Bir kişi “Bir iddiayı deneyle sınamak mümkün değil; fakat iddia bütün sonuçlara uyabilir.” diyor. Hangi ölçüt açısından eleştirilir?
- A) Sanatın taklit ölçütünü karşılamaması
- B) Yanlışlanabilirlik açısından sınanabilir bir risk taşımaması
- C) Siyasi meşruiyeti azaltması
- D) Ahlaki görevin yokluğunu göstermesi
- E) Her deneyin aynı sonucu vermesi
Doğru cevap: B
Çözüm: Bilimsel iddianın olası karşı örnekleri dışlayıp her sonuca uyacak şekilde kurulması, Poppercı ayırma ölçütünde sorun yaratır.
Bir bilim insanı “Evrenin fiziksel geçmişine ilişkin model geliştiriyorum.”; bir filozof “Bunun yaratılış düşüncesiyle ilişkisi nedir?” diyor. En yerinde ayrım hangisidir?
- A) İlki yalnız dinsel vahiy, ikincisi deneysel ölçüm yapar.
- B) İki soru da kesinlikle aynı yöntemle yanıtlanmalıdır.
- C) İlki gözlemsel fiziksel model, ikincisi bu modelin metafizik anlamı üzerinde çalışır.
- D) Felsefi soru bilimsel verileri görmeyi zorunlu olarak yasaklar.
- E) Fiziksel modelin geçerliliği yalnız ahlaki değerlere dayanır.
Doğru cevap: C
Çözüm: Bilim ve din felsefesi kesişebilen konuları farklı sorularla ele alır; bilimsel açıklama ve metafizik yorumun yöntemleri aynı değildir.
Bir doktor, olası her sonucu düşünerek hastasına doğru bilgi vermenin ahlaki görev olduğunu, doğru bilgi vermek kısa vadede korku doğursa da ilkenin korunması gerektiğini savunur. Bu yaklaşımın ayırt edici tarafı hangisidir?
- A) Tüm ilkeleri hastanın anlık haz düzeyine indirgemesi
- B) Doğru davranışı yalnız çoğunluğun oyuna göre belirlemesi
- C) Eylemin ahlaki değerini öncelikle ilke ve ödevde temellendirmesi
- D) Ahlaki seçimi nedensiz bir rastlantı olarak tanımlaması
- E) Hastalığa ilişkin bilginin doğruluğunu gereksiz bulması
Doğru cevap: C
Çözüm: Kantçı ödev yaklaşımı, sonuçlar değişse bile ahlaki ilkenin gerekçesini korur; burada doğruyu söylemenin yükümlülük oluşu öne çıkmıştır.
“Eserin özgünlüğü için bir defa üretilmiş olması yeterlidir.” yargısına karşı hangi gerekçe güçlüdür?
- A) Özgünlük yalnız üretilen malzemenin ağırlığına bağlıdır.
- B) Tek örnek olmak, yaratıcı ve kendine özgü bir anlatım bulunmasını tek başına kanıtlamaz.
- C) Bir eser çoğaltıldığında her yorumunu kaybeder.
- D) Yaratıcılık ancak bilim laboratuvarında ölçülür.
- E) Her taklit zorunlu olarak sanat dışıdır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Fiziksel olarak bir tane bulunan kopya bile olabilir; özgünlük sanatçının farklı bir estetik biçim ya da anlam üretmesiyle ilgilidir.
Bir siyasi düzen kendisini “yasal” ilan etmiş olsa da yurttaşların rızasını almadan keyfî güç kullanıyor. Bu örnek hangi ayrımı felsefi olarak tartışmaya açar?
- A) Meşruiyetin yalnız iktidarın askerî gücünden ibaret olduğunu
- B) Halkın rızasının yasallıkla her durumda özdeş bulunduğunu
- C) Yasallığın tek başına siyasal meşruiyeti garanti etmediğini
- D) Siyasal yönetimin bilgi felsefesinin tek konusu olduğunu
- E) Hakların yalnız mevcut yönetici tarafından tanımlanabildiğini
Doğru cevap: C
Çözüm: Yasallık belirli yazılı kurallara uygunluk; meşruiyet ise yönetme yetkisinin haklı ve kabul edilebilir dayanağıdır. Bu ikisi ayrışabilir.
“Rüyada gördüğüm masa ile uyandıktan sonra dokunduğum masa aynı şekilde vardır.” çıkarımına hangi ontolojik itiraz yapılabilir?
- A) Rüyada görülen her nesne zorunlu olarak maddi ağırlık taşır.
- B) Bütün tasarımlar dış dünyada aynen bulunmak zorundadır.
- C) Rüya ile fiziksel gözlem arasında hiçbir kavramsal fark kurulamaz.
- D) Zihinsel tasarımın varlık tarzı ile fiziksel nesnenin varlık tarzı ayrılmalıdır.
- E) Gerçek masanın uzayda yer kaplaması imkânsızdır.
Doğru cevap: D
Çözüm: Zihinde tasarlanmış nesneler de düşüncenin konusu olabilir; ancak fiziksel olarak var olmaları ayrıca araştırılmalıdır.
Descartes kuşku duyarak kesin bilgi ararken bir kuşkucu yargıyı sürekli askıda tutabiliyor. Temel fark nedir?
- A) Descartes bütün yargılara sonsuza dek yasak koyar.
- B) Descartes için kuşku yöntem, radikal septisizmde kalıcı tutum olabilir.
- C) Kuşkuculuk hiçbir zaman bilgi problemine temas etmez.
- D) Her iki anlayış da yalnız metafizikte maddeyi temel sayar.
- E) Descartes bütün doğruları yalnız gelenekle kabul eder.
Doğru cevap: B
Çözüm: Descartes yöntemli kuşkuyla şüphe edilemeyecek başlangıç arar; radikal kuşkuculuk kesin onayı askıya alabilir.
“Felsefe yalnızca var olan bilgileri ezberlemektir.” diyen bir öğrenci hangi özelliği ihmal etmiştir?
- A) Felsefe tarihindeki metinlerin bulunmasını
- B) Filozofların birbiriyle tartışmış olmasını
- C) Felsefenin kavramları açıklamaya çalışmasını
- D) Felsefi düşüncenin farklı yanıtlar geliştirmesini
- E) Felsefenin soru üretme ve gerekçeleri eleştirme etkinliği olmasını
Doğru cevap: E
Çözüm: Felsefede geçmiş görüşleri bilmek yararlı olsa da temel etkinlik soruları yeniden düşünmek ve gerekçeleri eleştirel değerlendirmektir.
Bir yönetici, yasal makamın kendisine verdiği yetkiyi kullanırken yurttaşların temel haklarını keyfî biçimde askıya alıyor. Buradan hangi sonuç çıkarılamaz?
- A) Resmî yetkinin kullanımında ahlaki ve hukuki sınırlar tartışılabileceği
- B) Yetkinin yasal kaynağı bulunduğu için her kullanımının adil olduğu
- C) İktidarın kullanılış biçiminin ayrıca değerlendirilebileceği
- D) Meşruiyetin yalnız güce indirgenemeyeceği
- E) Temel hakların siyasal değerlendirmede önemli olduğu
Doğru cevap: B
Çözüm: Bir makamın hukuken var olması onun bütün işlemlerini otomatik olarak haklı ve adil kılmaz; kullanılan yetkinin sınırları sorgulanır.
Bir düşünür “Eylemi yapan kişi, niyetini iyi saysa da başkalarının zararını göz ardı edemez.” diyor. Bu uyarı hangi etik değerlendirmenin sınırlılığını ortaya koyar?
- A) Bütün eylemlerin toplumsal sonuç doğurduğu düşüncesinin
- B) Kişilerin seçim yapabildiğini kabul eden yaklaşımın
- C) Yararın farklı kişilere dağıldığını inceleyen hesabın
- D) Ahlakın gerekçelendirilmesi gerektiği ilkesinin
- E) Yalnız niyete bakarak sonuçları bütünüyle dışlayan değerlendirmenin
Doğru cevap: E
Çözüm: İyi niyetin varlığı, eylemin etkilediği kişilere verilen zararın yok sayılmasını haklı çıkarmaz; etik analiz farklı boyutlar içerir.
Bir argüman “Tüm bilimsel teoriler değişebilir; bu da hiçbir bilimsel bilginin güvenilir olmadığını gösterir.” diyor. Temel sorun nedir?
- A) Değişebilirlikten tüm güvenilirliğin yokluğu sonucunun çıkmaması
- B) Teorilerin tarihte hiç değişmemiş olması
- C) Güvenilirliğin yalnız değişmezlikle tanımlanmasının zorunlu olması
- D) Bütün bilimsel çıkarımların deney gerektirmemesi
- E) Bilimde hiçbir verinin eleştiriye açılmaması
Doğru cevap: A
Çözüm: Yeni kanıtla değişebilir olmak bir bilginin tüm dayanaklarını ortadan kaldırmaz; geçici ve düzeltilebilir bilgi de güçlü gerekçelere dayanabilir.
“Doğanın kopyası kusursuz olsaydı sanat yaratıcı bir yorumdan yoksun kalırdı.” görüşü hangi ikili arasındaki temel ayrımı vurgular?
- A) Estetik özne ile ekonomi arasında
- B) Mantık ile bilim tarihi arasında
- C) Egemenlik ile özgürlük arasında
- D) Taklit ile yaratma arasında
- E) Doğa yasası ile yasa metni arasında
Doğru cevap: D
Çözüm: Cümle birebir benzerliğe dayalı sanata, sanatçının kendine özgü anlam ve biçim üretmesini öne çıkararak itiraz ediyor.
Birisi “Bir nesnenin rengini farklı algılamamız, nesnenin zihnimizden bağımsız olarak var olamayacağını kanıtlar.” diyor. En güçlü itiraz hangisidir?
- A) Algı farklılığı tek başına nesnenin bağımsız varlığını çürütmez.
- B) Nesnelerin renkleri herkes için her koşulda özdeştir.
- C) Algı yanılmaları maddi varlığı kesin olarak yok eder.
- D) Görme duyusu hiçbir zaman fiziksel nesneye yönelmez.
- E) Gerçekliğin tümü mutlaka tek bir kişinin düşüncesidir.
Doğru cevap: A
Çözüm: Bir nesneyi nasıl algıladığımızla onun var olup olmadığı farklı sorunlardır; algı farklılıkları bağımsız varlığı mantıken dışlamaz.
“Bir görüş kendi içinde hiç çelişmiyor; bu nedenle dış dünyada kesinlikle doğrudur.” çıkarımının temel yanlışı nedir?
- A) İç tutarlılığı dış gerçekliğe uygunlukla özdeşleştirmesi
- B) Çelişmezliğin düşünce için bütünüyle önemsiz olması
- C) Her tutarlı düşüncenin zorunlu olarak sanatsal olması
- D) Dış dünyada gözlem yapılmasının yasak olması
- E) Doğruluğun yalnız dil bilgisi kuralı olması
Doğru cevap: A
Çözüm: Tutarlılık bir düşünce dizisinin iç ilişkisini gösterir; gerçekliğe uygunluğu ayrıca araştırmayı gerektirir.
Bir bilim felsefecisi “Her bilimsel çalışma için değişmez tek bir yöntem kuralı yoktur.” diyor. Hangi düşünürle ilişki kurulabilir?
- A) Platon
- B) Paul Feyerabend
- C) Sokrates
- D) Aristoteles
- E) John Locke
Doğru cevap: B
Çözüm: Feyerabend, bilim tarihinde farklı yöntemlerin kullanıldığını vurgulayarak tek ve evrensel yöntem kurallarını eleştiren bir düşünürdür.
“Tanrı’nın varlığını kabul etmek” ve “Tanrı’nın evrene müdahale ettiğini kabul etmek” önermeleri arasındaki ilişki için hangisi doğrudur?
- A) Birinciyi kabul etmek ikinciyi zorunlu kılmaz; deizm bunun örneğidir.
- B) İkisi tüm din felsefesi yaklaşımlarında tamamen özdeştir.
- C) Birinci yalnız ateizme, ikinci yalnız agnostisizme aittir.
- D) İkinci, Tanrı’nın var olmadığını söylemenin başka biçimidir.
- E) Deizm müdahaleyi kabul edip yaratıcıyı reddeder.
Doğru cevap: A
Çözüm: Deizm yaratıcı fikrini kabul ederken yaratma sonrasındaki müdahaleyi reddedebilir; varlık iddiası ile müdahale iddiası farklıdır.
Bir kişi “Hiçbir koşulda yalan söylememeliyim.” ilkesini herkes için düşünerek benimser; diğeri ise “Bu yalan genel zararı azaltıyor.” diyerek istisna savunur. Bu fark neyi gösterir?
- A) İki yaklaşımın da yalnız toplum geleneklerini ölçüt aldığını
- B) Birinci yaklaşımın yalnız kazanç hesabını temel aldığını
- C) Ödev merkezli etik ile sonuç merkezli etik arasındaki ölçüt farkını
- D) İkinci yaklaşımın ahlaki sonuçları önemsiz saydığını
- E) Evrensel yasa sorusunun bilgi felsefesiyle aynı olduğunu
Doğru cevap: C
Çözüm: İlk gerekçe evrenselleştirilebilir ödevi, ikincisi davranışın zarar ve yarar sonucunu önceler; aynı olayın farklı etik ölçütlerle yorumlanmasıdır.
Aristotelesin sanatı taklit olarak görmesiyle sanatın olası olanı gösterebileceği düşüncesi birlikte ele alınırsa hangi yorum daha tutarlıdır?
- A) Sanatçı yalnız gerçekleşmiş olayları aynen aktarmalıdır.
- B) Sanat tüm olasılıkları dışarıda bırakır.
- C) Taklit görüşünde kurguya hiç yer verilemez.
- D) Sanatın konusu yalnız mantıksal önermelerdir.
- E) Taklit, olayları yalnız fotoğraf gibi kopyalamakla sınırlı değildir.
Doğru cevap: E
Çözüm: Aristoteleste mimesis eylemleri ve olabilir durumları da ele alabilir; taklit yaklaşımı mekanik kopyacılığa indirgenmemelidir.
“Bir hipotezin sınanması için önce onu doğrulayacak örnekleri seçelim.” yaklaşımındaki yöntembilimsel tehlike nedir?
- A) Doğrulama yanlılığıyla karşıt verileri dışarıda bırakma ihtimali
- B) Bağımsız değişkenin açıkça tanımlanması
- C) Kontrol grubunun uygun biçimde kurulması
- D) Ölçüm yönteminin açıklanması
- E) Araştırmanın başında soru sorulması
Doğru cevap: A
Çözüm: Yalnız destekleyici örnekleri aramak, hipotezi zorlayabilecek olguların göz ardı edilmesine yol açabilir.
“Her canlı organizmanın işlevi vardır; o hâlde evrenin bütünü bilinçli bir amaçla yaratılmıştır.” çıkarımı neden ayrıca temellendirilmelidir?
- A) Parçalar için gözlenen işlevselliğin evrenin tamamında bilinçli amaç kanıtı olmaması
- B) Bütün organizmaların hiçbir işlevinin bulunmaması
- C) İşlev sözcüğünün yalnız siyaset alanında kullanılması
- D) Her parça hakkında yapılan ölçümün zorunlu yanlış olması
- E) Bir bütünün parçalardan hiçbir ilişki taşımaması
Doğru cevap: A
Çözüm: Parçalarda işlev bulunması, bütünün bilinçli niyet taşıdığı sonucuna mantıksal olarak tek başına götürmez.