XVIII. yüzyılda akıl, eleştiri ve bilgi yoluyla toplumun geliştirilmesini savunan Avrupa düşünce hareketi hangisidir?
- A) Feodalite
- B) Karşı-Reform
- C) Aydınlanma
- D) Manoryalizm
- E) Restorasyon
Doğru cevap: C
Çözüm: Aydınlanma, aklın ve eleştirel düşünmenin birey ve toplumun gelişmesindeki önemini vurguladı. Bütün Aydınlanma düşünürleri aynı siyasi veya dinî görüşü taşımıyordu.
Yasama, yürütme ve yargı güçlerinin ayrılması düşüncesiyle özdeşleşen düşünür kimdir?
- A) Nicolaus Copernicus
- B) Jean Calvin
- C) James Cook
- D) Montesquieu
- E) Napolyon Bonapart
Doğru cevap: D
Çözüm: Montesquieu’nün 1748 tarihli Kanunların Ruhu adlı eseri, siyasi gücün farklı organlar arasında dengelenmesini ele aldı. Güçler ayrılığı mutlak iktidarı sınırlamaya yöneliktir.
1762’de yayımlanan Toplum Sözleşmesi adlı eserin yazarı kimdir?
- A) Voltaire
- B) John Locke
- C) Francis Bacon
- D) Thomas Jefferson
- E) Jean-Jacques Rousseau
Doğru cevap: E
Çözüm: Rousseau 1762’de Toplum Sözleşmesi’ni yayımladı; siyasal meşruiyet ve genel irade kavramlarını tartıştı. Genel irade kavramı tek bir yöneticinin keyfî isteği değildir.
Yaşam, özgürlük ve mülkiyet gibi doğal haklarla yönetimin rızaya dayanması fikrini savunan düşünür kimdir?
- A) John Locke
- B) Galileo Galilei
- C) Maximilien Robespierre
- D) Denis Diderot
- E) Napolyon Bonapart
Doğru cevap: A
Çözüm: Locke doğal haklar ve yönetilenlerin rızasına dayalı siyasi otorite üzerinde durdu. Bu görüşler daha sonra Atlantik dünyasındaki anayasal tartışmaları etkiledi.
Dinî hoşgörü ve ifade özgürlüğü savunusuyla Aydınlanma’da öne çıkan Fransız düşünür kimdir?
- A) Johannes Kepler
- B) Voltaire
- C) Isaac Newton
- D) Francis Drake
- E) Thomas Cromwell
Doğru cevap: B
Çözüm: Voltaire düşünce, ifade ve dinî hoşgörü tartışmalarında etkili bir Aydınlanma yazarıdır. Kendisine atfedilen her ünlü sözün tarihsel olarak doğrulanmış olduğu varsayılmamalıdır.
XVIII. yüzyıl Fransası’nda büyük Ansiklopedi çalışmasının başlıca editörleri kimlerdir?
- A) Copernicus ve Kepler
- B) Locke ve Newton
- C) Denis Diderot ve Jean le Rond d’Alembert
- D) Washington ve Jefferson
- E) Robespierre ve Danton
Doğru cevap: C
Çözüm: Diderot ve d’Alembert’in yönettiği Encyclopédie’nin ilk cildi 1751’de yayımlandı. Eser bilim, sanat ve zanaat bilgilerini geniş okur çevrelerine aktarmayı amaçladı.
1765’te İngiliz Kuzey Amerika kolonilerinde protestolara yol açan damga vergisi yasasının adı nedir?
- A) Tordesillas Antlaşması
- B) Napolyon Kanunu
- C) İnsan Hakları Bildirisi
- D) Stamp Act (Damga Yasası)
- E) Kıta Ablukası
Doğru cevap: D
Çözüm: 1765 Stamp Act, Kuzey Amerika kolonilerindeki basılı belgeler üzerine getirilen vergiyle ilişkilidir. Koloniler temsil edilmeden vergilendirilme sorununu tartışmaya açtı.
Montesquieu’nün güçler ayrılığı düşüncesinin hedefi hangi soruna çözüm aramaktır?
- A) Bütün mahkemeleri yürütme erki içinde eritmek
- B) Yasama organını tek hükümdarın şahsi iradesine indirmek
- C) Siyasi gücün tek elde toplanmasını sınırlayacak kurumsal dengeler kurmak
- D) İdari işlemlerin hiçbir kurala bağlı olmamasını sağlamak
- E) Bütün kamu görevlerini kalıtsal olarak aynı aileye vermek
Doğru cevap: C
Çözüm: Montesquieu yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin birbirini sınırlayacak şekilde düzenlenmesini tartıştı. Esas mesele, yetkilerin tek elde keyfîleşmesinin önlenmesidir.
Rousseau’nun genel irade kavramını doğru yorumlayan ifade hangisidir?
- A) Kralın her an keyfine göre açıkladığı özel arzudur
- B) Yalnız soylu sınıfın kalıtsal siyaset hakkıdır
- C) Dış ticaretin hiçbir kurala bağlanmamasıdır
- D) Siyasal topluluğun ortak yararını hedefleyen irade fikridir; herhangi bir yöneticinin kişisel isteği değildir
- E) Astronomide eliptik yörünge yasasının adıdır
Doğru cevap: D
Çözüm: Rousseau genel iradeyi siyasal birlik ve ortak iyilik tartışmasında kullandı. Bu kavramı tek bir liderin sınırsız kararı veya sıradan özel çıkar toplamı olarak almak yanlış olur.
Diderot ve d’Alembert’in Encyclopédie çalışmasının Aydınlanma içindeki yeri hangi seçenekle açıklanır?
- A) Kuzey Amerika kolonilerine yeni damga vergisi koyması
- B) Fransa’da 1792 Cumhuriyeti’ni resmen ilan etmesi
- C) Newton’un 1687 kitabını yasaklayan tek bir kararname olması
- D) Viyana Kongresi’nin 1815 son kararlarını yayımlaması
- E) Bilim, teknik, sanat ve zanaat bilgisini derleyip eleştirel dolaşıma sokması
Doğru cevap: E
Çözüm: Encyclopédie 1751’den başlayarak pek çok yazarın bilim, sanat ve teknik bilgisini derledi. Eser tek kişinin bütün konuları yazdığı ve tüm yazarların özdeş düşündüğü bir metin değildi.
“Temsil olmadan vergilendirme olmaz” tepkisi hangi tarihsel anlaşmazlığın özünü yansıtır?
- A) Britanya Parlamentosunun Amerikan kolonilerini doğrudan temsil tartışması altında vergilendirmesini
- B) Fransız soylularının 1804 Napolyon Kanunu’na katılmasını
- C) Prusya’nın 1815 Viyana Kongresi’nden çekilmesini
- D) İngiltere’de 1687 evrensel çekim yasasının reddedilmesini
- E) Osmanlı’da 1839 Tanzimat Fermanı’nın yayımlanmasını
Doğru cevap: A
Çözüm: Kuzey Amerika kolonileri Parlamentoda doğrudan temsil edilmeksizin vergiye tabi tutulmalarını eleştirdi. 1765 Stamp Act bu direnişin erken dönüm noktalarındandır.
1773 Boston Çay Partisi’nin 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirisi’nden farkı hangisidir?
- A) İlki 1789’da Fransa’da, ikincisi 1815’te Viyana’da gerçekleşti
- B) İlki vergi ve ticaret politikalarına yönelik protesto, ikincisi bağımsız devlet olma ilanıdır
- C) İkisi de aynı gün Britanya’nın bağımsızlığı tanıdığı antlaşmalardır
- D) İlki anayasa, ikincisi yalnız çay ticareti düzenlemesidir
- E) İlki bağımsızlık sonrası ilk başkan seçimi, ikincisi Boston limanının açılışıdır
Doğru cevap: B
Çözüm: Boston Çay Partisi 1773’te vergi politikalarına tepkiydi; 4 Temmuz 1776 bildirisi ise kolonilerin siyasi bağımsızlık iddiasını ortaya koydu. İki olayın niteliği farklıdır.
Saratoga zaferi ve Fransa’nın Amerikan bağımsızlık savaşına katılımı hangi tarih sırasıyla ilişkilidir?
- A) 1778 Saratoga zaferi, 1787 Fransa ile ittifak
- B) 1781 Saratoga zaferi, 1776 Fransa ile ittifak
- C) 1777 Saratoga zaferi, 1778 Fransa ile ittifak
- D) 1789 Saratoga zaferi, 1799 Fransa ile ittifak
- E) 1765 Saratoga zaferi, 1764 Fransa ile ittifak
Doğru cevap: C
Çözüm: Saratoga’daki 1777 Amerikan zaferi diplomatik açıdan önem taşıdı. 1778’de Fransa ile imzalanan ittifak savaşın uluslararası boyutunu güçlendirdi.
Rousseau’nun “genel irade”si hakkındaki hangi yorum anakronik veya yanlış bir indirgemeden kaçınır?
- A) Toplumun yararını yalnız hükümdarın özel servetine eşit sayar
- B) Ortak iyilik ve siyasal bütünlüğe ilişkin bir kavramdır; tek yöneticinin değişmez buyruğuna indirgenemez
- C) Bireysel çıkarların basit matematiksel toplamını her durumda aynı sonuç kabul eder
- D) 1787 Amerikan Anayasası’nın ilk on maddesinin resmi adıdır
- E) Yalnız gezegenlerin hareketine ilişkin deneysel bir Newton yasasıdır
Doğru cevap: B
Çözüm: Rousseau genel iradeyi ortak yarar ve siyasal meşruiyet tartışmalarında işler. Kavramın tek lider iradesiyle özdeşleştirilmesi felsefi içeriği çarpıtır.
Montesquieu’nün güçler ayrılığı görüşünün modern anayasa tartışmalarına etkisini değerlendiren en isabetli yargı hangisidir?
- A) Bütün dünyada 1748’de aynı anayasa yürürlüğe girmiştir
- B) Yargı erkinin hükümdarın özel mülkü olmasını zorunlu kılmıştır
- C) Yetki yoğunlaşmasını sınırlama düşüncesine katkı vermiş, farklı ülkelerde farklı kurumsal biçimlerde yorumlanmıştır
- D) Yasama, yürütme ve yargının tek kişide toplanmasını önermiştir
- E) Amerikan Bağımsızlık Bildirisi’nin bizzat Montesquieu tarafından 1776’da yazılmasıdır
Doğru cevap: C
Çözüm: Montesquieu’nün Kanunların Ruhu (1748) eseri güçler ayrılığı ve denge tartışmalarında etkili oldu. Ancak etkisi her ülkede tek ve aynı kurum modeli olarak gerçekleşmedi.
XVIII. yüzyıl Encyclopédie projesinin tek bir “bütün yazarlar din karşıtı ve aynı düşüncedeydi” yargısına indirgenememesi neden önemlidir?
- A) İlk cildinin yalnız 1799’da basılması nedeniyle
- B) Encyclopédie’nin hiçbir bilimsel veya teknik madde içermemesi nedeniyle
- C) Eserin yalnız ABD’nin savaş raporlarını kapsaması nedeniyle
- D) Çalışmanın farklı uzmanlık ve görüşlerden yazarların derlediği çok ciltli bir bilgi projesi olması nedeniyle
- E) Diderot’nun hiç editörlük yapmamış olması nedeniyle
Doğru cevap: D
Çözüm: Encyclopédie 1751’den itibaren farklı yazarların katkısıyla gelişti; bilim, zanaat ve düşünce alanlarını bir araya getirdi. Tek tip ideolojik program varsayımı yanıltıcıdır.
Fransa’nın Amerikan bağımsızlık savaşına yardım etmesiyle 1789 mali krizi arasındaki ilişki nasıl kurulmalıdır?
- A) Fransa’nın hiçbir mali gideri olmadan savaşın tüm borçlarını sıfırlamasıyla
- B) 1789 Devrimi’nin yalnız Amerikalıların Fransız tahtını ele geçirmesiyle
- C) Fransa’nın 1778’de bütün vergi ayrıcalıklarını kalıcı biçimde kaldırmasıyla
- D) Fransız Devrimi’nin tek nedeninin Voltaire’in eserini okuyan bir kişi olmasıyla
- E) Savaş giderleri ve borç yükü mali sorunları ağırlaştırdı; vergi ayrıcalıkları ve diğer yapısal etkenlerle birlikte devrimin ortamını etkiledi
Doğru cevap: E
Çözüm: Amerikan savaşına katılım Fransa’nın harcamalarını ve borçlarını artırdı. Ancak 1789’u yalnız bu olayla açıklamak, vergi sistemi, temsil sorunu ve toplumsal gerilimleri göz ardı eder.
1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirisi ile 1783 Paris Antlaşması arasındaki ilişkiyi açıklayan en doğru ifade hangisidir?
- A) Bağımsızlık ilkinde ilan edilmiş, Britanya tarafından ikincisinde uluslararası barışla tanınmıştır
- B) Britanya bağımsızlığı 1776’da Paris Antlaşması’yla tanıyıp 1783’te bildiriyi yazmıştır
- C) Her iki belge de 1789 Fransız Ulusal Meclisi tarafından hazırlanmıştır
- D) 1776 metni ilk federal anayasadır; 1783 belgesi ilk on anayasa değişikliğidir
- E) İki belge Amerika ile ilgili değil yalnız Prusya ve Avusturya’yla ilgilidir
Doğru cevap: A
Çözüm: 4 Temmuz 1776 siyasi bağımsızlık ilanı, 1783 Paris Antlaşması ise Britanya’nın bu bağımsızlığı tanıdığı diplomatik sonuçtur. Siyasi ilan ile tanıma aynı olay değildir.
1787 ABD Anayasası ve 1791 Haklar Bildirgesi (Bill of Rights) için doğru tarih–işlev eşleştirmesi hangisidir?
- A) 1787 Anayasa: Boston Çay Partisi; 1791 Haklar Bildirgesi: Saratoga Muharebesi
- B) 1787 Anayasa: federal kurumların çerçevesi; 1791 ilk on değişiklik: bireysel haklara ilişkin güvenceler
- C) 1787 Anayasa: Fransa’nın cumhuriyet ilanı; 1791 Haklar Bildirgesi: Bastille Baskını
- D) 1787 Anayasa: İngiliz vergisi; 1791 Haklar Bildirgesi: 1776 bağımsızlık ilanı
- E) 1787 Anayasa: Napolyon imparatorluğu; 1791 Haklar Bildirgesi: Viyana Kongresi
Doğru cevap: B
Çözüm: ABD Anayasası 1787’de hazırlanıp 1788’de onaylanma eşiğini aştı; 1791’de ilk on anayasa değişikliği yürürlüğe girdi. Bu iki aşama tarih ve amaç bakımından ayrıdır.
Saratoga (1777), Yorktown (1781) ve Paris Antlaşması (1783) olaylarının doğru işlev sıralaması hangisidir?
- A) Saratoga: Britanya’nın tanıması; Yorktown: 1787 anayasa; Paris: ilk savaş
- B) Saratoga: Fransız cumhuriyeti; Yorktown: Bastille; Paris: kralın idamı
- C) Saratoga: dış ittifakı kolaylaştıran zafer; Yorktown: belirleyici İngiliz teslimiyeti; Paris: bağımsızlığın tanınması
- D) Saratoga: İngiliz damga vergisi; Yorktown: Boston çayı; Paris: doğal hak kitabı
- E) Saratoga: Fransız anayasal monarşisi; Yorktown: Terör Dönemi; Paris: Thermidor
Doğru cevap: C
Çözüm: 1777 Saratoga zaferi Fransa ile 1778 ittifakına zemin hazırladı; 1781 Yorktown askerî sonucu etkiledi; 1783 Paris diplomaside bağımsızlığı tanıdı.