“İnsanda varoluş özden önce gelir.” görüşü hangi felsefi yaklaşımla ilişkilidir?
- A) Klasik özcülük
- B) Katı mekanik determinizm
- C) Saf matematiksel realizm
- D) Varoluşçuluk
- E) Yalnız doğa atomculuğu
Doğru cevap: D
Çözüm: Özellikle Sartre’ın insan anlayışında kişi hazır bir özün belirlediği varlık olarak değil, seçimleriyle kendisini kuran varlık olarak ele alınır.
Evrenin düzenini belirli amaçlara yönelme bakımından açıklayan yaklaşım nedir?
- A) Mekanizm
- B) Rastgele sınıflandırma
- C) Teleoloji
- D) Yalnız sözlükbilim
- E) Duyum ölçercilik
Doğru cevap: C
Çözüm: Teleolojik açıklama olay veya yapıların amaca yönelmişliği açısından değerlendirilmesidir.
Doğa olaylarını fiziksel nedenler ve işleyen süreçlerle açıklamayı öne çıkaran yaklaşım hangisidir?
- A) Mekanizm
- B) Amaçsal açıklamanın tek biçimi
- C) Mutlak düşünsel idealizm
- D) Güzellik kuramı
- E) Dinsel ritüel çözümlemesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Mekanist açıklama doğadaki süreçleri neden-sonuç ilişkileri ve işleyiş mekanizmalarıyla anlamaya yönelir.
Platon’un değişmez ve asıl gerçeklik kabul ettiği varlık alanı hangisidir?
- A) Duyularla algılanan nesnelerin geçici görünüşü
- B) Sadece değişen fiziksel kopyalar
- C) Gündelik deneydeki tek tek gölgeler
- D) Bir toplumun oy dağılımı
- E) İdealar dünyası
Doğru cevap: E
Çözüm: Platon’un idealar kuramında değişmez idealar, duyusal nesnelerden ayrı ve daha temel gerçeklik alanını oluşturur.
Aristoteles’e göre form ile madde arasındaki ilişki nasıl açıklanır?
- A) Formlar yalnız ayrı bir idealar âleminde bulunur.
- B) Somut varlıklarda madde ve form birlikte bulunur.
- C) Madde bütünüyle gerçek dışı sayılır.
- D) Her nesne zorunlu olarak iki ayrı kişidir.
- E) Tek tek varlıkların hiçbir biçimi yoktur.
Doğru cevap: B
Çözüm: Aristoteles formu somut varlıklardan tümüyle ayrı bağımsız idealar olarak değil, onların yapısıyla ilişkili düşünür.
Descartes’ın zihin ve bedeni birbirinden farklı tözler olarak ele alması hangi görüştür?
- A) Salt maddi tekçilik
- B) Ontolojik nihilizm
- C) Yalnız oluş felsefesi
- D) Töz düalizmi
- E) Saf atomcu mekanizm
Doğru cevap: D
Çözüm: Descartes düşünme niteliğiyle zihin tözünü ve yer kaplama niteliğiyle maddi tözü ayırarak düalist açıklama geliştirir.
“İnsan doğuştan belirlenmiş değişmez bir kişilik özüne mahkûm değildir; seçimleriyle kendisini kurar.” sözü hangi görüştür?
- A) Parmenides’in değişmez varlık anlayışı
- B) Sartre’ın varoluşçu yaklaşımı
- C) Platon’un tüm idealar için zorunlu değişim savı
- D) Thales’in evreni sudan türetmesi
- E) Demokritos’un atomların bölünmezliği görüşü
Doğru cevap: B
Çözüm: Sartre’ın varoluşçuluğunda özellikle insanın önce var oluşu, ardından seçimleri ve eylemleriyle kendini belirlemesi vurgulanır.
“Yağmurun oluşması belirli fiziksel koşulların sonucudur.” açıklaması hangi yaklaşımın yöntemine daha uygundur?
- A) Olayı yalnız gelecekteki amaçla açıklama
- B) Yağmuru değişmez idea olarak tanımlama
- C) Fiziksel süreçleri tamamen inkâr etme
- D) Mekanist neden-sonuç açıklaması
- E) Sadece ahlaki sorumluluk sorma
Doğru cevap: D
Çözüm: Mekanist yaklaşım oluşları fiziksel koşullar ve neden-sonuç zinciriyle açıklar; doğa olaylarına amaç yüklemez.
“Kuş kanadının yapısı uçmaya yönelik bir işlev açısından açıklanır.” ifadesi hangi açıklama tarzıdır?
- A) Salt nesnel renk ölçümü
- B) Ontolojik yokluk iddiası
- C) Amaç ve işlev odaklı teleolojik açıklama
- D) Bilgiyi inkâr eden kuşkuculuk
- E) Yalnız sözcük kökeni açıklaması
Doğru cevap: C
Çözüm: Bir yapıyı hangi işe yaradığı veya hangi amaca yöneldiği bakımından açıklamak teleolojik tarzı yansıtır.
“Bütün varlığın tek bir asli ilkeden kaynaklandığı” düşüncesi, ilkenin ne olduğundan bağımsız hangi adla anılır?
- A) Monizm
- B) Düalizm
- C) Çoğulcu töz öğretisi
- D) Ontolojik nihilizm
- E) Bilgi septisizmi
Doğru cevap: A
Çözüm: Monizm ya da tekçilik, varlığı tek temel ilke veya tözle açıklama yönelimidir; bu ilke madde ya da başka bir yapı olarak belirlenebilir.
Kant’ın görünüş ile kendinde şey ayrımına göre deneyimimizde karşılaştığımız nesne hangi kavramla ifade edilir?
- A) Numen
- B) Salt ahlak buyruğu
- C) Zihinden bağımsız idea örneği
- D) Bilinç dışı siyasal norm
- E) Fenomen
Doğru cevap: E
Çözüm: Kant düşüncesinde fenomen, nesnenin insanın bilgi yetileri koşullarında deneyimde göründüğü hâlidir.
Varlığın bütününü, ilk nedenini ve mahiyetini soruşturmak neden tek bir laboratuvar deneyine indirgenemez?
- A) Çünkü laboratuvarlarda hiçbir gerçek veri elde edilemez.
- B) Kavramların ve en temel varsayımların da tartışılmasını gerektirir.
- C) Çünkü bütün fiziksel gözlemler zorunlu olarak yanlıştır.
- D) Çünkü ontolojide soru veya argüman kurmak yasaktır.
- E) Çünkü varlık sorusu yalnız sayfa sayısını hesaplar.
Doğru cevap: B
Çözüm: Ontoloji, gözlem verilerinden yararlanabilse de varlık kavramını ve genel ilkeleri akıl yürütmeyle sorgular.
“Her şey zamanla başka hâle dönüşür; varlığı süreçlerin dışında sabit bir öz olarak görmek yanlış olur.” görüşü hangisidir?
- A) Değişmez ve tek varlık öğretisi
- B) Yalnız biçimsel mantık çözümlemesi
- C) Varlığın tümünün yokluğu savı
- D) Oluş felsefesi
- E) Hiçbir nesnenin zamanla değişmediği anlayışı
Doğru cevap: D
Çözüm: Oluş felsefesi varlığı değişim ve süreç içinde değerlendirir; sabit, değişmez yapıların açıklamadaki önceliğine itiraz eder.
“İnsan özünü, toplumdaki hazır rolüne bağlı olmadan eylemleriyle kurar.” tezi hangi karşıtlıkla anlaşılır?
- A) Materyalizm ile maddeyi tek temel kabul etme
- B) Varoluşçu özgür seçim anlayışı ile değişmez önceden belirlenmiş insan özü
- C) Platon ile ideaların duyular dışı olması
- D) Demokritos ile atomların hareketi
- E) Thales ile suyun ilk madde sayılması
Doğru cevap: B
Çözüm: Özellikle Sartre’ın varoluşçuluğu insanın önceden tamamlanmış özünün bulunmadığını, seçimlerle kendisini belirlediğini vurgular.
“Rüyada gördüğüm masa ile uyandıktan sonra dokunduğum masa aynı şekilde vardır.” çıkarımına hangi ontolojik itiraz yapılabilir?
- A) Rüyada görülen her nesne zorunlu olarak maddi ağırlık taşır.
- B) Bütün tasarımlar dış dünyada aynen bulunmak zorundadır.
- C) Rüya ile fiziksel gözlem arasında hiçbir kavramsal fark kurulamaz.
- D) Zihinsel tasarımın varlık tarzı ile fiziksel nesnenin varlık tarzı ayrılmalıdır.
- E) Gerçek masanın uzayda yer kaplaması imkânsızdır.
Doğru cevap: D
Çözüm: Zihinde tasarlanmış nesneler de düşüncenin konusu olabilir; ancak fiziksel olarak var olmaları ayrıca araştırılmalıdır.
Bir bilim insanı evrenin yaşına ilişkin ölçüm yaparken filozof “Zaman varlıktan bağımsız olabilir mi?” sorusunu soruyor. Hangisi doğrudur?
- A) İkisi de yalnız iyi-kötü değer yargısı içerir.
- B) İlk soru doğrudan estetik güzelliği açıklamaktadır.
- C) İkincisi zamanın ontolojik statüsünü sorgular; ilki ölçülebilir bir büyüklüğü inceler.
- D) İkinci soru yalnız tarih kitaplarında sayı bulmayı gerektirir.
- E) Felsefi soru ölçümlerin varlığını zorunlu olarak reddeder.
Doğru cevap: C
Çözüm: Felsefe zamanın ne tür bir varlık olduğu gibi temel varsayımları sorgular; olgusal bilim ise belirli ölçümleri kullanır.
“Her canlı organizmanın işlevi vardır; o hâlde evrenin bütünü bilinçli bir amaçla yaratılmıştır.” çıkarımı neden ayrıca temellendirilmelidir?
- A) Parçalar için gözlenen işlevselliğin evrenin tamamında bilinçli amaç kanıtı olmaması
- B) Bütün organizmaların hiçbir işlevinin bulunmaması
- C) İşlev sözcüğünün yalnız siyaset alanında kullanılması
- D) Her parça hakkında yapılan ölçümün zorunlu yanlış olması
- E) Bir bütünün parçalardan hiçbir ilişki taşımaması
Doğru cevap: A
Çözüm: Parçalarda işlev bulunması, bütünün bilinçli niyet taşıdığı sonucuna mantıksal olarak tek başına götürmez.
“Bir kavramı düşünebiliyoruz, öyleyse onun belirttiği nesne dış dünyada mutlaka vardır.” savının sorunu nedir?
- A) Her düşüncenin mutlaka bir dilde ifade edilebilmesi
- B) Fiziksel nesneler hakkında hiç kavram kurulamaması
- C) Bütün nesnelerin yalnız toplumsal kuralla belirlenmesi
- D) Kavram oluşturmanın gerçekte mümkün olmaması
- E) Düşünülebilirlik ile bağımsız var olmayı aynı sayması
Doğru cevap: E
Çözüm: Bir şeyin kavramının zihinde bulunması, kavramın nesnesinin fiziksel veya zihinden bağımsız biçimde bulunduğunu tek başına kanıtlamaz.
Aynı doğa olayı bir yanda “Hangi fiziksel koşullarla oldu?”, diğer yanda “Hangi amaca hizmet ediyor?” diye açıklanıyor. Ayrım nedir?
- A) İki soru da zorunlu olarak ontolojik nihilizmdir.
- B) Birincisi mekanist nedenselliğe, ikincisi teleolojik açıklamaya yönelir.
- C) Birincisi yalnız düşünceye, ikincisi yalnız deney ölçümüne dayanır.
- D) Her iki soru da ilk maddeyi su kabul eder.
- E) İkincisi bütün koşulların nedenselliğini kesin reddeder.
Doğru cevap: B
Çözüm: Mekanizm süreçlerin işleyen nedenlerini, teleoloji ise amaç veya işlev yönünden açıklanmasını öne çıkarır.
“Varlığın özü değişmeyen bir şeydir.” ve “Varlık sürekli oluş içinde anlaşılabilir.” görüşlerine ortak hangi soru yöneltilmiştir?
- A) İnsan davranışının ahlaken nasıl olması gerektiği
- B) Bir devlet başkanının hangi hakla seçildiği
- C) Bilginin doğruluğunun tek sınav puanıyla ölçülmesi
- D) Varlığın mahiyeti ve değişimin gerçeklik içindeki yeri
- E) Sanat eserinin piyasada nasıl fiyatlandığı
Doğru cevap: D
Çözüm: Her iki yaklaşım ontolojide varlığın ne olduğu ve değişimin varlığın temel niteliği olup olmadığı üzerine farklı yanıtlar verir.