Tarih biliminin temel inceleme alanı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dünyadaki bütün doğal olayların gelecekteki biçimi
- B) İnsan topluluklarının geçmişteki faaliyetleri ve değişimleri
- C) Yalnızca evrenin oluşumuna ilişkin fizik yasaları
- D) Sadece bugünkü ekonomik verilerin sınıflandırılması
- E) İnsan etkisi bulunmayan gezegen hareketleri
Doğru cevap: B
Çözüm: Tarih, geçmişte yaşayan insan topluluklarının faaliyetlerini zaman ve yer bağlamında, kanıtları değerlendirerek inceler.
Olayların oluş sırasını ve tarihlerini belirlemeye yarayan tarihsel yöntem hangisidir?
- A) Nümismatik
- B) Paleografya
- C) Arkeometri
- D) Kronoloji
- E) Diplomatik
Doğru cevap: D
Çözüm: Kronoloji olayların zamanını ve sıralamasını araştırır; tarihsel süreçte neden-sonuç bağı kurmayı kolaylaştırır.
Bir savaşın yapıldığı dönemde yazılmış askerî emir belgesi hangi kaynak türüne örnektir?
- A) Birinci el yazılı kaynak
- B) İkinci el popüler özet
- C) Sözlü halk anlatısı
- D) Yorum amaçlı modern roman
- E) Yalnızca görsel tasarım
Doğru cevap: A
Çözüm: Olayla aynı dönemde üretilen emir belgesi birinci el kaynaktır; savaş hakkında sonradan yazılan kitap ise ikinci el kaynaktır.
Bir tarihçinin eski buluntuların yerini ve katmanını kaydederek kazı yapması en çok hangi bilimden yararlandığını gösterir?
- A) Astronomi
- B) Meteoroloji
- C) Arkeoloji
- D) Dil bilgisi
- E) Botanik
Doğru cevap: C
Çözüm: Arkeoloji geçmiş topluluklardan kalan maddi buluntuları, bulunduğu tabaka ve çevre koşullarıyla birlikte inceler.
Eski yazı türlerini çözümleyerek el yazmalarının okunmasını sağlayan yardımcı bilim hangisidir?
- A) Nümismatik
- B) Jeoloji
- C) Kartografya
- D) Antropometri
- E) Paleografya
Doğru cevap: E
Çözüm: Paleografya geçmiş dönemlerin yazı biçimlerini inceleyip okumaya yardımcı olur; taş kitabelerde epigrafi de devreye girer.
Taş üzerine yazılmış bir kitabeyi çözümlerken özellikle hangi yardımcı bilimden yararlanılır?
- A) Nümismatik
- B) Epigrafi
- C) Klimatoloji
- D) Demografi
- E) Hidroloji
Doğru cevap: B
Çözüm: Epigrafi kitabeleri ve kalıcı yüzeylere işlenmiş yazıtları inceler. Bir yazıt tarihsel olay için doğrudan kanıt olabilir.
Eski paraların yazılarını, görsellerini ve basıldığı dönemleri inceleyen bilim hangisidir?
- A) Paleontoloji
- B) Etnografya
- C) Astronomi
- D) Nümismatik
- E) Kronometri
Doğru cevap: D
Çözüm: Nümismatik tarihî sikkeleri inceler. Sikkeler hükümdar adı, ekonomi ve siyasi egemenlik hakkında bilgi sunabilir.
“Bir hükümdarın tahta çıktığı gün” ile “ticaretin yüzyıllar boyunca gelişmesi” ifadeleri hangi tarih kavramlarına sırasıyla örnektir?
- A) Olgu – olay
- B) Olay – olgu
- C) İki ayrı olgu
- D) İki ayrı deney
- E) Doğal afet – coğrafi konum
Doğru cevap: B
Çözüm: Tahta çıkış kısa zamanlı ve belirli bir olaydır; ticaretin uzun süre boyunca gelişmesi ise süreklilik gösteren tarihsel olgudur.
Bir araştırmacı, üzerinde hükümdar mührü bulunan fermanın sonradan taklit edilmiş olabileceğini düşünüyor. Öncelikle hangi işlemi yapmalıdır?
- A) Belgeyi hiçbir denetim olmadan doğru kabul etmelidir.
- B) Sadece fermanın görsel güzelliğini değerlendirmelidir.
- C) Kendi düşüncesini belge metninin yerine yazmalıdır.
- D) Belgenin özgünlüğünü, malzemesini ve kayıt bağlamını incelemelidir.
- E) Özgünlük sorununu görmezden gelmelidir.
Doğru cevap: D
Çözüm: Dış tenkit, belgenin gerçekten iddia edilen döneme ait olup olmadığını değerlendirir. Güvenilirlik yorumundan önce özgünlük araştırılır.
Aynı olayı anlatan iki tarihî kaynak farklı sayı veriyorsa bilimsel tutum hangisidir?
- A) Kaynakların oluşum koşullarını ve başka kanıtları karşılaştırmak
- B) İlk okunan kaynağı mutlaka doğru saymak
- C) Yalnız en yüksek sayıyı seçmek
- D) İki kaynak arasındaki farkı gizlemek
- E) Her iki kaynağı da okumadan reddetmek
Doğru cevap: A
Çözüm: Tarihçi anlatıların üretildiği koşulları, yazar bakış açısını ve bağımsız kanıtları değerlendirerek gerekçeli sonuca ulaşır.
Bir araştırmada sözlü destan kullanılırken hangi sınırlılık özellikle göz önünde bulundurulmalıdır?
- A) Sözlü ürünlerin hiçbir toplumsal bilgi taşımaması
- B) Bütün sözlü aktarımların aynı tarihte yazılması
- C) Anlatının kuşaklar arasında değişebilmesi
- D) Sözlü ürünlerin yalnız sayı hesabı içermesi
- E) Sözlü geleneğin hiçbir kültürde bulunmaması
Doğru cevap: C
Çözüm: Sözlü gelenek tarihsel hafıza ve kültür hakkında bilgi taşır; ancak aktarım sırasında değişim geçirebildiği için çapraz doğrulama gerekir.
MÖ 525, MÖ 330 ve MS 20 tarihli olayların doğru kronolojik sırası hangisidir?
- A) MÖ 330 → MÖ 525 → MS 20
- B) MS 20 → MÖ 330 → MÖ 525
- C) MÖ 525 → MS 20 → MÖ 330
- D) MS 20 → MÖ 525 → MÖ 330
- E) MÖ 525 → MÖ 330 → MS 20
Doğru cevap: E
Çözüm: Milattan önce büyük sayı daha eskiyi, milattan sonra ise küçük sayı daha eskiyi gösterir. Bu nedenle verilen sıra doğrudur.
MÖ 450 yılında yaşanan bir olay, kaçıncı yüzyıla aittir?
- A) MÖ 4. yüzyıl
- B) MÖ 5. yüzyıl
- C) MÖ 6. yüzyıl
- D) MS 5. yüzyıl
- E) MS 4. yüzyıl
Doğru cevap: B
Çözüm: MÖ 500–401 aralığı MÖ 5. yüzyılı kapsar. MÖ 450 bu aralıkta yer aldığı için beşinci yüzyıldadır.
1492 yılında gerçekleşen bir olay için yüzyıl belirlemesi hangisidir?
- A) 14. yüzyıl
- B) 16. yüzyıl
- C) 17. yüzyıl
- D) 15. yüzyıl
- E) 19. yüzyıl
Doğru cevap: D
Çözüm: 1401–1500 yılları on beşinci yüzyıldır. 1492 bu aralığa girer; yüzyıl belirlemede ilk iki rakamı doğrudan almak yeterli değildir.
Bir kralın zaferini anlatan yazıtta yalnız düşman kayıpları vurgulanıyor; rakip devlet arşivinde ise sonucun farklı olduğu yazıyor. En sağlam tarihsel yaklaşım hangisidir?
- A) Krallık yazıtını tek başına kesin gerçek ilan etmek
- B) Her iki metni başka kanıtlarla karşılaştırıp amaç ve bakış açılarını değerlendirmek
- C) Rakip devletin bütün kayıtlarını peşinen doğru kabul etmek
- D) Metinlerin çelişmesini araştırmayı bırakma gerekçesi saymak
- E) Savaşın hiç yaşanmadığını kanıtsız ileri sürmek
Doğru cevap: B
Çözüm: Çatışan belgeler tek başına kesin hüküm sağlamaz. Yazarların amacı, üretim koşulları ve bağımsız deliller birlikte değerlendirilir.
Aynı yerleşmeye ilişkin kazı raporuna yeni bir tarihleme sonucu eklenince eski görüş değiştirilmiştir. Bu durum tarih bilimi hakkında neyi gösterir?
- A) Tarihsel yorumlar kanıttan bağımsız ve değişmezdir.
- B) Bir yerleşmede yalnız tek olay yaşanmış olabilir.
- C) Yeni bilgiler bütün eski kaynakları otomatik olarak geçersiz kılar.
- D) Yeni kanıtlar tarihsel yorumların gözden geçirilmesini sağlayabilir.
- E) Arkeolojik veriler tarihle hiçbir ilişkisi olmayan nesnelerdir.
Doğru cevap: D
Çözüm: Tarihsel bilgi kanıtlara dayanır. Yeni bulgular önceki görüşleri destekleyebilir, sınırlandırabilir veya değiştirebilir.
Üç ayrı olayın tarihleri MÖ 900, MÖ 250 ve MS 50’dir. Olayların en eskiden en yeniye sıralaması hangisidir?
- A) MÖ 900 – MÖ 250 – MS 50
- B) MS 50 – MÖ 250 – MÖ 900
- C) MÖ 250 – MÖ 900 – MS 50
- D) MÖ 900 – MS 50 – MÖ 250
- E) MÖ 250 – MS 50 – MÖ 900
Doğru cevap: A
Çözüm: MÖ tarihlerde sayı azaldıkça Milat’a yaklaşılır. MS tarihler tüm MÖ tarihlerinden sonradır; doğru sıralama verilen şekildedir.
Yazının henüz kullanılmadığı bir yerleşmede toplumsal hayatı anlamak isteyen araştırmacının en güçlü ilk kanıt grubu hangisidir?
- A) O dönemde yazıldığı varsayılan modern gazeteler
- B) İnternet arşivlerindeki anlık yorumlar
- C) Kazıda bulunan araçlar, yerleşim izleri ve mezarlar
- D) Gelecekte çekilecek uydu fotoğrafları
- E) Döneme ait olduğu kanıtlanmamış roman kişilerinin anlatıları
Doğru cevap: C
Çözüm: Yazı öncesinde yazılı belgeler bulunmadığı için arkeolojik kalıntılar ve bağlam bilgileri gündelik yaşama ilişkin temel kanıt sunar.
Sümer ve Mısır uygarlıkları gelişirken tarım ve yerleşim hayatında görülen ortak coğrafi unsur hangisidir?
- A) Kutba yakın buzullar üzerinde yerleşme
- B) Okyanus adalarında petrol çıkarma
- C) Kuraklık nedeniyle her türlü sulamadan kaçınma
- D) Tüm tarımı yalnız deniz suyuyla yapma
- E) Büyük akarsu havzalarından yararlanma
Doğru cevap: E
Çözüm: Sümer kentleri Fırat-Dicle havzasında, Mısır yerleşmeleri Nil çevresinde gelişmiştir. Su ve taşkınlar tarım için belirleyicidir.
Anadolu’daki eski ticaret merkezlerinde bulunan Asurca tabletlerden ticaret, borç ve sözleşme kayıtları elde edilmiştir. Bu tabletler hangi yargıyı en doğrudan destekler?
- A) Anadolu’daki bütün halkların aynı dili konuştuğunu
- B) Anadolu’da yazının ticari ilişkiler aracılığıyla kullanılmaya başlandığını
- C) Ticaretin yalnız tarım ürünleriyle sınırlı kaldığını
- D) Ticaret kolonilerinin yazılı kayıt tutmadığını
- E) Asurlu tüccarların Anadolu’da hiç bulunmadığını
Doğru cevap: B
Çözüm: Kültepe benzeri merkezlerde bulunan ticaret tabletleri yazının ekonomik ilişkilerle Anadolu’ya taşındığını gösteren somut kanıtlardandır.