek bir zorunlu felsefi yanıt bulunduğunu gerektirmez.
- E) Bir soruya birden çok yanıt vermek tüm yanıtları eşit doğru yapar.
Doğru cevap: D
Çözüm: İnsan, bilgi veya adalet gibi sorunlar geniş kapsamlı olabilir; bunların çözümünde farklı tutarlı görüşlerin bulunması mümkündür.