“Copernicus 1543’te görüşlerini yayımlayınca Güneş merkezli model bütün Avrupa’da derhâl tartışmasız kabul edildi.” yargısı neden sorunludur?
- A) Yeni modelin gözlem, matematik, dinî ve kurumsal tartışmalar içinde yüzyıllara yayılan bir kabul sürecinden geçmesi nedeniyle
- B) Copernicus’un XVI. yüzyılda hiç astronomi eseri yazmaması nedeniyle
- C) Heliosentrik modelin Kepler tarafından XIV. yüzyılda yasaklanması nedeniyle
- D) Newton’un kuramını Copernicus’tan iki yüzyıl önce kurması nedeniyle
- E) Gezegenlerin XVII. yüzyılda henüz gözlenememesi nedeniyle
Doğru cevap: A
Çözüm: Copernicus’un modelinin yayımlanması tarihsel bir dönemeçtir ancak bilimsel kabul tek anda oluşmaz. Kepler’in matematiği, Galileo’nun gözlemleri ve Newton’un açıklamaları gelişimi etkiledi.
Kepler, Galileo ve Newton’u bilimsel katkılarıyla doğru eşleştiren sıra hangisidir?
- A) Kepler: toplum sözleşmesi; Galileo: güçler ayrılığı; Newton: ansiklopedi
- B) Kepler: eliptik yörüngeler; Galileo: teleskop gözlemleri; Newton: evrensel çekim
- C) Kepler: Bastille Baskını; Galileo: konfederasyon; Newton: genel irade
- D) Kepler: evrensel çekim; Galileo: insan hakları bildirisi; Newton: eliptik yörüngeler
- E) Kepler: matbaanın Avrupa’da yayılması; Galileo: Napolyon Kanunu; Newton: damga vergisi
Doğru cevap: B
Çözüm: Kepler gezegen hareketlerini matematiksel yasalarla, Galileo teleskop gözlemleriyle, Newton ise hareket ve çekimi genel fizik çerçevesiyle ele aldı. Sınavda yöntem ve bulgular karıştırılmamalıdır.
Galileo’nun 1633 yargılanması, Bilim Devrimi açısından hangi daha kapsamlı tartışmayla ilişkilendirilebilir?
- A) Newton’un 1687 eserinin bütün içeriğinin 1633’te yasal olarak onaylanmasıyla
- B) ABD Bağımsızlık Bildirisi’nin 1633’te yürürlüğe girmesiyle
- C) Astronomik görüşlerin yorumlanmasında bilimsel iddia ile dinî-kurumsal otorite arasındaki gerilimle
- D) Fransız Üçüncü Zümre temsilcilerinin 1633’te toplanmasıyla
- E) Kepler’in 1633’te elips yasasını ilk kez reddetmesiyle
Doğru cevap: C
Çözüm: Galileo 1633’te Roma Engizisyonu tarafından yargılandı. Bu olay, belirli bir tarihsel bağlamda astronomi yorumları ve dinî kurumların otoritesi arasındaki anlaşmazlığı gösterir.
Newton’un evrensel çekim düşüncesi, Kepler yasalarıyla nasıl bir kuramsal ilişki kurar?
- A) Kepler’in bütün gözlem verilerini geçersiz ve yararsız sayar
- B) Yalnız yeryüzü siyasetini inceleyip astronomiyle bağ kurmaz
- C) Eliptik yörüngeler fikrini bütünüyle dinî bir kararnameyle kaldırır
- D) Gezegen hareketlerini açıklayan matematiksel düzenlilikleri daha genel fiziksel nedenlerle ilişkilendirmeye çalışır
- E) Güneş sistemindeki gök cisimlerinin hareketini bilim kapsamından çıkarır
Doğru cevap: D
Çözüm: Kepler gezegen hareketlerinin yasalarını formüle etti; Newton hareket yasaları ve çekim aracılığıyla bunlara fiziksel açıklama geliştirdi. Bilimsel tarih birbirinden kopuk adımlar değildir.
Bacon’un deney vurgusu ve Descartes’ın akıl vurgusu hakkında hangi değerlendirme tarihsel olarak daha doğrudur?
- A) Bacon yalnız tümdengelim, Descartes yalnız rastlantısal gözlem savunduğu için tam tersidir
- B) Descartes gözlemi ve matematiği hukuken yasakladığı için hiç bilimsel eser yazılamamıştır
- C) İki isim de yalnız XVIII. yüzyıl Fransa siyasetçisidir
- D) Aralarındaki tartışma 1783 Paris Antlaşması’nın imzalanmasıyla çözülmüştür
- E) Bilgi üretimindeki farklı yöntemsel öncelikleri gösterir; bilim insanlarının gözlem ve aklı birlikte kullanmasına engel değildir
Doğru cevap: E
Çözüm: Bacon empirist-tümevarımcı çizgiyle, Descartes rasyonalist yöntemle ilişkilendirilir. Bu ayrım, modern araştırmanın gözlem ile akıl yürütmeyi ayrı ve uyumsuz dünyalara bölmesi değildir.
Locke’un doğal hak anlayışını tarihsel bağlamıyla değerlendirirken hangi sınırlama hatırlanmalıdır?
- A) Evrensel hak dili ile dönemin sömürgecilik ve toplumsal eşitsizlik pratiklerinin aynı anda var olabilmesi
- B) Doğal haklar düşüncesinin yalnız XX. yüzyılda ortaya çıkması
- C) Locke’un yönetilenlerin rızasını bütünüyle reddetmesi
- D) Locke’un Fransız Cumhuriyeti’ni 1792’de bizzat yönetmesi
- E) 1689 sonrasında Avrupa’da her bireyin otomatik genel oy hakkı kazanması
Doğru cevap: A
Çözüm: Locke, doğal haklar ve rıza ilkelerini işledi ancak erken modern toplumlar bu idealleri herkese eşit uygulamadı. Fikirlerin normatif anlamı ile tarihsel pratik ayrıdır.
Rousseau’nun “genel irade”si hakkındaki hangi yorum anakronik veya yanlış bir indirgemeden kaçınır?
- A) Toplumun yararını yalnız hükümdarın özel servetine eşit sayar
- B) Ortak iyilik ve siyasal bütünlüğe ilişkin bir kavramdır; tek yöneticinin değişmez buyruğuna indirgenemez
- C) Bireysel çıkarların basit matematiksel toplamını her durumda aynı sonuç kabul eder
- D) 1787 Amerikan Anayasası’nın ilk on maddesinin resmi adıdır
- E) Yalnız gezegenlerin hareketine ilişkin deneysel bir Newton yasasıdır
Doğru cevap: B
Çözüm: Rousseau genel iradeyi ortak yarar ve siyasal meşruiyet tartışmalarında işler. Kavramın tek lider iradesiyle özdeşleştirilmesi felsefi içeriği çarpıtır.
Montesquieu’nün güçler ayrılığı görüşünün modern anayasa tartışmalarına etkisini değerlendiren en isabetli yargı hangisidir?
- A) Bütün dünyada 1748’de aynı anayasa yürürlüğe girmiştir
- B) Yargı erkinin hükümdarın özel mülkü olmasını zorunlu kılmıştır
- C) Yetki yoğunlaşmasını sınırlama düşüncesine katkı vermiş, farklı ülkelerde farklı kurumsal biçimlerde yorumlanmıştır
- D) Yasama, yürütme ve yargının tek kişide toplanmasını önermiştir
- E) Amerikan Bağımsızlık Bildirisi’nin bizzat Montesquieu tarafından 1776’da yazılmasıdır
Doğru cevap: C
Çözüm: Montesquieu’nün Kanunların Ruhu (1748) eseri güçler ayrılığı ve denge tartışmalarında etkili oldu. Ancak etkisi her ülkede tek ve aynı kurum modeli olarak gerçekleşmedi.
XVIII. yüzyıl Encyclopédie projesinin tek bir “bütün yazarlar din karşıtı ve aynı düşüncedeydi” yargısına indirgenememesi neden önemlidir?
- A) İlk cildinin yalnız 1799’da basılması nedeniyle
- B) Encyclopédie’nin hiçbir bilimsel veya teknik madde içermemesi nedeniyle
- C) Eserin yalnız ABD’nin savaş raporlarını kapsaması nedeniyle
- D) Çalışmanın farklı uzmanlık ve görüşlerden yazarların derlediği çok ciltli bir bilgi projesi olması nedeniyle
- E) Diderot’nun hiç editörlük yapmamış olması nedeniyle
Doğru cevap: D
Çözüm: Encyclopédie 1751’den itibaren farklı yazarların katkısıyla gelişti; bilim, zanaat ve düşünce alanlarını bir araya getirdi. Tek tip ideolojik program varsayımı yanıltıcıdır.
Fransa’nın Amerikan bağımsızlık savaşına yardım etmesiyle 1789 mali krizi arasındaki ilişki nasıl kurulmalıdır?
- A) Fransa’nın hiçbir mali gideri olmadan savaşın tüm borçlarını sıfırlamasıyla
- B) 1789 Devrimi’nin yalnız Amerikalıların Fransız tahtını ele geçirmesiyle
- C) Fransa’nın 1778’de bütün vergi ayrıcalıklarını kalıcı biçimde kaldırmasıyla
- D) Fransız Devrimi’nin tek nedeninin Voltaire’in eserini okuyan bir kişi olmasıyla
- E) Savaş giderleri ve borç yükü mali sorunları ağırlaştırdı; vergi ayrıcalıkları ve diğer yapısal etkenlerle birlikte devrimin ortamını etkiledi
Doğru cevap: E
Çözüm: Amerikan savaşına katılım Fransa’nın harcamalarını ve borçlarını artırdı. Ancak 1789’u yalnız bu olayla açıklamak, vergi sistemi, temsil sorunu ve toplumsal gerilimleri göz ardı eder.
1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirisi ile 1783 Paris Antlaşması arasındaki ilişkiyi açıklayan en doğru ifade hangisidir?
- A) Bağımsızlık ilkinde ilan edilmiş, Britanya tarafından ikincisinde uluslararası barışla tanınmıştır
- B) Britanya bağımsızlığı 1776’da Paris Antlaşması’yla tanıyıp 1783’te bildiriyi yazmıştır
- C) Her iki belge de 1789 Fransız Ulusal Meclisi tarafından hazırlanmıştır
- D) 1776 metni ilk federal anayasadır; 1783 belgesi ilk on anayasa değişikliğidir
- E) İki belge Amerika ile ilgili değil yalnız Prusya ve Avusturya’yla ilgilidir
Doğru cevap: A
Çözüm: 4 Temmuz 1776 siyasi bağımsızlık ilanı, 1783 Paris Antlaşması ise Britanya’nın bu bağımsızlığı tanıdığı diplomatik sonuçtur. Siyasi ilan ile tanıma aynı olay değildir.
1787 ABD Anayasası ve 1791 Haklar Bildirgesi (Bill of Rights) için doğru tarih–işlev eşleştirmesi hangisidir?
- A) 1787 Anayasa: Boston Çay Partisi; 1791 Haklar Bildirgesi: Saratoga Muharebesi
- B) 1787 Anayasa: federal kurumların çerçevesi; 1791 ilk on değişiklik: bireysel haklara ilişkin güvenceler
- C) 1787 Anayasa: Fransa’nın cumhuriyet ilanı; 1791 Haklar Bildirgesi: Bastille Baskını
- D) 1787 Anayasa: İngiliz vergisi; 1791 Haklar Bildirgesi: 1776 bağımsızlık ilanı
- E) 1787 Anayasa: Napolyon imparatorluğu; 1791 Haklar Bildirgesi: Viyana Kongresi
Doğru cevap: B
Çözüm: ABD Anayasası 1787’de hazırlanıp 1788’de onaylanma eşiğini aştı; 1791’de ilk on anayasa değişikliği yürürlüğe girdi. Bu iki aşama tarih ve amaç bakımından ayrıdır.
Saratoga (1777), Yorktown (1781) ve Paris Antlaşması (1783) olaylarının doğru işlev sıralaması hangisidir?
- A) Saratoga: Britanya’nın tanıması; Yorktown: 1787 anayasa; Paris: ilk savaş
- B) Saratoga: Fransız cumhuriyeti; Yorktown: Bastille; Paris: kralın idamı
- C) Saratoga: dış ittifakı kolaylaştıran zafer; Yorktown: belirleyici İngiliz teslimiyeti; Paris: bağımsızlığın tanınması
- D) Saratoga: İngiliz damga vergisi; Yorktown: Boston çayı; Paris: doğal hak kitabı
- E) Saratoga: Fransız anayasal monarşisi; Yorktown: Terör Dönemi; Paris: Thermidor
Doğru cevap: C
Çözüm: 1777 Saratoga zaferi Fransa ile 1778 ittifakına zemin hazırladı; 1781 Yorktown askerî sonucu etkiledi; 1783 Paris diplomaside bağımsızlığı tanıdı.
Amerikan Devrimi’nin 1776 eşitlik söylemi ile dönemin toplumsal uygulamaları arasındaki çelişki hangisidir?
- A) 1776’da kıtadaki tüm köleliğin anında kaldırılarak tam siyasal eşitliğin kurulması
- B) Bildirinin hiç özgürlük düşüncesi taşımaması
- C) Devrimden önce ve sonra hiçbir yerli halkın yaşamamış olması
- D) Evrensel hak dili kullanılırken kölelik ve kadınlarla yerli halkların siyasi dışlanmalarının devam etmesi
- E) Köleliğin yalnız Fransız Devrimi döneminde ilk kez ortaya çıkması
Doğru cevap: D
Çözüm: “Bütün insanlar eşit yaratılmıştır” ifadesi güçlü bir normatif iddiaydı. Gerçekte kölelik ve siyasal dışlanma sürdü; fikirler ile hakların uygulanması ayrı değerlendirilir.
17 Haziran Ulusal Meclis ilanı, 20 Haziran Tenis Kortu Yemini ve 14 Temmuz Bastille Baskını doğru sırayla hangi süreci gösterir?
- A) Bastille’nin önce yıkılması, sonra ABD Anayasası’nın kabul edilmesi
- B) Napolyon’un imparatorluğunu ilan etmesi, sonra kralı tahta döndürmesi
- C) 1783 Paris barışının imzalanması, ardından Amerikan savaşının başlaması
- D) 1789’da yalnız ruhban sınıfının toplantı yapması ve devrimin ertelenmesi
- E) Temsilin ulusal egemenlik iddiasına dönüşmesi, anayasa kararlılığı ve ardından halk ayaklanmasının sembolik zaferi
Doğru cevap: E
Çözüm: 17 Haziran 1789 Ulusal Meclis, 20 Haziran Tenis Kortu Yemini ve 14 Temmuz Bastille olayları kurum, anayasa kararlılığı ve halk hareketi aşamalarını gösterir.
1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi’nin özgürlük-eşitlik ilkeleri hakkında hangisi tarihsel sınırları da gözetir?
- A) Eşitlik idealleri ilan edildi ancak kadınların ve sömürgelerde köleleştirilmiş insanların tam siyasi eşitliği hemen gerçekleşmedi
- B) Bildiri bütün kadınlara ve kölelere aynı gün tam oy hakkı vererek sorunu bitirdi
- C) Bildiri yalnız soyluların kalıtsal vergi ayrıcalığını artırmayı amaçladı
- D) 1789 bildirisi 1791 ABD Haklar Bildirgesi ile aynı metindir
- E) Bildirinin ilanı Avrupa’daki bütün savaş ve monarşileri anında bitirdi
Doğru cevap: A
Çözüm: Ağustos 1789 bildirisi ulusal egemenlik, hukuk önünde eşitlik ve temel haklara vurgu yaptı. Hakların tarihsel olarak kimlere ve nasıl uygulandığı ayrıca incelenmelidir.
1791, 1792 ve 1793 Fransa gelişmelerini doğru sıraya koyan eşleştirme hangisidir?
- A) 1791 cumhuriyet; 1792 Napolyon imparatorluğu; 1793 Boston Çay Partisi
- B) 1791 anayasal monarşi; 1792 cumhuriyet; Ocak 1793 XVI. Louis’nin idamı
- C) 1791 Bastille Baskını; 1792 Yorktown; 1793 Paris Antlaşması
- D) 1791 Napolyon Kanunu; 1792 Viyana Kongresi; 1793 Waterloo
- E) 1791 Thermidor; 1792 Louis’nin tahta çıkışı; 1793 anayasal monarşinin ilk kuruluşu
Doğru cevap: B
Çözüm: 1791 Anayasası anayasal monarşiyi kurdu. Monarşi 1792’de kaldırılıp cumhuriyet ilan edildi; XVI. Louis Ocak 1793’te idam edildi. Kronolojik fark sınavda belirleyicidir.
1793–1794 Terör Dönemi ile 1794 Thermidor gelişmesinin ilişkisi hangisidir?
- A) 1794’te Bastille’nin ilk kez basılması ve Robespierre’in kral olması
- B) 1793’te ABD bağımsızlığının ilanı ve 1794’te Britanya’nın tanıması
- C) Jakoben yönetim ve Robespierre’le ilişkilendirilen olağanüstü baskı döneminin ardından Robespierre’in devrilmesi
- D) 1794 Thermidor’un XVI. Louis’nin idamından önceki bir tarih olması
- E) Terör Dönemi’nin 1804 Napolyon Kanunu’ndan sonra başlaması
Doğru cevap: C
Çözüm: Fransa’da 1793–94 Terör Dönemi Jakoben yönetim ve Kamu Güvenliği Komitesi bağlamında incelenir. Robespierre’in Temmuz 1794’te devrilmesi Thermidor dönüm noktasıdır.
Napolyon’un siyasi yükselişindeki 1799 ve 1804 tarihlerinin doğru ayrımı hangisidir?
- A) 1799 Bastille Baskını, 1804 Fransız Cumhuriyeti’nin ilk ilanı
- B) 1799 Yorktown teslimiyeti, 1804 ABD Bağımsızlık Bildirisi
- C) 1799 Newton Principia, 1804 Encyclopédie ilk cildi
- D) 1799 18 Brumaire darbesiyle Konsüllük, 1804 imparatorluk ilanı ve Medeni Kanun
- E) 1799 Kutsal Roma İmparatorluğu’nda Augsburg, 1804 Westphalia
Doğru cevap: D
Çözüm: Napolyon 18 Brumaire darbesiyle Kasım 1799’da Konsüllük düzenini kurdu. 1804’te Fransız Medeni Kanunu yürürlüğe girdi ve Napolyon imparator ilan edildi.
Bilim Devrimi, Aydınlanma ve Atlantik devrimleri arasındaki bağlantıyı tek nedenli açıklamadan kaçınan yorum hangisidir?
- A) Bilim Devrimi 1687’de her Avrupa krallığını aynı anda cumhuriyete dönüştürdü
- B) Aydınlanma düşünürleri bütün savaşları ve vergileri hemen kaldırdı
- C) Amerikan ve Fransız devrimleri aynı ülkede aynı gün gerçekleşti
- D) Her iki devrim yalnız Kepler’in eliptik yörünge bulgusunun otomatik sonucudur
- E) Bilimsel yöntem ve siyasal hak tartışmaları devrimci dilleri etkiledi; savaş maliyesi, zümre düzeni ve sömürge ilişkileri de belirleyiciydi
Doğru cevap: E
Çözüm: Bilimsel eleştiri, siyasi meşruiyet ve doğal hak dili birbirini etkileyen uzun süreçlerdir. Amerikan ve Fransız devrimlerinin mali, toplumsal ve siyasi sebepleri de bağımsız biçimde değerlendirilmelidir.