Güneş merkezli evren modelini 1543’te yayımlanan eseriyle sistemli biçimde savunan bilim insanı kimdir?
- A) Nicolaus Copernicus
- B) Isaac Newton
- C) John Locke
- D) Denis Diderot
- E) Antoine Lavoisier
Doğru cevap: A
Çözüm: Copernicus’un 1543 tarihli De revolutionibus eseri Güneş merkezli gezegen düzenini açıklamaya çalışır. Bu modelin kabulü, daha sonraki astronomi çalışmalarının katkısıyla gelişti.
Gezegenlerin Güneş çevresindeki yörüngelerinin elips biçiminde olduğunu ortaya koyan astronom kimdir?
- A) Francis Bacon
- B) Johannes Kepler
- C) Voltaire
- D) Thomas Jefferson
- E) Jean-Jacques Rousseau
Doğru cevap: B
Çözüm: Kepler’in ilk iki gezegen hareket yasası 1609’da yayımlandı. Eliptik yörüngeler, Copernicus’un modelindeki düzgün dairesel yörünge varsayımından önemli bir ayrılıktır.
Teleskop gözlemleriyle Jüpiter’in uydularını inceleyen ve astronomi tartışmalarına katkı veren kişi kimdir?
- A) Montesquieu
- B) Maximilien Robespierre
- C) Galileo Galilei
- D) Adam Smith
- E) Denis Diderot
Doğru cevap: C
Çözüm: Galileo 1610’da Jüpiter’in dört büyük uydusunu gözlemledi. Bu bulgu, gökteki bütün cisimlerin yalnız Dünya çevresinde dönmesi gerektiği görüşünü sorgulattı.
Evrensel çekim yasasıyla gök ve yeryüzü hareketlerini matematiksel çerçevede açıklayan bilim insanı kimdir?
- A) Johannes Gutenberg
- B) John Calvin
- C) Jean Bodin
- D) Isaac Newton
- E) Thomas Hobbes
Doğru cevap: D
Çözüm: Newton’un evrensel çekim kuramı, gezegen hareketleriyle Dünya üzerindeki fiziksel olaylar arasında ortak bir açıklama geliştirdi. Kuramın temel eseri 1687’de basıldı.
Isaac Newton’un 1687’de yayımladığı ünlü fizik ve matematik eseri hangisidir?
- A) Toplum Sözleşmesi
- B) Kanunların Ruhu
- C) Ansiklopedi
- D) İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi
- E) Philosophiae Naturalis Principia Mathematica
Doğru cevap: E
Çözüm: Principia Mathematica 1687 yılında yayımlandı; hareket yasaları ve evrensel çekim teorisiyle ilişkilidir. Toplum Sözleşmesi ve Kanunların Ruhu siyaset düşüncesi eserleridir.
Deney, gözlem ve tümevarıma dayanan bilgi edinme yaklaşımıyla tanınan düşünür kimdir?
- A) Francis Bacon
- B) XIV. Louis
- C) Napolyon Bonapart
- D) Maximilien Robespierre
- E) George Washington
Doğru cevap: A
Çözüm: Francis Bacon bilimsel araştırmada gözlem, deney ve olgulardan genelleme yapmayı öne çıkardı. Yöntem bakımından Descartes’ın akılcı vurgusuyla karşılaştırılır.
“Düşünüyorum, öyleyse varım” ifadesi ve yöntemli kuşku yaklaşımıyla tanınan düşünür kimdir?
- A) John Adams
- B) René Descartes
- C) Denis Diderot
- D) Edmund Burke
- E) James Watt
Doğru cevap: B
Çözüm: Descartes, yöntemli kuşku ve aklın kesin bilgi arayışındaki rolünü savundu. Ünlü ifadesi, XVII. yüzyıl rasyonalist felsefeyle özdeşleşmiştir.
Copernicus’un Güneş merkezli yaklaşımını eski yer merkezli modelden ayıran temel özellik hangisidir?
- A) Gezegenlerin düzenini Dünya yerine Güneş merkezli bir hareket sistemiyle açıklaması
- B) Dünya’yı bütün yıldızların hareketsiz merkezi kabul etmesi
- C) Her gezegenin Dünya çevresindeki yörüngesinin daire olduğunu savunması
- D) Güneş’in Dünya’nın çevresinde her gün döndüğünü kanıtlaması
- E) Jüpiter’in yalnız Dünya’ya ait bir uydu olduğunu ileri sürmesi
Doğru cevap: A
Çözüm: Copernicus Güneş merkezli modeli matematiksel olarak geliştirdi. Kuramının ortaya atılması, bütün astronomik soruların 1543’te eksiksiz çözüldüğü anlamına gelmez.
Copernicus ile Kepler’in gezegen hareketleri modelleri karşılaştırıldığında doğru ifade hangisidir?
- A) Kepler Güneş merkezli modeli tamamen terk ederek Dünya’yı evren merkezi yaptı
- B) Kepler, Güneş merkezli hareket açıklamasında eliptik yörüngeleri kullanarak dairesel yörünge varsayımını değiştirdi
- C) Copernicus eliptik yörüngeleri üç hareket yasasıyla matematikleştirdi
- D) Kepler gezegenlerin Güneş çevresinde hareket etmediğini ileri sürdü
- E) İki düşünür de yalnız atmosfer basıncını deneyle açıkladı
Doğru cevap: B
Çözüm: Kepler, Copernicus’un açtığı Güneş merkezli astronomi çizgisine yeni matematiksel kurallar ekledi. Eliptik yörünge bulgusu model geliştirmesinin ayırt edici noktasıdır.
Galileo’nun Jüpiter uydularını gözlemlemesinin düşünce tarihindeki önemi hangi çıkarımla en doğru açıklanır?
- A) Güneş’in aniden hareket etmeye başladığını ispatlaması
- B) Evrenin bütün yıldızlarının Jüpiter çevresinde döndüğünü göstermesi
- C) Gökteki bütün hareketlerin Dünya çevresinde olmak zorunda olmadığını gözlemsel olarak göstermesi
- D) Newton’un evrensel çekim formülünü doğrudan yazması
- E) Dünya üzerinde hiçbir gözlemin değer taşımadığını kanıtlaması
Doğru cevap: C
Çözüm: Jüpiter’in uyduları başka bir gök cismi çevresinde dönen gök cisimleri bulunduğunu gösterdi. Bu, yer merkezli evren anlayışının bazı temel iddialarını zayıflattı.
Newton’un XVII. yüzyıl sonundaki fizik çalışmaları hangi bilimsel bütünleştirmeyi temsil eder?
- A) Gök hareketlerini yalnız mitolojik anlatımlarla yorumlamayı
- B) Dünya üzerindeki olaylar ile gök olaylarını tamamen ilgisiz görmeyi
- C) Gezegenlerin varlığını reddeden deneysel bir görüşü
- D) Yeryüzündeki hareketlerle gök cisimlerinin hareketini ortak matematiksel yasalarla açıklama girişimini
- E) Yalnız siyasi yönetim şekillerini geometrik kurallara bağlamayı
Doğru cevap: D
Çözüm: Newton’un hareket yasaları ve evrensel çekim anlayışı farklı alanlarda gözlenen hareketleri ortak fizik ilkeleri altında incelemeyi sağladı. Bu nedenle bilimsel sentez örneği sayılır.
Francis Bacon ile René Descartes’ın bilgi edinme yöntemleri arasındaki farkı en iyi yansıtan seçenek hangisidir?
- A) Bacon yalnız kutsal metin okumayı, Descartes vergi yasalarını öne çıkarır
- B) Her ikisi bilimde matematik ve gözlemi bütünüyle yasaklar
- C) Bacon mutlak monarşiyi, Descartes feodal serfliği zorunlu sayar
- D) Descartes yalnız seyahatnamesiyle, Bacon yalnız astronomik gözlemiyle tanınır
- E) Bacon deneysel gözlem ve tümevarımı, Descartes yöntemli kuşku ve akıl yürütmeyi öne çıkarır
Doğru cevap: E
Çözüm: Bacon empirist yöntem vurgusuyla, Descartes ise akılcı ve yöntemli kuşku yaklaşımıyla ilişkilidir. Bu ayrım bilimde düşünce ile gözlemin birbirinden tamamen kopuk olduğu anlamına gelmez.
Aydınlanma hareketi hakkında aşağıdaki genellemelerden hangisi daha isabetlidir?
- A) Farklı düşünürlerin akıl, eleştiri ve toplumsal reform arayışlarında birleşse de tek bir öğreti oluşturmadığı
- B) Bütün düşünürlerin aynı ülke ve aynı mezhepten çıkmış olması
- C) Her düşünürün mutlak monarşiyi kayıtsız şartsız desteklemesi
- D) Bilimsel tartışmaların tümünün 1700’de yasaklanmış olması
- E) Bütün Aydınlanma eserlerinin XVIII. yüzyıldan önce basılmış olması
Doğru cevap: A
Çözüm: Aydınlanma birbiriyle tartışan farklı eğilimleri içerir. Locke, Voltaire, Rousseau ve Montesquieu’nün siyasi görüşlerini tek ve değişmez bir program saymak tarihsel hatadır.
John Locke’un yönetim anlayışında iktidarın meşruiyetini değerlendirmek için hangi ölçüt temel alınır?
- A) Krallığın her koşulda kutsal ve sorgulanamaz kabul edilmesi
- B) Yönetilenlerin rızası ve doğal hakların korunması
- C) Devletin yalnız dinî törenleri düzenleme yetkisine sahip olması
- D) Bütün hakların hükümdarın keyfî armağanı sayılması
- E) Yurttaşların hukuken hiçbir hakka sahip olmaması
Doğru cevap: B
Çözüm: Locke’un siyaset felsefesi yaşam, özgürlük ve mülkiyet gibi doğal haklar ile yönetilenlerin rızası üzerinde durur. İktidarın hakları çiğnemesi meşruiyet sorununu gündeme getirir.
“Copernicus 1543’te görüşlerini yayımlayınca Güneş merkezli model bütün Avrupa’da derhâl tartışmasız kabul edildi.” yargısı neden sorunludur?
- A) Yeni modelin gözlem, matematik, dinî ve kurumsal tartışmalar içinde yüzyıllara yayılan bir kabul sürecinden geçmesi nedeniyle
- B) Copernicus’un XVI. yüzyılda hiç astronomi eseri yazmaması nedeniyle
- C) Heliosentrik modelin Kepler tarafından XIV. yüzyılda yasaklanması nedeniyle
- D) Newton’un kuramını Copernicus’tan iki yüzyıl önce kurması nedeniyle
- E) Gezegenlerin XVII. yüzyılda henüz gözlenememesi nedeniyle
Doğru cevap: A
Çözüm: Copernicus’un modelinin yayımlanması tarihsel bir dönemeçtir ancak bilimsel kabul tek anda oluşmaz. Kepler’in matematiği, Galileo’nun gözlemleri ve Newton’un açıklamaları gelişimi etkiledi.
Kepler, Galileo ve Newton’u bilimsel katkılarıyla doğru eşleştiren sıra hangisidir?
- A) Kepler: toplum sözleşmesi; Galileo: güçler ayrılığı; Newton: ansiklopedi
- B) Kepler: eliptik yörüngeler; Galileo: teleskop gözlemleri; Newton: evrensel çekim
- C) Kepler: Bastille Baskını; Galileo: konfederasyon; Newton: genel irade
- D) Kepler: evrensel çekim; Galileo: insan hakları bildirisi; Newton: eliptik yörüngeler
- E) Kepler: matbaanın Avrupa’da yayılması; Galileo: Napolyon Kanunu; Newton: damga vergisi
Doğru cevap: B
Çözüm: Kepler gezegen hareketlerini matematiksel yasalarla, Galileo teleskop gözlemleriyle, Newton ise hareket ve çekimi genel fizik çerçevesiyle ele aldı. Sınavda yöntem ve bulgular karıştırılmamalıdır.
Galileo’nun 1633 yargılanması, Bilim Devrimi açısından hangi daha kapsamlı tartışmayla ilişkilendirilebilir?
- A) Newton’un 1687 eserinin bütün içeriğinin 1633’te yasal olarak onaylanmasıyla
- B) ABD Bağımsızlık Bildirisi’nin 1633’te yürürlüğe girmesiyle
- C) Astronomik görüşlerin yorumlanmasında bilimsel iddia ile dinî-kurumsal otorite arasındaki gerilimle
- D) Fransız Üçüncü Zümre temsilcilerinin 1633’te toplanmasıyla
- E) Kepler’in 1633’te elips yasasını ilk kez reddetmesiyle
Doğru cevap: C
Çözüm: Galileo 1633’te Roma Engizisyonu tarafından yargılandı. Bu olay, belirli bir tarihsel bağlamda astronomi yorumları ve dinî kurumların otoritesi arasındaki anlaşmazlığı gösterir.
Newton’un evrensel çekim düşüncesi, Kepler yasalarıyla nasıl bir kuramsal ilişki kurar?
- A) Kepler’in bütün gözlem verilerini geçersiz ve yararsız sayar
- B) Yalnız yeryüzü siyasetini inceleyip astronomiyle bağ kurmaz
- C) Eliptik yörüngeler fikrini bütünüyle dinî bir kararnameyle kaldırır
- D) Gezegen hareketlerini açıklayan matematiksel düzenlilikleri daha genel fiziksel nedenlerle ilişkilendirmeye çalışır
- E) Güneş sistemindeki gök cisimlerinin hareketini bilim kapsamından çıkarır
Doğru cevap: D
Çözüm: Kepler gezegen hareketlerinin yasalarını formüle etti; Newton hareket yasaları ve çekim aracılığıyla bunlara fiziksel açıklama geliştirdi. Bilimsel tarih birbirinden kopuk adımlar değildir.
Bacon’un deney vurgusu ve Descartes’ın akıl vurgusu hakkında hangi değerlendirme tarihsel olarak daha doğrudur?
- A) Bacon yalnız tümdengelim, Descartes yalnız rastlantısal gözlem savunduğu için tam tersidir
- B) Descartes gözlemi ve matematiği hukuken yasakladığı için hiç bilimsel eser yazılamamıştır
- C) İki isim de yalnız XVIII. yüzyıl Fransa siyasetçisidir
- D) Aralarındaki tartışma 1783 Paris Antlaşması’nın imzalanmasıyla çözülmüştür
- E) Bilgi üretimindeki farklı yöntemsel öncelikleri gösterir; bilim insanlarının gözlem ve aklı birlikte kullanmasına engel değildir
Doğru cevap: E
Çözüm: Bacon empirist-tümevarımcı çizgiyle, Descartes rasyonalist yöntemle ilişkilendirilir. Bu ayrım, modern araştırmanın gözlem ile akıl yürütmeyi ayrı ve uyumsuz dünyalara bölmesi değildir.
Locke’un doğal hak anlayışını tarihsel bağlamıyla değerlendirirken hangi sınırlama hatırlanmalıdır?
- A) Evrensel hak dili ile dönemin sömürgecilik ve toplumsal eşitsizlik pratiklerinin aynı anda var olabilmesi
- B) Doğal haklar düşüncesinin yalnız XX. yüzyılda ortaya çıkması
- C) Locke’un yönetilenlerin rızasını bütünüyle reddetmesi
- D) Locke’un Fransız Cumhuriyeti’ni 1792’de bizzat yönetmesi
- E) 1689 sonrasında Avrupa’da her bireyin otomatik genel oy hakkı kazanması
Doğru cevap: A
Çözüm: Locke, doğal haklar ve rıza ilkelerini işledi ancak erken modern toplumlar bu idealleri herkese eşit uygulamadı. Fikirlerin normatif anlamı ile tarihsel pratik ayrıdır.