Asya Hun Devleti’nde askerî teşkilatlanmanın onlu sisteme dayalı düzenlenmesi geleneksel olarak hangi hükümdarla ilişkilendirilir?
- A) Bumin Kağan
- B) Mete Han
- C) Bilge Kağan
- D) Satuk Buğra Han
- E) Tuğrul Bey
Doğru cevap: B
Çözüm: Mete Han, Asya Hun hükümdarıdır; Türk askerî teşkilatındaki onlu sistemin düzenlenmesi okul tarih anlatımında ona bağlanır.
Tarih derslerinde devlet adında “Türk” sözcüğünü ilk kez kullanmasıyla tanıtılan siyasi teşkilat hangisidir?
- A) Asya Hun Devleti
- B) Uygur Kağanlığı
- C) Karahanlı Devleti
- D) Göktürk Kağanlığı
- E) Türkiye Selçuklu Devleti
Doğru cevap: D
Çözüm: Göktürk Kağanlığı, Türk adını devlet adı olarak taşıyan ilk siyasi teşkilat kabul edilir; kuruluşu 552 yılına tarihlenir.
Göktürk Kağanlığı’nın 552 yılında kurulmasında öne çıkan hükümdar hangisidir?
- A) Bumin Kağan
- B) Mete Han
- C) Attila
- D) Alp Arslan
- E) Melikşah
Doğru cevap: A
Çözüm: Bumin Kağan, Avar/Rouran egemenliğine son vererek Birinci Göktürk Kağanlığı’nın kuruluşunda belirleyici rol oynamıştır.
Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk ile ilişkilendirilen tarihî yazıtlar hangileridir?
- A) Kültepe Tabletleri
- B) Yenisey Fermanları
- C) Orhun Yazıtları
- D) Kadeş Antlaşması
- E) On İki Levha Kanunları
Doğru cevap: C
Çözüm: Orhun Yazıtları, İkinci Göktürk döneminin siyasi ve kültürel düşüncesini yansıtan Türkçe metinlerdendir.
Türk tarihindeki yerleşik yaşam, kent kültürü ve Manihaizm ile özellikle ilişkilendirilen erken Türk devleti hangisidir?
- A) Asya Hun Devleti
- B) Avrupa Hun Devleti
- C) Büyük Selçuklu Devleti
- D) Gazne Devleti
- E) Uygur Kağanlığı
Doğru cevap: E
Çözüm: Uygurlar tarım, kentleşme ve yazılı kültüre katkılarıyla öne çıkar; Manihaizm bazı hükümdarların himayesinde yayılmıştır.
Eski Türk devlet geleneğinde devlet yönetimine ilişkin geleneksel yazılı olmayan hukuk ve kurallar bütünü nedir?
- A) İkta
- B) Töre
- C) Tımar
- D) Satraplık
- E) Ahilik
Doğru cevap: B
Çözüm: Töre, eski Türk topluluklarında toplumsal ve siyasi düzeni biçimlendiren örf, gelenek ve hukuk kuralları bütünüdür.
Eski Türk hükümdarının yönetme yetkisini ilahî kaynaktan aldığı düşüncesi hangi kavramla açıklanır?
- A) Ülüş sistemi
- B) Lonca düzeni
- C) İkta uygulaması
- D) Kut anlayışı
- E) Devşirme sistemi
Doğru cevap: D
Çözüm: Kut, eski Türklerde hükümdarlık yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiği düşüncesidir; hükümdar uygulamalarını meşrulaştırır.
Eski Türk devlet geleneğinde “ülkenin hanedan üyelerinin ortak yönetim alanı sayılması” aşağıdaki sonuçlardan hangisine zemin hazırlamıştır?
- A) Hükümdarlığın seçimle her yıl değişmesine
- B) Taht mücadeleleri ve siyasi parçalanma riskine
- C) Bütün boyların tek şehirde toplanmasına
- D) Ordunun yalnız ücretli askerlerden kurulmasına
- E) Töre kurallarının tamamen kaldırılmasına
Doğru cevap: B
Çözüm: Ülkenin hanedanın ortak malı olarak görülmesi, hanedan mensuplarının iktidar iddiasında bulunmasını kolaylaştırmış ve bölünmeleri artırabilmiştir.
Eski Türklerde hatunun elçi kabulünde ve devlet toplantılarında görünmesi hangi yargıyı destekler?
- A) Tahta yalnız hatunların geçebildiğini
- B) Kurultayın tamamen kaldırıldığını
- C) Devlet kararlarının yalnız din adamlarınca alındığını
- D) Hanedan kadınlarının devlet yönetiminde belirli roller üstlenebildiğini
- E) Yönetimde hiçbir danışma geleneği bulunmadığını
Doğru cevap: D
Çözüm: Hatunun siyasi tören ve görüşmelere katılması, bazı Türk devletlerinde yönetim işlerinde temsil ve etki sahibi olabildiğini gösterir.
Orhun Yazıtları’ndaki birlik ve yöneticilerin sorumluluğuna ilişkin uyarılar, öncelikle hangi amaca hizmet eder?
- A) Siyasi tecrübeyi gelecek kuşaklara aktarmaya
- B) Bizans hukukunu Türkçeye çevirmeye
- C) Kâğıt para basımını duyurmaya
- D) İlk tarımsal ürünü tespit etmeye
- E) Bütün devletleri aynı anda yönetmeye
Doğru cevap: A
Çözüm: Yazıtlarda kağanların halkı koruma, devleti ayakta tutma ve geçmişte yapılan hatalardan ders çıkarma düşüncesi işlenir.
Uygurlarda Manihaizm’in bazı çevrelerde benimsenmesi, toplumun yaşam biçimine ilişkin hangi değişimle birlikte anılır?
- A) Atlı bozkır kültürünün tümüyle yok olmasıyla
- B) Türkçenin kullanılmasının yasaklanmasıyla
- C) Yerleşik yaşam ve şehir kültürünün güçlenmesiyle
- D) Bütün Türk boylarının aynı dinî tercihi yapmasıyla
- E) Devlet yönetiminin yalnız Bizans’a bırakılmasıyla
Doğru cevap: C
Çözüm: Uygurlarda Manihaizm’in etkisi, kent kültürü ve yerleşikliğin gelişmesiyle birlikte ele alınır; tüm Uygurların aynı yaşam biçimini benimsediği söylenemez.
Kavimler Göçü’nün Batı Roma üzerindeki sonuçlarından biri hangisidir?
- A) Batı Roma’nın kuruluş tarihini öne çekmesi
- B) Roma toplumunu tek bir Orta Asya boyuna dönüştürmesi
- C) Akdeniz’de tüm ticaretin bir günde bitmesi
- D) Doğu Roma’nın aynı yıl tamamen yıkılması
- E) Siyasi ve askerî baskıların artmasına katkıda bulunması
Doğru cevap: E
Çözüm: Kavimler Göçü Avrupa’daki nüfus ve siyasi dengeleri değiştirmiş; Batı Roma’nın karşılaştığı baskıları artıran süreçlerden biri olmuştur.
Hazar yönetici çevrelerinde Museviliğin benimsenmesi, ilk Türk toplulukları hakkında hangi genel çıkarıma örnektir?
- A) Bütün Türk devletlerinin aynı anda Musevi olduğuna
- B) Türk topluluklarının farklı dinî geleneklerle etkileşebildiğine
- C) Museviliğin yalnız Anadolu’da ortaya çıktığına
- D) İslamiyet’in Orta Asya’da hiç bilinmediğine
- E) Din değişiminin devlet hayatını hiçbir koşulda etkilemediğine
Doğru cevap: B
Çözüm: Hazar yönetici çevrelerinde Museviliğin benimsenmesi, erken Türk tarihindeki dinî ve kültürel çeşitliliği gösteren örneklerdendir.
751 Talas Savaşı’nın Türk-İslam ilişkileri açısından önemi hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Türklerin ilk kez Anadolu’da devlet kurmasını sağlaması
- B) Selçukluların Bizans’a karşı zaferi olması
- C) Osmanlı Devleti’nin kuruluşunu tamamlaması
- D) Abbasilerle Karlukların yakınlaşmasına ve İslamiyet’in yayılma sürecine katkı sağlaması
- E) Anadolu’da Moğol egemenliğini başlatması
Doğru cevap: D
Çözüm: Talas’ta Abbasilerle Karluklar aynı tarafta yer almıştır. Bu süreç, Türklerin İslam dünyasıyla ilişkilerinin gelişmesinde etkili olmuştur.
Bir yazıtta kağan, halkın refahını sağlayamadığında devletin zayıflayacağını ve boyların birbirinden kopacağını söylüyor. Bu metinden en sağlam çıkarım hangisidir?
- A) Bütün Türk devletlerinin tek hanedan tarafından yönetildiği
- B) Yöneticinin sorumluluğu ile siyasi birlik arasında ilişki kurulduğu
- C) Orhun Yazıtları’nın yalnız askerî sayı cetveli olduğu
- D) Töre kurallarının hiçbir siyasi işlev taşımadığı
- E) Göçlerin tamamen yasaklandığı
Doğru cevap: B
Çözüm: Orhun metinlerinde devletin sürekliliği, iyi yönetim ve birlik temaları vardır; metinden bütün dönemlere ilişkin mutlak sonuç çıkarılamaz.
Bir araştırmacı, kurultayda kararların tartışıldığını ancak kağanın önemli yetkilerinin de bulunduğunu belirtiyor. Hangi değerlendirme uygundur?
- A) Kurultayın varlığı bütün kararların halkoyuyla alındığını kanıtlar.
- B) Kağan kurultaya katıldığı için hiçbir otoritesi yoktur.
- C) Hatun yalnız dinî görevlere katılabilir.
- D) Danışma geleneği bulunması, yönetimin modern parlamenter demokrasi olduğu anlamına gelmez.
- E) Bozkır yönetiminde töre uygulanmadığı kesindir.
Doğru cevap: D
Çözüm: Kurultay önemli danışma mekanizmasıdır; kağanın otoritesi ve hanedan yapısı nedeniyle bunu doğrudan modern demokrasiyle özdeşleştirmek yanlıştır.
Eski Türklerde yönetme yetkisinin kutla açıklandığı, fakat başarısız hükümdarın tahttan indirilebildiği bilgileri birlikte düşünülürse hangisine ulaşılır?
- A) Yönetim meşruiyetinin kutsal anlayışla ilişkilendirilmesine rağmen hükümdarın sınırsız görülmediğine
- B) Hükümdarlığın her yıl halkoylamasıyla yenilendiğine
- C) Kut alan hükümdarın tüm kararlarının değişmez sayıldığına
- D) Kurultayın hiçbir zaman toplanmadığına
- E) Devletin hukuk kurallarını tamamen kaldırdığına
Doğru cevap: A
Çözüm: Kut yönetim yetkisini meşrulaştırır; ancak hükümdarın devleti ve halkı koruma yükümlülüğü önemlidir, meşruiyet koşulsuz değildir.
Uygur yerleşmelerinde şehir kalıntıları, tapınaklar ve el yazmaları birlikte bulunursa en güçlü ortak yorum hangisidir?
- A) Bütün Uygurların her dönemde tamamen göçebe yaşadığına
- B) Yazının Uygurlarda hiç bilinmediğine
- C) Yerleşik kültür, dinî kurumlar ve yazılı üretimin birlikte geliştiğine
- D) İbadet yapılarının yalnız askerî barınak olduğuna
- E) Tüm buluntuların mutlaka aynı hükümdara ait olduğuna
Doğru cevap: C
Çözüm: Şehir, tapınak ve yazmalar farklı toplumsal işlevlerin kanıtıdır; birlikte kültürel çeşitlilik gösterir, tüm nüfus için kesin genelleme yapılmaz.
Orhun Yazıtları’nın Türkçe olması ve devletin yönetimine ilişkin uyarılar içermesi birlikte hangi tarihsel değeri ortaya koyar?
- A) İlk Türk devletinin 13. yüzyılda kurulduğunu
- B) Bütün Türk topluluklarının tek yazı biçimi kullandığını
- C) Yazıtların yalnız halk masallarından oluştuğunu
- D) Kâğıt paranın ilk kez bu yazıtlarda üretildiğini
- E) Türk dili ve siyasal düşünce tarihi için birincil kaynak niteliği taşımasını
Doğru cevap: E
Çözüm: Orhun Yazıtları kendi dönemlerinin Türkçesini ve siyasi anlayışını yansıtır. Birinci el kaynak olmaları her anlatıyı eleştirisiz kabul etmeyi gerektirmez.
“Göktürklerde boylar ve kağanlık arasında birlik vurgulanırken, Uygurlarda tarım ve kent yaşamı da öne çıkmıştır.” Bu karşılaştırmadan hangisi çıkarılabilir?
- A) Göktürklerin hiç tarımsal faaliyet bilmediği kesindir.
- B) Türk siyasi ve ekonomik hayatı zamanla farklı toplumsal biçimler kazanabilmiştir.
- C) Uygurların askerî teşkilatı tamamen ortadan kalkmıştır.
- D) Bütün boylar aynı anda aynı şehirde yaşamıştır.
- E) Türkçenin kullanımı Uygurlar döneminde sona ermiştir.
Doğru cevap: B
Çözüm: Göktürk ve Uygur tecrübeleri Türk topluluklarının tek tip yaşam biçimine indirgenemeyeceğini; siyasi ve ekonomik çeşitlenme olduğunu gösterir.