“Anne bebeği uyuttu.” cümlesindeki “uyuttu” fiili oldurganlık/ettirgenlik yönünden hangisidir?
- A) Edilgen fiil
- B) İşteş fiil
- C) Ettirgen fiil
- D) Dönüşlü fiil
- E) Oldurgan fiil
Doğru cevap: E
Çözüm: Uyumak geçişsiz bir fiildir. Uyu-t- biçiminde -t ekinin etkisiyle birini uyutma anlamı ve nesne alma özelliği kazanır; bu oldurganlıktır.
“Müdür raporu sekretere yazdırdı.” cümlesindeki “yazdırdı” fiili oldurganlık/ettirgenlik yönünden hangisidir?
- A) Ettirgen fiil
- B) Oldurgan fiil
- C) Dönüşlü fiil
- D) Edilgen fiil
- E) İşteş fiil
Doğru cevap: A
Çözüm: Yazmak zaten geçişli bir fiildir. Yaz-dır- biçiminde işi bir başkasına, burada sekretere yaptırma anlamı kurulduğundan ettirgen çatıdır.
“Komedyen seyircileri güldürdü.” cümlesindeki “güldürdü” fiili oldurganlık/ettirgenlik yönünden hangisidir?
- A) Edilgen fiil
- B) Oldurgan fiil
- C) Dönüşlü fiil
- D) İşteş fiil
- E) Ettirgen fiil
Doğru cevap: B
Çözüm: Gülmek nesne alamayan geçişsiz fiildir; gül-dür- biçimi seyircileri nesne yaparak eylemi geçişli hâle getirir. Bu dönüşüm oldurganlıktır.
“Ayşe elbiseyi terziye diktirdi.” cümlesindeki “diktirdi” fiili oldurganlık/ettirgenlik yönünden hangisidir?
- A) Oldurgan fiil
- B) İşteş fiil
- C) Ettirgen fiil
- D) Dönüşlü fiil
- E) Edilgen fiil
Doğru cevap: C
Çözüm: Dikmek nesne alabilen geçişli bir fiildir. Dik-tir- biçimi dikme işini terziye yaptırmayı bildirir; bu yüzden ettirgen fiildir.
“Bahçedeki ağaçlar kesildi.” cümlesinin sözde öznesi hangisidir?
- A) Kesme işini yapan kişi
- B) Bahçe
- C) -il eki
- D) Bahçedeki ağaçlar
- E) Kesildi
Doğru cevap: D
Çözüm: Kesil- edilgen fiildir; kesme işini yapan gerçek özne cümlede belirtilmemiştir. Kesilme eyleminden etkilenen bahçedeki ağaçlar sözde özne görevindedir.
“Kitap çocuklar tarafından okundu.” cümlesinde sözde özne hangisidir?
- A) Çocuklar
- B) Tarafından
- C) Okundu
- D) Okuyan kişi
- E) Kitap
Doğru cevap: E
Çözüm: Oku-n-du edilgen fiildir. Okuma eyleminden etkilenen kitap sözde öznedir; çocuklar tarafından sözü işi yapanı bildirse de cümlenin sözde öznesi değildir.
“Kapılar hızla kapatıldı.” cümlesinin sözde öznesi hangisidir?
- A) Kapatan kişi
- B) -ıl eki
- C) Hızla
- D) Kapılar
- E) Kapatıldı
Doğru cevap: D
Çözüm: Kapat-ıl-dı edilgen fiildir; kapatma eylemine uğrayan kapılar sözde öznedir. Gerçek yapan cümlede belirtilmemiştir ve yüklem kendisi özne olamaz.
Hangi cümlede edilgen çatılı fiil gerçek veya sözde özne kullanılmadan kurulmuştur?
- A) Camlar silindi.
- B) Kitaplar dağıtıldı.
- C) Kapı kapatıldı.
- D) Mektup postalandı.
- E) Bu sokakta gece yürünmez.
Doğru cevap: E
Çözüm: Yürünmez fiili geçişsiz yürü- köküne edilgenlik eki almıştır; cümlede sözde özne olabilecek nesne bulunmaz. Diğer cümlelerde etkilenen adlar sözde özne konumundadır.
Bir fiilin nesnesine göre geçişli olup olmadığı hangi sorularla denetlenir?
- A) Neyi ve kimi?
- B) Nerede ve ne zaman?
- C) Ne kadar ve hangi yöne?
- D) Niçin ve nasıl?
- E) Kim tarafından ve ne zaman?
Doğru cevap: A
Çözüm: Geçişli fiil doğrudan nesne alabilir. Yükleme “neyi?” veya “kimi?” sorusu yöneltildiğinde nesneyle yanıt alınabiliyorsa geçişli olma özelliği belirlenir.
Aşağıdakilerin hangisinde fiil hem etken hem de nesnesine göre geçişlidir?
- A) Ayşe kendi kendine yıkandı.
- B) Öğrenci defteri açtı.
- C) İki arkadaş selamlaştı.
- D) Defter açıldı.
- E) Çocuk gece uyudu.
Doğru cevap: B
Çözüm: Öğrenci açma işini bizzat yaptığı için fiil etken; defteri nesnesini aldığı için geçişlidir. Diğer seçeneklerin en az birinde bu iki özellik birlikte bulunmaz.
“Öğrenciler birbirini gördü.” cümlesindeki “gördü” yüklemi öznesine göre neden etken sayılır?
- A) Çünkü fiil edilgenlik eki almıştır.
- B) Çünkü fiil sadece isimlere bağlanır.
- C) Çünkü çoğul özne tek başına işteşlik kurmaz.
- D) Çünkü fiil yüklem değildir.
- E) Çünkü fiil dönüşlülük eki almıştır.
Doğru cevap: C
Çözüm: Gör- fiili bu cümlede morfolojik işteşlik eki taşımaz; öğrenciler gerçek öznedir. Birbirini sözü karşılıklı anlamı verse de fiil biçim bakımından etkendir.
“Cam, görevli tarafından silindi.” cümlesinde “görevli tarafından” sözü neyi bildirir?
- A) Yapılan eylemin zamanını
- B) Sıfat tamlamasını
- C) Sözde özneyi
- D) Eylemi gerçekleştiren kişiyi
- E) Yüklemin nesnesini
Doğru cevap: D
Çözüm: Silindi edilgen fiildir; cam sözde öznedir. Görevli tarafından sözü gerçek işi yapanı belirtir ancak edilgen cümlede dil bilgisel özne görevini üstlenmez.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birlikte işteşlik bildiren bir yüklem vardır?
- A) İşçiler koridorda koştular.
- B) İşçiler binayı boyadılar.
- C) İşçiler birbirine baktı.
- D) İşçiler dinlendiler.
- E) İşçiler koridorda koşuştular.
Doğru cevap: E
Çözüm: Koşuş- fiili -uş ekiyle birden fazla kişinin birlikte ve karşılıklı olmayan biçimde koşmasını bildirir. Koştular çoğul özneli etken fiildir; işteşlik eki taşımaz.
“Lale bahçede sulandı.” cümlesindeki yüklemi doğru sınıflandıran seçenek hangisidir?
- A) Etken ve geçişli
- B) İşteş ve geçişli
- C) Ettirgen; lale gerçek özne
- D) Edilgen; lale sözde özne
- E) Dönüşlü ve geçişsiz
Doğru cevap: D
Çözüm: Sulamak geçişli fiildir; sulan- biçiminde edilgenlik eki almıştır. Lale sulama işini yapan değil etkilenen öge olduğundan sözde öznedir.
“Çocuklar birbirlerini kucakladı.” cümlesinde kucakladı fiilinin çatı türü nedir?
- A) Çatı özelliği aranmaz
- B) İşteş çatı
- C) Edilgen çatı
- D) Dönüşlü çatı
- E) Etken çatı
Doğru cevap: E
Çözüm: Kucakladı yüklemi morfolojik işteşlik eki taşımaz; çocuklar gerçek öznedir. Birbirlerini nesnesi anlamca karşılıklılık kurar ancak fiilin biçimini işteş yapmaz.
“Çocuk sustu.” ile “Öğretmen çocuğu susturdu.” fiilleri arasında hangi çatı ilişkisi vardır?
- A) Oldurganlık; geçişsiz fiil geçişli olmuştur.
- B) Dönüşlülük; iş özneye dönmüştür.
- C) Edilgenlik; iş yapan saklanmıştır.
- D) Ettirgenlik; kök zaten geçişlidir.
- E) İşteşlik; iki özne karşılıklı hareket etmiştir.
Doğru cevap: A
Çözüm: Susmak doğrudan nesne alamaz; susturmak ise “kimi susturdu?” sorusuna çocuğu yanıtını alır. Bu geçişsizden geçişliye oldurgan dönüşümdür.
“Öğretmen öğrencilere kitabı okuttu.” cümlesindeki “okuttu” fiilinin yapısı için hangisi doğrudur?
- A) Okumak dönüşlü olmuştur.
- B) Okumak geçişli olduğu için ettirgendir.
- C) Okumak işteşlik eki almıştır.
- D) Okumak edilgen hâle gelmiştir.
- E) Okumak geçişsiz olduğu için oldurgandır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Okumak doğrudan nesne alabilen bir fiildir. Okutmak, okuma işinin öğrencilere yaptırılması anlamında ettirgen fiildir.
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde özne gerçek, yüklem ise nesne alamayan etken fiildir?
- A) Kapı açıldı.
- B) Öğrenci kitabı açtı.
- C) Bebek yavaşça uyudu.
- D) Komşular selamlaştı.
- E) Çocuk aynada yıkandı.
Doğru cevap: C
Çözüm: Uyudu geçişsizdir; bebek uyuma işini gerçekleştiren gerçek öznedir. Kapı açıldı edilgen, yıkandı dönüşlü, selamlaştı işteş, açtı ise geçişli fiildir.
Dönüşlü ve işteş çatıyı ayıran aşağıdaki açıklamalardan hangisi doğrudur?
- A) İşteşlik eki olmayan her fiil dönüşlüdür.
- B) Dönüşlüde iş başkasına yaptırılır, işteşte özne bulunmaz.
- C) Dönüşlü fiilde gerçek özne olmaz; işteşte yalnız sözde özne olur.
- D) Dönüşlüde özne kendi eyleminden etkilenir; işteşte eylem birlikte veya karşılıklı yapılır.
- E) İki çatı da yalnız geçişsiz fiillerde kullanılır.
Doğru cevap: D
Çözüm: “Ayşe yıkandı” dönüşlüdür; kişi eylemi kendi üzerinde gerçekleştirir. “İki arkadaş selamlaştı” karşılıklı, “kuşlar uçuştu” birlikte işteşliktir.
“Kapı kilitlendi. / Ayşe kendi kendine hazırlandı. / Arkadaşlar görüştü.” yüklemlerinin çatıları sırasıyla hangisidir?
- A) Etken – edilgen – işteş
- B) Dönüşlü – işteş – etken
- C) Edilgen – edilgen – dönüşlü
- D) İşteş – dönüşlü – edilgen
- E) Edilgen – dönüşlü – işteş
Doğru cevap: E
Çözüm: Kilitlendi yükleminde kapı sözde öznedir; hazırlandı eylemi Ayşe tarafından kendi üzerinde gerçekleştirilir; görüştü karşılıklı yapılan işteş fiildir.