“Kuşlar gökyüzünde sürü hâlinde uçuştu.” cümlesindeki “uçuştu” yüklemi öznesine göre hangi çatıdadır?
- A) Etken çatı
- B) Edilgen çatı
- C) İşteş çatı
- D) Dönüşlü çatı
- E) Çatı özelliği aranmaz
Doğru cevap: C
Çözüm: Uçuş- fiilindeki -uş eki birden çok öznenin birlikte yaptığı hareketi bildirir. Kuşların topluca uçuşması, birlikte işteş çatı örneğidir.
“Murat defteri masaya bıraktı.” cümlesindeki “bıraktı” yüklemi öznesine göre hangi çatıdadır?
- A) İşteş çatı
- B) Çatı özelliği aranmaz
- C) Dönüşlü çatı
- D) Etken çatı
- E) Edilgen çatı
Doğru cevap: D
Çözüm: Bırakma işini Murat adlı gerçek özne doğrudan yapmaktadır. Yüklemde edilgenlik veya dönüşlülük yoktur; nesnenin varlığı etken olmayı engellemez.
“Duvarlar ustalar tarafından boyandı.” cümlesindeki “boyandı” yüklemi öznesine göre hangi çatıdadır?
- A) Etken çatı
- B) İşteş çatı
- C) Çatı özelliği aranmaz
- D) Dönüşlü çatı
- E) Edilgen çatı
Doğru cevap: E
Çözüm: Boya-n-dı yüklemindeki -n edilgenlik bildirir. Duvarlar eylemden etkilenmiş sözde öznedir; işi yapan ustalar tarafından sözüyle ifade edilmiştir.
“Öğrenci kitabı dikkatle okudu.” cümlesindeki “okudu” fiili nesne alabilme bakımından nasıl sınıflandırılır?
- A) Geçişli fiil
- B) Edilgen fiil
- C) İşteş fiil
- D) Geçişsiz fiil
- E) Dönüşlü fiil
Doğru cevap: A
Çözüm: Oku- fiiline “neyi?” sorusu sorulduğunda kitabı cevabı alınır. Doğrudan nesne alabildiği için fiil nesnesine göre geçişlidir.
“Bebek biraz sonra uyudu.” cümlesindeki “uyudu” fiili nesne alabilme bakımından nasıl sınıflandırılır?
- A) Dönüşlü fiil
- B) Geçişsiz fiil
- C) Edilgen fiil
- D) Geçişli fiil
- E) İşteş fiil
Doğru cevap: B
Çözüm: Uyu- fiili nesne alamaz; “neyi uyudu?” sorusu anlamlı bir nesne oluşturmaz. Bu yüzden uyudu yüklemi geçişsiz fiildir.
“Yazar yeni bir öykü yazdı.” cümlesindeki “yazdı” fiili nesne alabilme bakımından nasıl sınıflandırılır?
- A) Edilgen fiil
- B) İşteş fiil
- C) Geçişli fiil
- D) Dönüşlü fiil
- E) Geçişsiz fiil
Doğru cevap: C
Çözüm: Yaz- fiili “neyi yazdı?” sorusuna bir öykü yanıtını verebilir. Nesne alabildiğinden yüklem geçişli çatılıdır.
“Çocuk habere sevinip güldü.” cümlesindeki “güldü” fiili nesne alabilme bakımından nasıl sınıflandırılır?
- A) Geçişli fiil
- B) Dönüşlü fiil
- C) İşteş fiil
- D) Geçişsiz fiil
- E) Edilgen fiil
Doğru cevap: D
Çözüm: Gül- fiili doğrudan nesne alamaz; bir şeye gülmek ifadesindeki şeye dolaylı tümleçtir. Bu nedenle güldü geçişsiz fiildir.
Hangisinde yüklem nesne alabilme bakımından geçişsizdir?
- A) Öğrenci pencereyi kapattı.
- B) Çocuk oyuncağı kırdı.
- C) Bebek hemen uyudu.
- D) Adam mektubu yazdı.
- E) Öğretmen metni okudu.
Doğru cevap: C
Çözüm: Uyumak doğrudan nesne alamayan bir fiildir. Diğer cümlelerdeki kapatmak, yazmak, kırmak ve okumak fiilleri nesne alabilen geçişli fiillerdir.
Hangi cümlede oldurgan fiil vardır?
- A) Bütün duvarlar boyandı.
- B) Ayşe kendisi hazırlandı.
- C) İki kardeş selamlaştı.
- D) Öğretmen öğrencileri güldürdü.
- E) Müdür yazıyı yazdırdı.
Doğru cevap: D
Çözüm: Gülmek geçişsizken güldürmek nesne alır; bu oldurganlıktır. Yazdırmak geçişli yazmak fiilinden ettirgenleşir; öteki fiiller farklı çatıdadır.
Hangisinde geçişli bir fiile yaptırma eki gelerek ettirgenlik oluşmuştur?
- A) Anne bebeği uyuttu.
- B) Kuşlar uçuştu.
- C) İşçiler dinlendi.
- D) Çocuklar yarıştı.
- E) Müdür yazıyı yazdırdı.
Doğru cevap: E
Çözüm: Yazmak zaten geçişli bir fiildir; yazdırmak başkasına yazdırma anlamı katar. Uyutmak geçişsiz uyumaktan oldurgan, dinlendi dönüşlü/etken, uçuştu işteş örneğidir.
Hangi fiil çiftinde geçişsiz kök, ek alarak geçişli hâle gelmiştir?
- A) Gülmek → güldürmek
- B) Okumak → okutmak
- C) Yazmak → yazdırmak
- D) Silmek → sildirmek
- E) Dikmek → diktirmek
Doğru cevap: A
Çözüm: Gülmek geçişsizdir, güldürmek “kimi güldürdü?” sorusuna cevap verdiği için geçişlidir. Öteki çiftlerin ilk fiilleri zaten nesne alabilen geçişli fiillerdir.
Hangi çiftte geçişli fiilin işi bir başkasına yaptırması söz konusudur?
- A) Düşmek → düşürmek
- B) Yazmak → yazdırmak
- C) Uyumak → uyutmak
- D) Gülmek → güldürmek
- E) Uçmak → uçurmak
Doğru cevap: B
Çözüm: Yazmak geçişli fiildir ve yazdırmak, yazma eylemini başka bir kişiye yaptırmayı bildirir. Diğer çiftlerde geçişsiz kökten geçişli fiil türemiştir; oldurganlıktır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem ad soylu olduğundan fiilde çatı özelliği aranmaz?
- A) Çocuklar bahçede koştu.
- B) Pencere açıldı.
- C) Hava bugün oldukça soğuktur.
- D) Komşular selamlaştı.
- E) Öğrenci kitap okudu.
Doğru cevap: C
Çözüm: Soğuk sıfatı ek-fiille yüklem olmuştur; çekimli eylem kökü taşımadığından bu yüklemde fiilde çatı aranmaz. Diğer cümlelerin yüklemleri fiildir.
“Müdür belgeleri çalışanlara hazırlattı.” cümlesindeki “hazırlattı” için hangisi doğrudur?
- A) Birlikte işteştir.
- B) Geçişli kökten ettirgendir.
- C) Geçişsiz kökten oldurgandır.
- D) Dönüşlü çatılıdır.
- E) Edilgen çatılıdır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Hazırlamak nesne alabilen geçişli fiildir. Hazırlatmak belgeleri çalışanlara hazırlatma anlamı taşıdığı için ettirgenlik bildirir.
“Ali banyoda kendi kendine yıkandı.” ve “Bebek bakıcısı tarafından yıkandı.” cümlelerindeki “yıkandı” fiillerinin çatıları sırasıyla hangisidir?
- A) Edilgen – edilgen
- B) Dönüşlü – dönüşlü
- C) Dönüşlü – edilgen
- D) Etken – işteş
- E) İşteş – edilgen
Doğru cevap: C
Çözüm: Ali kendi üzerinde yıkama eylemini yaptığı için ilk kullanım dönüşlüdür. Bebek yıkama işini kendisi yapmaz; bakıcısı tarafından sözü ikinci kullanımın edilgen olduğunu gösterir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki -ş sesleri işteşlik eki değildir?
- A) İnsanlar birlikte gülüştü.
- B) İki komşu selamlaştı.
- C) İki kardeş dövüştü.
- D) İşçiler sabahtan beri çalıştı.
- E) İki arkadaş görüştü.
Doğru cevap: D
Çözüm: Çalış- bu cümlede eylemi birlikte veya karşılıklı yapma anlamı kuran işteşlik eki taşımaz; çalışmak sözlükte fiil kökü olarak kullanılır. Diğer fiillerde işteşlik anlamı vardır.
“Çocuklar birbirlerini gördüler.” cümlesinde fiilin işteş sayılmamasının nedeni nedir?
- A) Öznenin çoğul olması
- B) Yüklemin görülen geçmiş zamanda olması
- C) Fiilin nesne alması
- D) Birbirlerini sözcüğünün bulunması
- E) Gör- fiilinin biçimce işteşlik eki almamış olması
Doğru cevap: E
Çözüm: Birbirlerini sözcüğü cümleye karşılıklılık anlamı katsa da gör- fiili -ış/-iş/-uş/-üş işteşlik eki almamıştır; yüklem biçim bakımından etkendir.
“Kitaplar öğretmenler tarafından okundu.” cümlesinin sözde öznesi hangisidir?
- A) Kitaplar
- B) Okuma işini yapanlar
- C) Öğretmenler
- D) Tarafından
- E) Okundu
Doğru cevap: A
Çözüm: Oku-n-du edilgen fiildir. Kitaplar eylemden etkilenen ve sözde özne olan ögedir. Öğretmenler tarafından ifadesi işi yapanları belirtir.
Edilgen çatıyla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
- A) Edilgen fiilde işi yapan her zaman dil bilgisel özne olarak bulunur.
- B) Edilgen fiilde gerçek işi yapan gizlenebilir; etkilenen öge sözde özne olabilir.
- C) Edilgen fiil yalnızca geçişsiz köklerden türetilir.
- D) Edilgen fiil mutlaka karşılıklı eylem bildirir.
- E) Edilgen fiilde dönüşlülük eki bulunması zorunludur.
Doğru cevap: B
Çözüm: Edilgen çatıda eylemi yapan gerçek özne açıkça belirtilmeyebilir; “Cam silindi.” cümlesinde cam sözde öznedir. Edilgenlik işteşlik ve dönüşlülükten ayrıdır.
Aşağıdakilerden hangisinde fiil cümlede nesne almamış olsa bile nesne alabilen geçişli fiildir?
- A) Çocuk sabah güldü.
- B) Yaşlı adam bankta oturdu.
- C) Öğrenci bütün gün okudu.
- D) Bebek bütün gün uyudu.
- E) Çocuk bütün gün koştu.
Doğru cevap: C
Çözüm: Okumak “neyi okudu?” sorusuyla kitap, dergi gibi nesneler alabilir; bu cümlede nesne söylenmemiş olması fiilin geçişli niteliğini değiştirmez.