“Çocuk kapıyı açtı.” ve “Kapı açıldı.” yüklemlerinin çatı farkı hangi seçenekte doğrudur?
- A) İlki etken, ikincisi edilgendir.
- B) İlki dönüşlü, ikincisi işteştir.
- C) İlki edilgen, ikincisi etkendir.
- D) İkisi de işteştir.
- E) İkisi de edilgendir.
Doğru cevap: A
Çözüm: İlk cümlede çocuk açma eylemini yapan gerçek öznedir. İkincide kapı sözde özne, açıl- fiilindeki -ıl edilgenlik ekidir.
“Ayşe kendini yıkadı.” ile “Ayşe kendi kendine yıkandı.” cümlelerinin yüklemleri öznesine göre sırasıyla nasıldır?
- A) Dönüşlü – dönüşlü
- B) Etken – dönüşlü
- C) Etken – edilgen
- D) İşteş – etken
- E) Edilgen – dönüşlü
Doğru cevap: B
Çözüm: Yıkadı fiili dönüşlülük eki almamış etken fiildir; kendini nesnesidir. Yıkandı fiilindeki -n eki ve kendi kendine anlatımı dönüşlü çatıyı oluşturur.
“İki dost selamlaştı.” ve “Kuşlar uçuştu.” fiillerinin işteşlik türleri sırasıyla hangisidir?
- A) Karşılıklı – karşılıklı
- B) Birlikte – birlikte
- C) Karşılıklı – birlikte
- D) İkisinde de dönüşlü
- E) Birlikte – karşılıklı
Doğru cevap: C
Çözüm: Selamlaşmak iki kişinin birbirini selamlamasıyla karşılıklı işteş; uçuşmak ise çok sayıda kuşun birlikte uçmasıyla birlikte işteştir.
“Çocuk güldü.” → “Öğretmen çocuğu güldürdü.” dönüşümü için doğru açıklama hangisidir?
- A) Geçişli fiil edilgen olmuştur.
- B) Fiil dönüşlü olmuştur.
- C) Geçişli fiil ettirgen olmuştur.
- D) Geçişsiz fiil geçişli yapılarak oldurgan olmuştur.
- E) İşteş fiil kurulmuştur.
Doğru cevap: D
Çözüm: Gülmek geçişsiz fiildir; güldürmek “kimi güldürdü?” sorusuna çocuğu yanıtını verir. -dür eki fiili oldurgan yapar.
“Öğrenci metni yazdı.” → “Öğretmen metni öğrenciye yazdırdı.” dönüşümünün çatı sonucu nedir?
- A) Dönüşlülük
- B) Edilgenlik
- C) İşteşlik
- D) Oldurganlık
- E) Ettirgenlik
Doğru cevap: E
Çözüm: Yazmak zaten nesne alabilen geçişli fiildir. Yazdırmak, işi öğrenciye yaptırmayı bildirir; geçişli kökten yaptırma ekiyle ettirgenlik oluşur.
“Bütün duvarlar sabah boyandı.” cümlesiyle ilgili hangisi doğrudur?
- A) Duvarlar sözde öznedir ve yüklem edilgendir.
- B) Boyandı işteş fiildir.
- C) Fiil isim soylu olduğundan çatı aranmaz.
- D) Boyandı dönüşlü fiildir.
- E) Duvarlar gerçek özne olarak boyama işini yapmıştır.
Doğru cevap: A
Çözüm: Boya-n-dı sözcüğündeki -n edilgenliktir. Boyama işini duvarlar gerçekleştirmez; duvarlar eylemden etkilendiği için sözde özne olur.
“Müdür belgeleri çalışanlara hazırlattı.” cümlesindeki “hazırlattı” için hangisi doğrudur?
- A) Birlikte işteştir.
- B) Geçişli kökten ettirgendir.
- C) Geçişsiz kökten oldurgandır.
- D) Dönüşlü çatılıdır.
- E) Edilgen çatılıdır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Hazırlamak nesne alabilen geçişli fiildir. Hazırlatmak belgeleri çalışanlara hazırlatma anlamı taşıdığı için ettirgenlik bildirir.
“Ali banyoda kendi kendine yıkandı.” ve “Bebek bakıcısı tarafından yıkandı.” cümlelerindeki “yıkandı” fiillerinin çatıları sırasıyla hangisidir?
- A) Edilgen – edilgen
- B) Dönüşlü – dönüşlü
- C) Dönüşlü – edilgen
- D) Etken – işteş
- E) İşteş – edilgen
Doğru cevap: C
Çözüm: Ali kendi üzerinde yıkama eylemini yaptığı için ilk kullanım dönüşlüdür. Bebek yıkama işini kendisi yapmaz; bakıcısı tarafından sözü ikinci kullanımın edilgen olduğunu gösterir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki -ş sesleri işteşlik eki değildir?
- A) İnsanlar birlikte gülüştü.
- B) İki komşu selamlaştı.
- C) İki kardeş dövüştü.
- D) İşçiler sabahtan beri çalıştı.
- E) İki arkadaş görüştü.
Doğru cevap: D
Çözüm: Çalış- bu cümlede eylemi birlikte veya karşılıklı yapma anlamı kuran işteşlik eki taşımaz; çalışmak sözlükte fiil kökü olarak kullanılır. Diğer fiillerde işteşlik anlamı vardır.
“Çocuklar birbirlerini gördüler.” cümlesinde fiilin işteş sayılmamasının nedeni nedir?
- A) Öznenin çoğul olması
- B) Yüklemin görülen geçmiş zamanda olması
- C) Fiilin nesne alması
- D) Birbirlerini sözcüğünün bulunması
- E) Gör- fiilinin biçimce işteşlik eki almamış olması
Doğru cevap: E
Çözüm: Birbirlerini sözcüğü cümleye karşılıklılık anlamı katsa da gör- fiili -ış/-iş/-uş/-üş işteşlik eki almamıştır; yüklem biçim bakımından etkendir.
“Kitaplar öğretmenler tarafından okundu.” cümlesinin sözde öznesi hangisidir?
- A) Kitaplar
- B) Okuma işini yapanlar
- C) Öğretmenler
- D) Tarafından
- E) Okundu
Doğru cevap: A
Çözüm: Oku-n-du edilgen fiildir. Kitaplar eylemden etkilenen ve sözde özne olan ögedir. Öğretmenler tarafından ifadesi işi yapanları belirtir.
Edilgen çatıyla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
- A) Edilgen fiilde işi yapan her zaman dil bilgisel özne olarak bulunur.
- B) Edilgen fiilde gerçek işi yapan gizlenebilir; etkilenen öge sözde özne olabilir.
- C) Edilgen fiil yalnızca geçişsiz köklerden türetilir.
- D) Edilgen fiil mutlaka karşılıklı eylem bildirir.
- E) Edilgen fiilde dönüşlülük eki bulunması zorunludur.
Doğru cevap: B
Çözüm: Edilgen çatıda eylemi yapan gerçek özne açıkça belirtilmeyebilir; “Cam silindi.” cümlesinde cam sözde öznedir. Edilgenlik işteşlik ve dönüşlülükten ayrıdır.
Aşağıdakilerden hangisinde fiil cümlede nesne almamış olsa bile nesne alabilen geçişli fiildir?
- A) Çocuk sabah güldü.
- B) Yaşlı adam bankta oturdu.
- C) Öğrenci bütün gün okudu.
- D) Bebek bütün gün uyudu.
- E) Çocuk bütün gün koştu.
Doğru cevap: C
Çözüm: Okumak “neyi okudu?” sorusuyla kitap, dergi gibi nesneler alabilir; bu cümlede nesne söylenmemiş olması fiilin geçişli niteliğini değiştirmez.
“Lale bahçede sulandı.” cümlesindeki yüklemi doğru sınıflandıran seçenek hangisidir?
- A) Etken ve geçişli
- B) İşteş ve geçişli
- C) Ettirgen; lale gerçek özne
- D) Edilgen; lale sözde özne
- E) Dönüşlü ve geçişsiz
Doğru cevap: D
Çözüm: Sulamak geçişli fiildir; sulan- biçiminde edilgenlik eki almıştır. Lale sulama işini yapan değil etkilenen öge olduğundan sözde öznedir.
“Çocuklar birbirlerini kucakladı.” cümlesinde kucakladı fiilinin çatı türü nedir?
- A) Çatı özelliği aranmaz
- B) İşteş çatı
- C) Edilgen çatı
- D) Dönüşlü çatı
- E) Etken çatı
Doğru cevap: E
Çözüm: Kucakladı yüklemi morfolojik işteşlik eki taşımaz; çocuklar gerçek öznedir. Birbirlerini nesnesi anlamca karşılıklılık kurar ancak fiilin biçimini işteş yapmaz.
“Çocuk sustu.” ile “Öğretmen çocuğu susturdu.” fiilleri arasında hangi çatı ilişkisi vardır?
- A) Oldurganlık; geçişsiz fiil geçişli olmuştur.
- B) Dönüşlülük; iş özneye dönmüştür.
- C) Edilgenlik; iş yapan saklanmıştır.
- D) Ettirgenlik; kök zaten geçişlidir.
- E) İşteşlik; iki özne karşılıklı hareket etmiştir.
Doğru cevap: A
Çözüm: Susmak doğrudan nesne alamaz; susturmak ise “kimi susturdu?” sorusuna çocuğu yanıtını alır. Bu geçişsizden geçişliye oldurgan dönüşümdür.
“Öğretmen öğrencilere kitabı okuttu.” cümlesindeki “okuttu” fiilinin yapısı için hangisi doğrudur?
- A) Okumak dönüşlü olmuştur.
- B) Okumak geçişli olduğu için ettirgendir.
- C) Okumak işteşlik eki almıştır.
- D) Okumak edilgen hâle gelmiştir.
- E) Okumak geçişsiz olduğu için oldurgandır.
Doğru cevap: B
Çözüm: Okumak doğrudan nesne alabilen bir fiildir. Okutmak, okuma işinin öğrencilere yaptırılması anlamında ettirgen fiildir.
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde özne gerçek, yüklem ise nesne alamayan etken fiildir?
- A) Kapı açıldı.
- B) Öğrenci kitabı açtı.
- C) Bebek yavaşça uyudu.
- D) Komşular selamlaştı.
- E) Çocuk aynada yıkandı.
Doğru cevap: C
Çözüm: Uyudu geçişsizdir; bebek uyuma işini gerçekleştiren gerçek öznedir. Kapı açıldı edilgen, yıkandı dönüşlü, selamlaştı işteş, açtı ise geçişli fiildir.
Dönüşlü ve işteş çatıyı ayıran aşağıdaki açıklamalardan hangisi doğrudur?
- A) İşteşlik eki olmayan her fiil dönüşlüdür.
- B) Dönüşlüde iş başkasına yaptırılır, işteşte özne bulunmaz.
- C) Dönüşlü fiilde gerçek özne olmaz; işteşte yalnız sözde özne olur.
- D) Dönüşlüde özne kendi eyleminden etkilenir; işteşte eylem birlikte veya karşılıklı yapılır.
- E) İki çatı da yalnız geçişsiz fiillerde kullanılır.
Doğru cevap: D
Çözüm: “Ayşe yıkandı” dönüşlüdür; kişi eylemi kendi üzerinde gerçekleştirir. “İki arkadaş selamlaştı” karşılıklı, “kuşlar uçuştu” birlikte işteşliktir.
“Kapı kilitlendi. / Ayşe kendi kendine hazırlandı. / Arkadaşlar görüştü.” yüklemlerinin çatıları sırasıyla hangisidir?
- A) Etken – edilgen – işteş
- B) Dönüşlü – işteş – etken
- C) Edilgen – edilgen – dönüşlü
- D) İşteş – dönüşlü – edilgen
- E) Edilgen – dönüşlü – işteş
Doğru cevap: E
Çözüm: Kilitlendi yükleminde kapı sözde öznedir; hazırlandı eylemi Ayşe tarafından kendi üzerinde gerçekleştirilir; görüştü karşılıklı yapılan işteş fiildir.